صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه اول: لذت مناجات

تاریخ سخنرانی: 
1386/06/22
تاریخ اثر: 
پنجشنبه, 22 شهريور, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

لذت مناجات‏

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 22/06/86 هم زمان با اول ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

وَالصّلاةُ وَ السّلامُ عَلی سَیدِ الانبیاءِ وَ المّرسَلین، حَبیبِ اِلهِ العالَمین اَبی‌الْقاسِم مُحمّد، وَ عَلی آلِهِ الطّیّبینَ الطّاهرین المَعصومین.
خدای متعال را شاكریم كه توفیقی عنایت فرمود بار دیگر ماه رمضان را درك كنیم و از این خوان گسترده‏ی الهی بهره‏مند شویم. امیدواریم خدای متعال به ما هم توفیق توبه نصوح و استفاده از بركات این ماه شریف مرحمت بفرماید.

مناجات یعنی چه؟

شاید در عرف ما مناجات همین مراسمی باشد كه سحرهای ماه رمضان در بلندگوها یا در مأذنه‏ها، كسانی با صدای بلند، اشعار و دعاهایی می‏خوانند؛ ولی این كیفیت‏ها منظور نیست. كلمه‏ی مناجات كه با كلمه‏ی نجوا هم‏خانواده است، در اصل لغت به معنای در گوشی گفتن، راز گفتن و خصوصی صحبت كردن است. بعضی اصل مناجات را رازگویی قرار داده‏اند. بعضی روی خلوت بودنش تكیه كرده‏اند و گفته‏اند اصل معنا همان در خلوت‏بودن و خصوصی‏بودن صحبت است. اما وقتی در میان جمعی دو نفر می‏خواهند خصوصی صحبت كنند كه دیگری نشنود ناچار آرام صحبت می‏كنند؛ پس آرام صحبت كردن یا سرّی صحبت كردن اصل مناجات نیست. اصلش این است كه گفتگو خصوصی باشد كه از یك طرف لازمه‏اش در خلوت بودن است، و از یك طرف آهسته صحبت كردن.

مناجات خواندن یا مناجات كردن؟!

بنابراین مناجات با آهسته صحبت كردن بیشتر مناسبت دارد تا فریاد كشیدن و آواز خواندن. آنها خواندن مناجات است نه مناجات كردن. مثل اینكه دعاهایی كه می‏خوانیم دعا كردن نیست؛ بیشتر خواندن دعاست. یعنی دعایی است كه پیامبر9 و ائمه‏ی اطهار: و اولیاء خدا آن دعا را در یك موقعیت خاصی گفته‏اند و ما آن را می‏خوانیم و غالباً به صورت حكایت است و قصد انشاء در بسیاری از موارد نیست. بسیارند كسانی كه دعا می‏كنند یا اصلاً معنی‏اش را نمی‏دانند یا توجه به معنایش ندارند. یعنی دعا می‏خوانند؛ نمی‏شود گفت دعا می‏كنند. مناجات‏ها هم كه بلند خوانده می‏شود و گاهی به معنایش هم توجهی نیست، مناجات كردن نیست؛ این مناجات نامه خواندن است.

مناجات با...؟

مناجات می‏تواند بین دو انسان، بین انسان و خدا و می‏تواند بین خدا و انسان باشد. در قرآن شریف آیاتی داریم مربوط به در گوشی گفتن مردم با همدیگر. زمانی كسانی برای اینكه خودشان را نزدیك به پیامبر اكرم(ص) نشان بدهند، برای خودشان یك تعیّنی قائل بودند، می‏آمدند نزدیك به پیغمبر می‏نشستند تا خصوصی با پیغمبر اكرم صحبت كنند. كسانی هم بودند كه ایمان واقعی نداشتند یا منافق بودند می‏خواستند حرف‏هایی بزنند كه سایر مؤمنین اطلاع نداشته باشند. گاهی هم علیه مؤمنین توطئه‏هایی می‏كردند. آنها هم آرام صحبت می‏كردند تا دیگران نشنوند، مؤمنان هم از این درگوشی گفتن‏ها ناراحت می‏شدند. در آن موردی كه می‏خواستند با پیغمبر اكرم(ص) خصوصی صحبت كنند، آیه‏ای نازل شد: كسانی كه می‏خواهند با پیغمبر درگوشی صحبت كنند، باید صدقه‏ای بدهند. آن وقت اجازه داده می‏شود كه با پیغمبر صحبت كنند؛؛ «فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً1»؛ اما هیچ كس به این آیه عمل نكرد...

فقط علی(ع)...

... جز امیرالمؤمنین(ع). در روایتی دارد كه ایشان یك دینار طلا داشتند، آن را تبدیل كردند به چند درهم نقره، و همه‏ی آن‏ها را برای صحبت‏های خصوصی با پیامبر اكرم‏(ص) به عنوان صدقه دادند اما بعد از آن هیچ كس دیگر صحبت خصوصی با پیغمبر را درخواست نكرد، بعد آیه نسخ این حكم نازل شد. حالا كه ابا دارید از این‏كه صدقه‏ای بپردازید دیگر نمی‏خواهد صدقه بدهید؛ تكلیف از شما برداشته شد2. بعد در روایات شیعه و سنی وارد شده كه یكی از ویژگی‏های امیرالمؤمنین‏(ع) این است كه تنها كسی است كه به این آیه‏ی شریفه عمل كردند، نه قبل از ایشان و نه بعد از ایشان كسی عمل نكرد و نخواهد كرد. در مورد آن درگوشی‏ها و صحبت‏های خصوصی هم كه افراد می‏كردند و موجب حزن مؤمنین می‏شد و گاهی می‏خواستند توطئه بكنند، آیه‏ای نازل شد كه؛ «فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ3»؛ اگر صحبت خصوصی‏؛ می‏كنید حتما در مورد كارهای خیر یا برای كار خیری باشد كه می‏خواهید دیگران متوجه نشوند. یعنی درگوشی گفتن فی حدّ نفسه در میان جمع منفی است، خلاف ادب است، مگر ضرورتی باشد.اصل این است كه در میان جمع كسی درگوشی صحبت نكند تا موجب توهّم نشود.

مناجات انسان با خدا

گاهی انسان یك حالی پیدا می‏كند كه می‏خواهد با خدا بلند صحبت كند، و گاهی نه، حالش جوری اقتضاء می‏كند كه آرام و خصوصی صحبت كند. مثلاً آدم وقتی می‏خواهد به گناهان خودش اعتراف كند، به طور قاعده دوست ندارد دیگران متوجه شوند. گفتگوهای دیگری هم هست كه ناشی از شدت محبت است، گفتگوهای محبّت‏آمیز هم طبعش این نیست كه بلند میان مردم داد كشیده بشود. این گفتگو، گفتگویی خصوصی است. «میان عاشق و معشوق رمزی است»؛ این جا هم جای مناجات است.

تفاوت نجوا با ندا

اما گاهی اقتضاء می‏كند كه آدم در یك گرفتاری و ناراحتی خدا را صدا بزند، كانّه از خدا دوریم! صدا می‏كنیم كه خدایا كجایی به داد من برس؛ اینجا ندا می‏كند، جامع هر دویش دعاست، چه به صورت بلند باشد و چه به صورت آهسته، خصوصی باشد یا عمومی، همه‏اش دعا هست. اما در موردی كه آدم خودش را در حالت دوری تصور می‏كند آنجا ندا هست. در مناجات شعبانیه می‏گوید: «الّلهم صل علی محمد و آل محمد، واسمع ندائی اذا نادیتك»؛ وقتی نداء می‏كنم، فریاد می‏زنم، به فریاد من توجه كن. روایتی هم هست كه حضرت موسی‏(ع) از خدای متعال سوال كرد «أَ بَعِیدٌ أَنْتَ مِنِّی فَأُنَادِیَكَ أَمْ قَرِیبٌ فَأُنَاجِیَكَ فَاَوْحَی اللهُ اِلَیْهِ اَنَا جَلیسُ مَنْ ذَكَرَنی ... 4»؛ خدایا نزدیك هستی تا درگوشی با تو صحبت كنم، یا دور تا فریاد بزنم. خطاب شد كه من از همه به تو نزدیك‏ترم.

رمضان، سحر و مناجات‏

اصل مناجات در روایات مورد تأكید قرار گرفته است به خصوص در ماه رمضان. روایتی از امیرالمؤمنین‏7 نقل شده كه خطاب به روزه‏دار فرمودند: «ایها الصائم اِنّك فی شهرٍ صیامك مفروض...»؛ تا فرمودند «و اصواتك فیه مسموعة و مناجاتك فیه مرحومة5»؛ در این ماه صداهای تو شنیده می‏شود. گاهی افراد در حدّی هستند كه حرفشان قابل اعتنا نیست، فرض كنید در مجلسی بچه‏ای یا سفیهی، حرفی یا دادی بزند، خُب كسی توجه نمی‏كند، اینجا می‏گویند این، صوت مسموعی ندارد، گوش به حرفش نمی‏دهند. پناه می‏بریم به زمانی كه انسان در مقابل خدای متعال به یك حالی بیفتد كه خدا به او اعتنایی نكند، هر چه داد هم بزند، مورد توجه قرار نگیرد. ولی گاهی است كه خدای متعال در یك شرایط خاصی یك اذن عامی می‏دهد یا بخصوص مردم را دعوت می‏كند كه بیایید حرف بزنید، من می‏شنوم، توجه می‏كنم. این مضمون در دعاها زیاد وارد شده كه گاهی گناهان انسان موجب می‏شود صدایش شنیده نشود، خدا توجهی به حرفش نكند. آن وقت از خدا می‏خواهد كه این حجاب گناه را از میان بردارد. ماه رمضان، ماهی است كه صداها شنیده می‏شود، خدا به بندگانش توجه می‏كند، هر قدر هم شایستگی نداشته و آلوده باشند، در عین حال خدا از فضل و كرم خودش صدای آنها را مورد توجه قرار می‏دهد. «و مناجاتك فیه مرحومة»؛ مناجاتی كه انسان می‏كند در این ماه با رحمت الهی مواجه می‏شود.
در اوقات دیگر هم غیر از ماه رمضان وقت سحر خیلی سفارش به مناجات شده است. در نیمه‏ی شب، موقعی كه چشم‏ها خواب است و صداها خاموش، اگر به خدای متعال توجه پیدا كنیم و با او صحبت كنیم خدای متعال می‏فرماید: «لبیك»؛ كسی كه در نیمه‏ی شب با خدا مناجات كند، «أَثْبَتَ اللَّهُ النُّورَ فِی قَلْبِهِ6».؛ خدا نور را در دلش ثابت می‏دارد. دلش ظلمانی نمی‏شود.

نجوای با محبوب‏

بطور طبیعی هر كسی دوست دارد با اشخاص بزرگ مخصوصاً اشخاصی كه دوستشان دارد صحبت خصوصی داشته باشد یا اگر رابطه‏ی عاطفی بین دو نفر باشد، خیلی دلش می‏خواهد كه تنهایی و خصوصی با او صحبت كند، هر چند چیزی هم از او نخواهد. همین صحبت كردن با او موضوعیت دارد. بطور طبیعی مؤمن و كسی كه عظمت خدا را درك می‏كند، نعمت‏های خدا را می‏شناسد و می‏داند كه چقدر به او رأفت و رحمت دارد، باید دلش بخواهد با خدا صحبت كند. ولی متأسفانه بسیاری از اوقات اراده‏ای در آدم پیدا نمی‏شود و چندان علاقه‏ای ندارد كه جای خلوتی برود و با خدا صحبت كند. در ماه مبارك رمضان كه بهار دعا و مناجات است - بنده خودم را عرض می‏كنم - اگر یك دعای افتتاحی، دعای ابوحمزه‏ای می‏خوانیم برای خالی نبودن عریضه است تا ثوابی ببریم. اما اینكه آدم علاقه داشته باشد كه بنشیند با خدا درد دل كند و خصوصی صحبت كند، این حال همیشه پیدا نمی‏شود. اگر الان به شما بگویند كه هر كدام از آقایان، مایل هستند یك وقت خصوصی، پنج دقیقه، بروند تهران با مقام معظم رهبری خصوصی صحبت كنند، كیست كه داوطلب نشود؟ همه داوطلب می‏شوند، مسابقه می‏گذارند. چرا؟ او شخصیت عظیمی است، دوست داشتنی است. آدم كسی را كه دوست دارد دلش می‏خواهد با او صحبت كند، حالا ضمناً اگر یك درخواستی هم داشت عرض می‏كند؛ درخواستی هم نداشت، همین صحبت كردن برایش مطلوبیت دارد. چطور ما با خدا این گونه نیستیم؟ با اینكه خدا خودش دعوت می‏كند كه بیایید، با من خصوصی صحبت كنید، من فوری جوابتان را می‏دهم. وقتی نیمه شب بنده می‏گوید «یا رب»، خدا می‏گوید «لَبَّیْكَ عَبْدِی سَلْنِی أُعْطِكَ وَ تَوَكَّلْ عَلَیَّ أَكْفِكَ7»؛ از من درخواست كن تا به تو بدهم، بر من توكل كن تا كفایتت كنم. خوب، انسان یك چنین خدایی داشته باشد، او هم دعوت می‏كند، آن وقت ما ناز بكنیم و نرویم، خواب را ترجیح بدهیم. چرا؟ مسلّماً آفتی در ما است، ایمان این را اقتضاء نمی‏كند.

چرا از مناجات لذت نمی‏بریم؟

چه چیز موجب می‏شود كه انسان دوست نداشته باشد با خدا مناجات كند؟ خدا خیلی جاها خودش فرموده كه اگر كسانی، بعضی از ویژگی‏ها را داشته باشند، من شیرینی مناجاتم را از كام آنها بر می‏دارم، «لَا أُذِیقُهُ حَلَاوَةَ مَحَبَّتِی8»؛ روایتی از پیغمبر اكرم(ص) است كه می‏فرمایند: «قال‏؛ الله سبحانه إذا علمت أن الغالب علی عبدی الاشتغال بی نقلت شهوته فی مسألتی و مناجاتی9»؛ خدا می‏فرماید كه اگر دیدم كه بنده‏ام اغلب‏؛ اوقاتش را صرف من می‏كند، به فكر من است، یعنی به فكر این است كه چه تكلیفی دارد تا انجام بدهد، یا از چه نهی شده است كه اجتناب كند - ممكن است لحظات و ساعاتی رفتارهای نامناسبی هم داشته باشد - تمایلات او را سوق می‏دهم به طرف گفتگو و مناجات با خودم. به جای اینكه تمایل به امور پست و حیوانی داشته باشد، اصلا علاقه‏اش به این جهت می‏شود كه با خدا صحبت كند. این لطفی است كه خدا به او می‏كند. اگر كسانی باشند كه بیشتر اوقات یا خدای ناكرده همه‏ی اوقاتشان، فكر لذائذ دنیا باشند؛ فكر این هستند كه چه غذایی لذیذتر است، چه جایی مناسب‏تر است، چه لباسی زیباتر، چه فیلمی لذتبخش‏تر است، مجالست با چه كسی شیرین‏تر است، چه پست و مقامی می‏توانند به دست بیاورند، خدا هم اجازه نمی‏دهد كه با او مناجات كنند.

دوستان من را با دنیا چه كار؟!

خدای متعال به حضرت داوود(ع) وحی فرمود: «ما لأولیائی و الهمّ بالدنی10»؛ دوستان من را با فكر دنیا چه كار؟ چرا كسانی كه ادّعای دوستی من می‏كنند، همّ و غمّشان به امور دنیا تعلّق می‏گیرد؟ نیازهایشان را من برطرف می‏كنم، چرا آنها غصّه‏اش را می‏خورند؟ «إن الهم یذهب حلاوة مناجاتی من قلوبهم»؛ همّ و غمّ دنیا حلاوت مناجات را از آنها سلب خواهد كرد. اگر گاهی هم موفق شوند با حال كسالت دعای ابوحمزه‏ای بخوانند، حلاوتی درك نمی‏كنند، دعایی می‏خوانند برای اینكه ثوابی ببرند. حداكثر به امید اینكه گناهشان آمرزیده شود. امّا اینكه لذّت ببرند و دنبال این بگردند تا فرصت مناجات پیدا كنند موفق نخواهند شد. روایت دیگری هست كه برای ما كوبنده‏تر هست! از احادیث قدسیه است كه ناقلش حضرت صادق‏(ع) است. فرمود: «أَوْحَی اللَّهُ إِلَی دَاوُدَ(ع) لَا تَجْعَلْ بَیْنِی وَ بَیْنَكَ عَالِماً مَفْتُوناً بِالدُّنْیَا فَیَصُدَّكَ عَنْ طَرِیقِ مَحَبَّتِی فَإِنَّ أُولَئِكَ قُطَّاعُ طَرِیقِ عِبَادِیَ الْمُرِیدِینَ11»؛ خدای متعال به حضرت داوود وحی كرد یا داوود میان من و خودت عالِم دنیازده را واسطه قرار نده. كسی كه شیفته‏ی دنیاست، ولو عالِم باشد، مقامات علمی بالا هم داشته باشد، چنین عالمی راهزن دلهای دوستان من است. بندگانی كه می‏خواهند به طرف من بیایند، راهنما می‏خواهند. خیال می‏كنند چون این عالِم است می‏تواند راهنمایشان باشد، اما خبر ندارند كه این دزدی است كه با چراغ آمده. بعد می‏فرماید: عقوبتی كه برای اینها در نظر گرفتم، كمترینش این است كه حلاوت مناجاتم را از دل اینها بر می‏دارم. عالِمِ دنیازده، شیرینی مناجات خدا را درك نمی‏كند و طبعاً نمی‏تواند دیگران را به سوی خدا راهنمایی كند. سخن آخر این كه ما اگر خودمان لیاقتی نداریم، به گدایی درِ خانه‏ی اهلبیت و به بركت شفاعت آنها، مورد عنایت الهی قرار بگیریم تا حال مناجاتی، حال توبه‏ای، حال عبادتی پیدا كنیم. آلودگی‏هایمان شسته شود و از این ماه شریف، پاك و پربار بیرون برویم، انشاءالله.


1. مجادله / 12.

2.؛ ر.ك: بحار الانوار، ج 30، ص 376.

3. مجادله / 9.

4.؛ وسائل‏الشیعة، ج 1، ص 311.

5.؛ فضائل‏الأشهرالثلاثة، ص 107.

6.؛ مستدرك‏الوسائل، ج 5، ص 207.

7.؛ مستدرك الوسائل، ج‏5، ص‏207، روایت 5708.

8. مستدرك‏الوسائل، ج 12، ص 36.

9. بحارالأنوار، ج 90، ص 162.

10. بحارالأنوار، ج 79، ص 143.

11.؛ الكافی، ج 1، ص 46.