صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه پنجم: موانع توبه

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«موانع توبه»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 26/06/86 هم زمان با پنجم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

همان طور كه گفته شد برای این كه انسان انگیزه قوی‏ای برای توبه پیدا كند، باید از یك طرف درباره زیان‏های گناه فكر كند و از طرف دیگر، بداند همه این خسارت‏ها و زیان‏ها با «توبه» جبران می‏شود و در این میان، عقل انسان اقتضاء می‏كند فرصت را غنیمت شمارد و زودتر اقدام نماید. اما گاهی انسان با این كه علم به ضرر چیزی دارد، باز اراده ترك آن را پیدا نمی‏كند. یك دسته از عواملی كه موجب این امر می‏شود یك سلسله وسوس‏های شیطانی است كه موجب ایجاد شبهه‏ها و تسویل‏هایی برای انسان می‏شود و نمی‏گذارد كه دانسته‏های انسان اثر گذار باشد. عامل دیگر، ضعف اراده است كه سبب سستی انسان می‏شود. در این جلسه به اندازه‏ای كه خدای متعال توفیق بدهد به شبهاتی كه موجب وسوسه شیطان می‏شود اشاره می‏گردد و هم چنین راه‏های جبران ضعف اراده نیز بیان می‏شود.

به لذتش می‏ارزد!!

یكی از شبهاتی كه باعث می‏شود كه آن علم و یقینی كه آدمی به ضرر دارد، كارایی نداشته باشد، این است كه: آنچه در انسان قبل از این كه رشد و تكاملِ انسانی پیدا كند، بیشتر تأثیر دارد حسیّات است. از این‏رو، اگر یك نفع آنی و یك نفع بزرگتری امّا با فاصله، برایمان میسّر باشد، لذت آنی را ترجیح می‏دهیم. این اصل، طبیعت آدمیزاد است و تا تكامل عقلانی و تربیت دینی صحیح پیدا نكند، كمابیش تحت تأثیر این عامل شیطانی باقی می‏ماند. ولی گاهی شیطان علاوه بر این طبیعت انسانی، شبهاتی را هم به انسان القاء می‏كند. برای مثال می‏گوید: كارگر برای چند دقیقه استراحت، از صبح تا شب زحمت می‏كشد، عرق می‏ریزد و دردها را تحمل می‏كند. پس، آن استراحت در مقابل آن زحمت‏های طولانی می‏ارزد. این لذّت گناه هم در مقابل عذاب‏های آن ارزش دارد. این وسوسه شیطان است. ایمان انسان ضعیف است كه نمی‏داند، آن زیان بی نهایتی كه بر گناه مترتب می‏شود چه نسبتی با این لذت محدود دارد.
باید گفت: بعد از تلاش‏های روزانه، لذتی كه از غذا خوردن می‏برید چقدر است؟ آیا بیشتر از نیم ساعت است؟ چه طور حاضرید هشت ساعت زحمت بكشید تا نیم ساعت لذت ببرید ولی حاضر نیستید، سختی گذشت از لذّت مادّی را به خاطر یك لذّت طولانی تحمّل كنید، آن هم لذّتی كه با لذت‏های دنیوی قابل مقایسه نیست. برای علاج این شبهه انسان باید درباره اهمیت نعمت‏های اخروی و شدت عذاب‏های اخروی بیشتر مطالعه كند و ببیند آیا لذت‏ها و عذاب‏های دنیا و آخرت با هم قابل مقایسه هستند؟!

خدا عادل است!!

شیطان از راه دیگری نیز وارد می‏شود. او می‏گوید: خدا عادل است! خداوند برای لذّتی كه در مدت نیم‏ساعت استفاده كردم، هزاران سال كه عذاب نمی‏كند، این كه عدالت نیست! حتی نیم‏ساعت لذّت بردن با یك روز عذاب كشیدن قابل تحمّل است، امّا این را نمی‏شود باور كرد كه به خاطر یك لذّت آنی، خدا سالها و شاید بینهایت، انسان را عذاب كند.
پاسخ این شبهه را در مسائل عقلی، كلامی و فلسفی گفته‏اند. فرض كنید، انسان خرمنی را كه تمام سال برای آن زحمت كشیده است با یك كبریت آتش بزند و سپس به كبریت بگوید: من یك لحظه تو را روشن كردم، تو هم باید یك خوشه گندم یا یك دسته از این خوشه ‏ها را در آتش بسوزانی! آثاری كه بر گناه مترتب می‏شود، آثاری است كه بر عمل خود ما مترتب می‏شود. هم چنین فرض كنید كه انسان در یك لحظه، به چشم خود چاقو بزند. برای این عمل مثلاً یك دقیقه وقت صرف می‏كند، امّا برای همیشه نابینا می‏شود. آن نابینایی همیشگی، بر اثر عملی است كه خود انسان انجام می‏دهد. گناه هم نسبت به آثاری كه بر آن مترتب می‏شود چنین رابطه‏ای دارد. خداوند در برابر یك عمل كوچك، بی‏نهایت ثواب می‏دهد، اما وقتی هم انسان خرمن اعمال خویش را آتش بزند، همه‏اش می‏سوزد. مسئول این سوختن خودِ انسان است كه كبریت می‏زند. ظلمی از طرف خدا نیست. خدا به انسان چشم سالم عطا كرده، چاقو هم داده است. به او هم گفته نزن، نابینا می‏شوی، تأكید هم می‏كند، ولی او گوش نمی‏دهد. به هر حال این هم یك شبهه شیطانی است، انسان وقتی لذّت گناه و شیرینی آن را چشید با این بهانه‏ها حاضر نیست گناه را ترك كند. حتی گاهی محبت اهل بیت(ع) و اعتقاد به خداوند موجب سوء استفاده واقع می‏شود و وسیله‏ای برای وسوسه شیطان را فراهم می‏كند. شیطان به انسان می‏گوید: نگران نباش، تو اكنون لذّت ببر، بعد با یك روز عاشورا و یك روضه مشكل حل خواهد شد، امام حسین(ع) شفاعت می‏كند و همه گناهانت آمرزیده می‏شود! اما این كه شفاعت چیست، چه شرایطی دارد و شامل چه كسانی می‏شود بحث مفصلی دارد كه به اجمال به آن می‏پردازیم.

شفاعت اهل بیت(ع)؛ برزخ یا قیامت؟

در بسیاری از روایات اهلبیت(ع) آمده است كه كسانی كه مرتكب بعضی از گناهان شوند، از شفاعت ما محروم می‏شوند. به علاوه ائمه اطهار(ع) فرموده‏اند كه برای عالم برزختان، خودتان باید فكر كنید، شفاعت‏ها برای روز قیامت است. عمده روایات شفاعت كه در باب شفاعت پیغمبر اكرم(ص)، ائمه اطهار(ع) و شفاعت حضرت زهرا(س) موجود است، برای روز قیامت است. اما آیا می‏دانید كه از وقت مرگ تا قیامت چقدر فاصله هست و در این مدّت انسان ممكن است چه عذابهایی تحمّل كند؟! در روایات آمده كسی كه به زیارت حضرت به امام رضا(ع) برود، آن حضرت شب اوّل قبر به بازدیدش می‏آیند. اما همان لحظه‏ای كه ایشان برای بازدید می‏آیند لذّت دارد، ولی معلوم نیست نتیجه‏اش تا چه وقت ادامه داشته باشد. به هر حال آثار گناهی كه یك عمر انسان مرتكب شده، با یك چیز ساده‏ای محو نمی‏شود. این گونه نیست كه خدای متعال جنایات یك عمر كسی را با یك قطره اشك چشمی از بین ببرد. گفته‏اند: عمر سعد هم روز عاشورا گریه كرد! معاویه هم بعد از شهادت امیرالمؤمنین(ع) برای ایشان گریه كرد. مگر هر گریه‏ای اثر می‏كند؟همه این ثواب‏هایی كه در روایات، زیارت‏ها و عزاداری‏ها آمده همه‏اش صحیح است، امّا باید شرایطش رعایت شود. وقتی شرایط مصرف دارو رعایت نشود، هر چه از خواص درمانی آن بگویند سودی ندارد. گریه كردن برای حضرت سیدالشهدا(ع) می‏تواند نتایجی داشته باشد، اما «بشرطها و شروطها». این طور نیست كه فاسق‏ترین و شقی‏ترین افراد با گریه بر حضرت سیدالشهدا(ع)، آمرزیده شوند. و گرنه آفرینش عالَم به شوخی شبیه‏تر می‏شود. آری نباید در آثار عظیم داشتن ولایت اهلبیت(ع) و محبّت آن‏ها شك كرد، اما شرط آن را نیز باید در نظر داشت. حدیث معروف و معتبری از حضرت رضا(ع) نقل شده است كه فرمود: «كلمة لا اله الا الله حصنی، فمن دخل حصنی امن من عذابی1»، كسی كه وارد حصن «لااله الا الله» بشود دیگر هیچ عذابی به او نمی‏رسد و كاملاً ایمن از عذاب خواهد بود، اما سپس فرمود: «بشرطها، (بشروطها) و انا من شروطها». كلمه «لا اله الا الله» می‏تواند انسان را از عذاب نجات دهد، اما شرط دارد؛ یكی از شروطش هم ولایت ائمه(ع) است. این حصن، انسان را محافظت می‏كند، اما به شرط این كه آن حصن را سوراخ نكنی و شرایطش را رعایت كنی. آب آتش را خاموش می‏كند، اما به شرط اینكه آن آب خودش روی آتش آنقدر نماند كه بخار بشود و دیگر خاصیت خاموش كردنش را از دست بدهد.

راه علاج شبهات

به هر حال، این موارد از شبهاتی است كه باعث می‏شود كسانی بر گناه جری شوند و توبه نكنند. راه‏حل آن هم كه این است كه انسان پاسخ این‏ها را بیاموزد، كه شبهه‏های شیطانی را دفع كند. بهترین راه برای علاج این شبهات شیطانی یادگیری صحیح معارف است و پاسخ شبهات و بالاخره علمِ مربوطش را باید آموخت. اگر انسان توانست از دامِ این شبهه‏های شیطانی رها شود و باور كرد كه یك گناه، اگر چه كوچك، ضررهای عظیمی برای سعادت انسان دارد، باز باید مراقب باشد. با این كه بسیاری از شبهه‏ها هم رفع شده است، باز هم برخی همّت توبه كردن ندارند، این یك عاملی روانی است كه در مقابل آن عامل‏های شناختی مطرح می‏شود. گاهی برای انسان شبهه‏هایی پیش می‏آید كه حقیقت را نمی‏شناسد و معرفتِ صحیح ندارد، بنابراین باید یاد بگیرد تا معرفتِ صحیح پیدا كند.

اراده و اختیار

امّا اعمال اختیاری ما فقط ناشی از شناخت نیست. دو عامل است كه باید دست به دست هم بدهند تا یك كار اختیاری از آدم سر بزند. در این جا عامل دوم را به اجمال اشاره می‏كنیم.این عامل را ما «اراده» می‏خوانیم. انسان باید بخواهد و اراده قوی‏ای داشته باشد كه اگر چیزی را تشخیص داد، عمل كند. اما این كه چه عواملی سبب تضعیف اراده می‏شود، داستانش مفصّل است. همه می‏دانیم سحرخیزی خوب است. برای بیدار شدن ساعت هم كوك می‏كنیم؛ ولی وقتی زنگ می‏زند، برای بیدار شدن تعلل می‏كنیم، تا آن جا كه وقتی بیدار می‏شویم می‏بینیم نزدیك آفتاب است و گاهی سحر را هم از دست داده‏ایم. چه چیز موجب این می‏شود؟

بلایی عالم‏گیر

عاملی كه امروزه بلایی عالم‏گیر محسوب می‏شود، فیلم و اینترنت است كه شبانه روز وقت جوان‏ها و نوجوان‏ها را می‏گیرد و آن‏ها را از همه چیز غافل می‏كند. با این كه شبهات رفع شده و هیچ ابهامی نیست، اما باز هم می‏بینیم بعضی فیلم‏های آن‏چنانی را نگاه می‏كنند تا آن جا كه اگر شبی فیلم دلخواه خود را تماشا نكند، خوابش نمی‏برد و همانند یك معتادی می‏شود كه تریاك یا هروئینش نرسیده است. روانشناسان غربی نیز به چنین خطری پی‏برده‏اند و بیمارستان‏هایی برای معتادان به فیلم و اینترنت ساخته‏اند!

هیجان؛ غلبه هوی

هر مقدار كه انسان ثواب یك چیزی را بداند یا از آثار گناهی آگاهی داشته باشد، اما وقتی چشمش افتاد و جاذبه آن را دید معلوم نیست چه می‏شود، مخصوصاً وقتی كه آن انسان جوان باشد. در این جا دیگر با اقامه برهان نمی‏توان جلوی ارتكاب گناه را گرفت. فرض كنید، وقتی انسان از مسأله‏ای عصبانی است، در یك جایی بی‏دلیل به او فحش بدهند و بی‏احترامی كنند، او در این میان هیجان زده می‏شود، دیگر نمی‏تواند خود را كنترل كند و یك وقتی به خود می‏آید، می‏بیند هزار حرف بی‏جا گفته و چه بسا كسی را كتك زده است. علت چیست؟ غلبه یك هیجان است. وقتی یك هیجان بر انسان غالب می‏شود، عقل انسان دیگر كار نمی‏كند، «الهی... عقلی مغلوب و هوایی غالب2» وقتی هیجانات نفسانی غالب شود، دیگر جایی برای فكر كردن و توسل به حكم عقل و شرع باقی نمی‏گذارد.

جلوگیری از هیجان

ما اگر بخواهیم از شرّ هیجانات در امان باشیم، باید از پیدایش هیجان و از چیزهایی كه موجب تقویت این هیجان و احساسات می‏شود جلوگیری كنیم، و گرنه مثل انسانی می‏مانیم كه در یك سراشیبی شروع به دویدن می‏كند و وقتی خوب سرعت گرفت، دیگر اختیار از دستش می‏رود و نمی‏تواند جلوی خودش را بگیرد. وقتی هیجانات در انسان قوی شد نمی‏شود جلویش را گرفت. باید سعی كرد از اوّل شرایطی به وجود نیاید كه آن هیجانات تحریك و تقویت شود؛ یعنی اگر ما بخواهیم توبه كنیم، اوّل باید تصمیم بگیریم فیلمی را كه سبب هیجان است تماشا نكنیم. وقتی فیلم را تماشا كرد و هیجان پیدا شد، دیگر نمی‏شود جلوی آثارش را گرفت.

رفیق ناشایست!

برای نجات از این سلسه گناهان و فسادهای اخلاقی، ابتدا باید با رفیق‏های ناشایست قطع رابطه كرد، و گرنه تا رفیق بد باشد، خواه ناخواه انسان را به زشتی فرا می‏خواند. این جاست كه انسان احتیاج دارد با كسانی كه در این زمینه‏ها تجربه‏ای دارند، مربّی هستند، مسائل روانشناسی و اخلاقی را می‏دانند، مشورت كند. اگر انسان بخواهد با هر كس كه دلش می‏خواهد معاشرت كند، آرام آرام از دست می‏رود. اگر انسانی می‏خواهد توبه كند، باید با رفیق‏های ناشایست رابطه‏اش را قطع كند. فیلم‏هایی كه در خانه دارد را دور بریزد. باید برنامه‏ای عقلایی داشته باشد. باید در كنار كارهای سالمی چون درس خواندن، كار كردن، اداره رفتن و تحقیق كردن، برای اوقات فراغت خود برنامه‏ریزی كند. تفریح و گردش برود، اما با كسانی كه اهل گناه نباشند و انسان را دعوت به گناه نكنند. جوان‏ها باید وقتی به رختخواب بروند كه خسته باشند و كارهایشان را انجام داده باشند، تا این كه حتی المقدور راه شیطان را بر خودشان مسدود كنند. و گرنه تا این راههای شیاطین از دیدنی‏ها، شنیدنی‏ها، از شوخی‏ها، معاشرت‏ها، از فیلم‏ها و نوارها هست، محافظت از خود كار آسانی نیست. اگر انسان بخواهد از این گناهان در امان بماند، باید راه‏هایش را از اوّل مسدود كند؛ از محیط گناه، از اشخاصی كه دعوت به گناه می‏كنند و از چیزهایی كه برای انسان هیجان ایجاد می‏كند دور شود.

اصلاح در پرتو انس با خدا

در مقابل هم باید یك عوامل تقویتی باشد، یعنی با رفیقان خوب معاشرت كند، قرآن و حدیث مطالعه كند، كتاب اخلاقی بخواند، در جلسات موعظه و دعا بنشیند، ادعیه و مناجات بخواند. آن وقت می‏تواند تصمیمی بگیرد كه خود را اصلاح كند. از جمله چیزهایی كه به انسان كمك می‏كند برای این كه در این راه موفق باشد، این است كه با دعاها و مناجات‏هایی از قبیل مناجات تائبین انس پیدا كند.


1. بحارالأنوار، ج 49، ص 123، باب 11، روایت 4.

2. بحارالأنوار، ج 91، ص 243، باب «أحراز مولانا أمیرالمؤمنین(ع)، روایت 11.