صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه شانزدهم: ارزش اعمال

تاریخ سخنرانی: 
1387/06/28

 

بسم الله الرحمن الرحیم

«ارزش اعمال»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏اى از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدى(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبرى است كه در تاریخ 28/06/87 مطابق با شب هجدهم ماه مبارک‌؛ رمضان 1429 ایراد فرموده‌اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

توفیق بهترین اعمال

«وَ أَنْ نَتَقَرَّبَ إِلَیْكَ فِیهِ مِنَ الْأَعْمَالِ الزَّاكِیَةِ بِمَا تُطَهِّرُنَا بِهِ مِنَ الذُّنُوبِ، وَ تَعْصِمُنَا فِیهِ مِمَّا نَسْتَأْنِفُ مِنَ الْعُیُوبِ، حَتَّی لا یُورِدَ عَلَیْكَ أَحَدٌ مِنْ مَلائِكَتِكَ إِلا دُونَ مَا نُورِدُ مِنْ أَبْوَابِ الطَّاعَةِ لَكَ، وَ أَنْوَاعِ الْقُرْبَةِ إِلَیْكَ.»
حضرت سجاد(ع) در دعای آغاز ماه مبارك رمضان؛ پس از حمد و ستایش الهی درخواست‏هایی را از پیشگاه الهی مطرح نمودند. در این درخواست‌ها درباره نماز و عبادات، وظایف مالی و صله‌رحم، پرداخت صدقات و زكات و معاشرت با دیگران از خداوند متعال، توفیق عمل خواسته شده است. پس از این فرازها در دعا به این فراز می‌رسند كه توفیق بهترین اعمال را از خدا می‏خواهند. در آغاز این بخش می‌فرماید: خدایا به ما توفیق بده تا در ماه رمضان بهترین اعمال را انجام دهیم. درخواست بهترین اعمال در این دعا علاوه بر اینكه انسان را آگاه ساخته و از فراموشی دور می‌كند، نوعی تبیین اولویت بخشیدن به كارهای خوب و اعمال نیك است. همه مسلمانان به معاد معتقد هستند به این معنا كه انسان هر كاری در دنیا انجام دهد پاداش آن را در آخرت خواهد دید و هر كار بدی نیز انجام بدهد، به مجازات آن خواهد رسید. محكمات قرآن نیز آشكارا به این نكته تأكید می‌كنند. محكمات یعنی آیه‏ای كه هیچ ابهامی در آن نیست و جای هیچ گونه تردید، تشكیك و ابهامی در آن وجود ندارد، گفته‏اند كه محكم‌ترین آیه در كتاب خدا این آیه شریفه است: «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ»1. این اعتقاد عمومی مسلمانان است. هنگامی كه به قرآن كریم و برخی روایات مراجعه می‌شود در ذیل این قاعده كلی، قواعد خاصی نیز وجود دارد. اگر انسان در طول عمر خود هزاران كار خوب و بد را انجام دهد در عالم قیامت هم ثواب كار خوب را و هم مجازات ؛ كار بد را می‏بیند. اگر چنین چیزی صحیح باشد، انسان در قیامت باید نیمی از اوقات را عذاب كشد و نیمی از اوقات را پاداش ‌گیرد. اگرچه آن عالم بی‏انتها و بی‏نهایت است، و چنین عالمی تقسیم‏بردار نیست. چرا كه بی‏نهایت را نمی‏شود تقسیم نمود. اگر چنین چیزی تقسیم‏؛ هم ‏شود، تبدیل به دو بی‏نهایت می‌شود.

رابطه‌ی اعمال خوب و بد

قاعده كلی این است كه: «؛ فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یعمَل مِثقال ذَرة شراً یره.»؛ آنچه در ذیل این قاعده كلی، مطرح می‌شود این نكته است كه اگر توبه از اعمال، توبه واقعی و قطعی باشد، همه گناهان انسان پاك می‌شود. آیه شریفه «وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ»؛ آشكارا تأكید می‌كند كه حتی به اندازه ذره‌ای عمل بد و عقاب خواهد داشت. با این حال چگونه یك انسان پس از دهها سال انجام عمل زشت، در آخرین روز زندگی و به هنگام مرگ با توبه، آمرزیده می‌شود؟ آیا قاعده‏؛ «وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ»؛ صحیح نیست؟ كسانی كه به این مسئله ژرف نمی‌نگرند تصور می‌كنند در قرآن اختلاف و تناقض وجود دارد. قاعده ساده این است كه هر كار خیری پاداش و هر كار بدی هم عذاب دارد. قاعده‌ای كه براساس آن هر كسی در پایان عمر، هر اندازه اعمال مقبول داشته، ثواب آن را خواهد دید و هر چه گناه آمرزیده نشده دارد، جزای آن را خواهد گرفت. اما قواعد پیچیده‏ای نیز در ادامه این قاعده وجود دارد. آنچه كه جدای از این قاعده كلی مطرح می‌شود، رابطه بین اعمال خوب و بد و تأثیرات آنها بر همدیگر است. قرآن می‌فرماید: «مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَأُوْلئِكَ یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ»2؛ كسانی كه ایمان آورده و اهل توبه و عمل صالح باشند، خدا گناهانشان را جبران می‏كند. یا در آیه‏ای دیگر خداوند می‏فرماید: «إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَیِّئاتِكُمْ»3؛ اگر از گناهان بزرگ اجتناب كنید، ما گناهان كوچك‏تان را جبران نموده و آنها را می‌بخشیم.

دو دیدگاه اشتباه

از مجموع این آیات می‌توان دریافت كه رابطه‏ای بین اعمال وجود دارد كه بعضی از آن‌ها می‏تواند تأثیر بعضی اعمال دیگر را خنثی نماید. چه اعمالی می‏توانند اثر و نتیجه اعمال دیگر را، از بین ببرند؟ كدام اعمال خوب می‏توانند اعمال بد را از بین ببرند؟ و كدام اعمال بد می‏توانند آثار اعمال خوب را از بین ببرند؟از اوایل صدر اسلام كسانی كه از معارف اهل بیت(ع) استفاده نكرده بودند، نظریاتی در این باره ارایه كرده‌اند. دو گروه اصلی از متكلمین اهل تسنن، اشاعره و معتزله هستند كه در این مسئله مطالبی مطرح نموده‌اند. برخی از آنان بر این باور بودند كه انسان هر كار خوبی كه انجام ‏دهد، عمل بد گذشته را از بین می‏برد و هر كار بدی كه آدم انجام می‏دهد، عمل خوب گذشته‏؛ را از بین می‏برد. با این دیدگاه، همیشه در نامه عمل انسان یا كار خوب ثبت شده است و یا كار بد. بعضی متكلمین دیگر معتقد بودند كه از بین رفتن هر كار خوب و بدی، به سادگی و آسانی نیست. اگر كسی قتل نفس مرتكب شده و یا عمل منافی عفت انجام داده باشد، با خواندن چند ركعت نماز یا انفاق به فقرا نمی‌تواند، گناه را جبران كند. بلكه باید میزان ارزش عمل خوب و بد، را سنجید. با این نگاه اگر كسی عمل خوبی با نمره هزار انجام دهد، می‌تواند اثر گناهی را با نمره نهصد از بین ببرد و این بستگی دارد به درجه و كیفیت و اندازه ارزش مجموع كارهایی كه انسان در طول عمر انجام می‏دهد. در نظر كسانی كه این به این دیدگاه معتقدند، تنها تعداد اعمال، ملاك نیست، بلكه درجه ارزش عمل نیز ملاك است.در روایات اهل بیت(ع) هیچ یك از این دو دیدگاه به طور كلی پذیرفته نشده است.

انواع تأثیرگذاری اعمال

دیدگاه شیعی تأثیرگذاری و تأثیرپذیری اعمال در همدیگر را به صورت مساوی و به شكل یك خط مستقیم نمی‌داند. گاهی یك عمل خوب می‏تواند، یك كار بد را جبران بكند. عكس این قضیه نیز ممكن است. یك كار بد نیز می‏تواند تأثیر یك نوع كار خوب را از بین ببرد. ممكن است انسان به یك فقیر انفاق و خدمتی كرده، و سپس بر او منّت گذاشته باشد. با این منت‏گذاری، عمل خیری كه برای آن شخص نوشته شده، از بین می‏رود «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذی»4؛ ای كسانی كه ایمان آوردید، صدقات و اعمال نیك خود را با منت گذاشتن و آزار رساندن، از بین نبرید. منت‏گذاری ثواب خدمت و انفاق شما را از بین می‏برد؛ اگرچه با این منت‌گذاری ثواب نماز و روزه و حج و دیگر عبادات شما محفوظ خواهد ماند، اما ثواب صدقه و انفاق شما از بین می‌رود. این یك نوع از تأثیر است كه تنها، یك عمل بد، یك نوع عمل خوب را از بین می‏برد، نه سایر اعمال را. بعضی از اعمال بد، چند كار خوب را بی‏اثر كرده و مانع قبولی آنها می‏شود. در روایات ذكر شده است كسی كه ـ العیاذبالله ـ شرب خمر كند، تا چهل روز نمازش پذیرفته نمی‏شود5. در ظاهر شرب خمر، ربطی به نماز ندارد. نماز یك عبادت است، و شرب خمر یك عمل حرام و ربطی به نماز ندارد. اما در حقیقت خوردن شراب، در روح انسان تاریكی و آلودگی و بیماری همچون میكروب و زهر، ایجاد می‏كند كه تا چهل روز انسان هر چه عبادت كند، اثر عبادت را از بین می‌برد. در امور طبیعی نیز بعضی از سموم وقتی وارد بدن یا ظرفی بشود، تا مدتها آثار مواد دیگر را از بین می‏برد. این نیز یك نوع تأثیر است.

ارتداد، آتشی بر خرمن ایمان انسان

بعضی از كارها تمام اعمال نیك انسان در همه عمر را، از بین می‏برد. آنچه در بین همه بزرگان و اهل كلام مورد اتفاق نظر و یقینی است كافر شدن پس از ایمان است که تمام اعمال خیر گذشته انسان را از بین می‏برد. اگر كسی در دارالاسلام زندگی نموده و پدر و مادر او مسلمان بوده و در جامعه اسلامی، زمینه برای یادگیری احكام اسلام و عمل به آنها را داشته و مدتی نیز مسلمان زیسته، و بر اثر دلایل مختلف روانی و انگیزه‏های شخصی مرتد شود، تمام اعمال خوب گذشته خود را از بین می‌برد. متأسفانه ارتداد از اموری است كه در زمان كنونی رواج یافته است. ممكن است جوان مسلمانی كه در شهری مذهبی بزرگ شده، و هم اكنون گرفتاری مالی یا نیاز جنسی دارد، شیاطین با او رفاقت نموده و با در اختیار گذاشتن كمك‌های مالی و شرایط بهره بردن از تمتعات جنسی، او را به مذهب دیگری دعوت نموده و مرتد نمایند، تا جایی كه جوان مسلمان، مبلّغ فرقه ضاله گردد. ارتداد از جمله آسیب‌های مذهبی و اجتماعی است كه باید علمای اسلام و روان‌شناسان درباره آن تحقیق و از بروز آن پیشگیری كنند.
اگر كسی در نقطه‌ای از دنیا قرار گرفته است كه نمی‏تواند حق و باطل را بشناسد، و هیچ راهی برای شناخت معارف اسلامی ندارد، دچار نوعی «استضعاف»؛ است. اما اگر كسی در محیط و خانواده مذهبی، با وجود علما، كتابها، در اثر شبهه، از دین خارج و مرتد شود، خدا، به هیچ وجه، از چنین شخصی نمی‏گذرد. اعمال نیک انسان مرتد، به كلی از بین می‏رود، چه یك سال عبادت كرده باشد و چه صد سال. اگر انسان در آخر عمر مرتد شده و به مذهب كفر گراییده و مبلّغ كفر نیز شود، خدا این شخص را به هیچ وجه نخواهد ‏بخشد. حتی اگر دوران كفر او طولانی نباشد، و فقط یك روز پیش از مرگ مرتد شده باشد. یك لحظه ارتداد، اعمال همه عمر انسان را می‌سوزاند همچون جرقه‌ای كه بر مقدار زیادی بنزین وارد شده و همه را می‌سوزاند. قرآن در این باره می‌فرماید: «فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ»6.

جسارت به پیامبر (ص) و نابودی اعمال انسان

برخی از اعمال قدرت و توان آن را دارد كه اعمال نیك انسان را از بین ببرد و آدم را به كفر بكشاند، با اینكه تصور می‌شود آن عمل كار ساده و غیر حرامی است. به عنوان نمونه می‌توان به بی‌ادبی نسبت به پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم اشاره كرد. خدای متعال بزرگترین منت را بر بشریت گذاشته و وجود مقدس پیغمبر اسلام و ائمه اطهار سلام الله علیهم اجمعین را در میان بشریت قرار داده است. در زیارت جامعه می‏خوانیم «خَلَقَكُمُ اللَّهُ أَنْوَاراً فَجَعَلَكُمْ بِعَرْشِهِ مُحْدِقِینَ حَتَّی مَنَّ عَلَیْنَا بِكُمْ»؛ شما انواری در اطراف عرش الهی بودید و خدا بر ما منت گذاشت و شما را در این عالم نازل فرمود تا به وسیله شما هدایت شویم. اگر آنها نبودند هیچ كس از ایمان و اسلام و ارزشهای اسلامی آگاهی نداشت. خدا عزیزترین بندگان خود را در این عالم آورده و در مقابل، بشر بزرگترین جفاها را در مورد آنها مرتكب شده است. این عزاداریها یادبودیست از جفاهایی كه ملت مسلمان و امت پیغمبر نسبت به پیغمبر (ص) و اهل بیت (ع) او انجام داده است.

ضایت به جنایت، شركت در آن است

قرآن درباره بنی‏اسرائیل می‏گوید: شما چرا پیغمبران را كُشید؟ «فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیاءَ اللّهِ»؟7؛ بدون شك یهودیانی كه در زمان پیغمبر خدا(ص) می‌زیستند همان یهودیان بنی‌اسرائیل نبودند، كه پیامبران خدا را به شهادت رساندند، اما قرآن می‏فرماید«فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِیاءَ اللّهِ؟»؛ پس چرا آن‌ها را می‏كشید؟ سرّش همان است که امیرالمؤمنین(ع) در نهج البلاغه می‌فرمایند: «الرَّاضِی بِفِعْلِ قَوْمٍ كَالدَّاخِلِ فِیهِ مَعَهُم»8. هنگامی كه به اعمال آنها راضی هستید، شما نیز جزء آنها هستید. می‏فرماید پای ناقه صالح را یك نفر با شمشیر قطع كرد، ولی خدا همه امت صالح را عذاب كرد برای آنكه آن یك شخص به نمایندگی از همه امت صالح آن جنایت را مرتكب شد و آنها نیز از این كار راضی بودند. امت صالح اگر می‏توانستند بگویند كه ما ناقه را نكشتیم؛ پاسخ به آنان این بود كه شما تابع مرتكبین به جنایت هستید. اگر شما نیز جای آنان بودید همان جنایت را انجام می‌دادید و اكنون نیز به این عمل زشت راضی هستید، پس شما نیز جزء آنها هستید.

قدردانی از اولیاء خدا، كمترین پاسداشت آنان

بزرگترین نعمت‏ها در این دنیا، وجود اولیاء الهی است، به ویژه چهارده معصوم(ع) كه گل سرسبد خلقت هستند. خدا برای قدردانی از وجود آنان و برای استفاده بیشتر انسان از بركات وجود آنان، امتیازاتی برای این خانواده قرار داده است. از جمله امتیازات مسئله خمس است. بخشی از خمس به فقرای سادات اختصاص دارد. در مقابل زكات بر آنها حرام است. یك فلسفه آن این است كه تصور مردم از زكات این است كه، با زكات قسمت آلوده اموال را، جدا می‏كنند. اگر از این اموال به اهل بیت(ع) داده شود به آنها نیز مثل سایر فقرا، از چرك اموال كمك می‌شود. از همین رو خدا نخواسته است تا چنین تصوری در اذهان مردم باشد. این برای آن است تا ما از راه احترام به فرزندان پیغمبر(ص) و خاندان پیغمبر، به اهمیت مقام پیغمبر(ص) پی ببریم و همیشه تلاش كنیم تا یاد پیغمبر(ص) را در جامعه زنده نگه داشته و به آنان احترام كنیم. از جمله امتیازاتی كه خدا برای پیغمبر(ص) قائل شده آن است كه مسلمانان در حضور پیغمبر(ص) باید كمال ادب را رعایت كنند، نباید بلند سخن بگویند و به ایشان بی‏احترامی كنند «لا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ»9؛ در جایی كه پیغمبر(ص) حضور دارند كسی نباید صدایش بلندتر از صدای پیغمبر باشد. اگر چنین ادبی را رعایت نكنند، و با پیغمبر(ص) نیز همچون دیگران رفتار كنند، این کار اعمال خوب آن‌ها را نابود می‌سازد. در روایات آمده است كه در زمان پیغمبر(ص) كسانی به پشت در خانه پیغمبر(ص) آمده و می‌ایستادند و فریاد می‌زدند: «یا محمد! خانه هستی؟ كارَت داریم! بیا بیرون!»؛ پیامبر خدا را آنگونه صدا می‌كردند كه فردی عادی را صدا می‏زدند. در سوره حجرات برای این رفتار بی‌ادبانه مردم، آیاتی نازل و دستور داده شد این رفتار بی‏ادبانه را ترك كنید، اگر این ادب را رعایت نكنید، اعمال شما نابود می‌شود: «أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ،»؛ رعایت نكردن ادب در حضور پیامبر(ص) در ظاهر كار حرامی نیست، امّا پیغمبر(ص) خدا بر مردم حقی دارد كه باید او را احترام كنند و بی‏احترامی كردن نسبت به او اعمال انسان را نابود می‌كند. اگر انسان نسبت به كسی احترام قائل بوده و او را دوست داشته باشد، هرگز بی‌ادبانه و به دور از احترام با او سخن نمی‌گوید.

قدرت یك قطره اشك در عزای فرزند پیامبر(ص)

هنگامی كه كوچكترین بی‌ادبی و جسارت به ساحت بالاترین و شریف‏ترین انسان‏ها یعنی وجود پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله می‌تواند همه اعمال انسان را نابود سازد، آیا نمی‏شود احتمال داد كه در مقابل آن نیز بعضی از اعمال که در ظاهر خیلی كوچك است اعمال بد را نابود سازد؟ یك قطره اشك در عزای فرزند پیغمبر (ص) آیا نمی‌تواند چنین كاری كند؟ آن هم اشكی كه نشانه محبت و ارتباط قلبی و ؛ احترام به ایشان باشد؟ همانگونه كه اثر ویرانگر و منفی‏؛ جسارت و بی‌ادبی به عزیزان خدا و اولیاء او بسیار زیاد است، اثر سازنده و مثبت احترام و محبت به آنان، نیز زیاد و فوق العاده است. از اینجا می‌توان فهمید كه ملاك ما در ارزش‏یابی اعمال، خیلی واقعی نیست. مقیاسهای دیگری نیز در كار است كه باید از پیامبر خدا (ص) و خاندان او یاد گرفته و بفهمیم.

نماز بهترین عمل برای بازسازی اعمال زشت

یك سلسله اعمال است كه آثار خوب اعمال دیگر را از بین می‏برد. اما اینگونه نیست كه هر عمل بدی هر عمل خوبی را از بین ببرد باید دید آیات و روایات چه نشان می‏دهند. قرآن می‌فرماید: ؛ «أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ»10؛ در دو طرف روز و پاسی از شب، نماز را به جا بیاور. سپس قاعده کلی را می‌فرماید: «إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ»؛ كارهای خوب كارهای بد را از بین می‏برد. مسلم است كه یكی از كارهای خوبی كه، اعمال بد را از بین می‌برد، نماز است. در روایتی از امام معصوم (ع) آمده است اگر به گناهی مبتلا شدید، تلاش كنید پس از آن، دو ركعت نماز بخوانید.11؛ برای آنكه نور نماز دل تاریك انسان را روشن نموده و زمینه توبه را فراهم كرده و او را از عمل زشت در حضور خداوند، پشیمان و شرمگین می‌گرداند. این پشیمانی باعث پذیرش توبه می‌شود: «كَفَی بِالنَّدَمِ تَوْبَةً»12.

تبدیل كارنامه سیاه به نامه سفید

در جایی دیگر قرآن می‌فرماید: «أُوْلئِكَ یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ»؛ كسانی كه توبه نموده و ایمان داشته و عمل صالح انجام دهند، و دست از كارهای زشت كشیده و ایمان خود را نگه دارند، خداوند كار بد آنان را تبدیل به عمل خوب می‏كند. كمترین چیزی كه مفسرین در ذیل این آیه گفته‏اند این است كه معنای تبدیل سیئات به حسنات آن است كه نامه اعمالی كه پر از گناه بوده، از گناهان پاك می‏شود، سپس توبه از گناه به عنوان عمل صالح نوشته شده و بدین ترتیب بدیها رفته و به جای آن خوبیها می‌آید. این ساده‏ترین تفسیر است. برخی مفسرین تفسیرهای دیگری بیان نموده و گفته‌اند لطف خدا تا آنجاست كه اگر انسان در مقابل خدای متعال سر تسلیم فرود بیاورد و بفهمد كه بنده است و بنا داشته باشد كه بندگی كند، آنقدر عزیز می‏شود كه خدا اشتباهات و لغزشهای او را تبدیل به خوبیها می‏كند. این نیز یك نوع تأثیرگذاری و تأثیرپذیری در میان اعمال است.

پاكم كن و اصلاح؛ ای خدای غفور!

در دعای امام سجاد (ع) به این نكته توجه شده و ایشان از خداوند می‌خواهند: خدایا به من توفیق بده تا كارهای خوبی انجام دهم به نحوی كه كارهای بدم را نیز از بین ببرد. نخست آنكه توفیق انجام عمل نیكی را بدهی كه كارهای زشت گذشته را از بین ببرد و دوم: ویژگی این اعمال به گونه‌ای باشد كه باعث دوری من از گناه شود. هم گذشته را اصلاح كند و آینده را هم تأمین كند. سپس می‏گوید خدایا به من توفیق بده تا كارهایی انجام دهم كه هیچ فرشته‌ای بهتر از آن كار را انجام نداده است. كارهایی انجام دهم كه از كارهای همه فرشتگان بالاتر باشد. این خواسته را كسی می‏گوید كه بر همه حقایق احاطه دارد و می‏داند كه این كار شدنی است. انسان اگر از خدا بخواهد و خدا توفیق بدهد تا انسان قدر نعمتهای او را بداند، به جایی می‌رسد كه هیچ فرشته‏ای به آن مقام نرسیده است. امام سجاد(ع) می‌فرماید: من این خواسته را از تو می‏خواهم تا در این ماه رمضان به من توفیق دهی كه عباداتم به گونه‌ای باشد كه ارزش كار فرشتگان هم به اندازه آن عبادات نباشد. در این عبارت یك احتمال دیگر نیز وجود دارد كه منظور از ملائكه همه ملائكه نباشند بلكه منظور ملائكه‏ای باشند كه اعمال دیگران را گزارش داده و نامه اعمال دیگران را می‏نویسند. به این معنا، عمل به گونه‌ای خواهد بود كه فرشتگانی كه اعمال مردم را می‏نویسند، در میان اعمال مردم بهتر از عمل من، نیابند. نه عمل خود ملائكه. بلكه عمل من بهتر از اعمال سایر انسان‏ها باشد، كه ملائكه آن اعمال را پیش تو می‏آورند. این نیز می‌تواند احتمالی باشد، با آنكه این احتمال نه با ظاهر لفظ و نه با سیاق كلام چندان سازگار نیست.
«وَ أَنْ نَتَقَرَّبَ إِلَیْكَ فِیهِ»؛ به ما توفیق بده تا در این ماه به سوی تو نزدیك شویم «مِنَ الْأَعْمَالِ الزَّاكِیَةِ»؛ و با اعمال پاك به تو تقرب بجوییم «؛ بِمَا تُطَهِّرُنَا بِهِ مِنَ الذُّنُوبِ»؛ غیر از آنكه اعمال پاك و صالح است، وسیله‏ای برای تطهیر سایر گناهان ما نیز باشد. «وَ تَعْصِمُنَا فِیهِ مِمَّا نَسْتَأْنِفُ مِنَ الْعُیُوبِ»؛ اگر موفق شوم اعمالی انجام دهم تا همه گناهان گذشته‏ام پاك بشود؛ آن‌چنان نورانیتی به آن عنایت فرما تا ؛ در روح من زمینه‏ای را فراهم كند كه باعث دور شدن از گناه شود. توفیق بده تا اعمال و عبادات، ما را از مبتلا شدن دوباره به گناه، حفظ كند. و در پایان می‌خواهد: «حَتَّی لا یُورِدَ عَلَیْكَ أَحَدٌ مِنْ مَلائِكَتِكَ إِلا دُونَ مَا نُورِدُ مِنْ أَبْوَابِ الطَّاعَةِ لَكَ،»؛ عمل ما به گونه‏ای باشد كه هیچ فرشته‌ای چنین كاری را، از انواع اطاعت، نزد تو نیاورد، مگر آنكه آن كار پایین‏تر از اعمال ما باشد؛ یعنی به ما توفیق بده كه عملی به جا بیاوریم كه فرشته هر چه نزد تو می‏آورد، ما بهتر از آن را آورده باشیم. این نقطه اوجی است كه انسان ممكن است در رفتار خود از خدا بخواهد؛ غیر از اینكه گذشته‏ها را اصلاح و آباد كرده، جلوی آلودگیهای آینده را نیز می‏گیرد و مقام خود را از فرشتگان یا حداقل از سایر مردم، بالاتر می‌برد.


1. زلزال / 7-8.

2. فرقان / 70.

3. نساء / 31.

4. بقره / 264.

5. به عنوان نمونه: ر.ك: من‏لایحضره‏الفقیه، ج 3، ص 570، باب «معرفة الكبائر التی أوعد الله علیه النار».

6. بقره / 217.

7. بقره / 91.

8. نهج‏البلاغة، ص 499، حكمت 154.

9. حجرات / 2.

10. هود / 114.

11. ر.ك: بحارالأنوار، ج 88، ص 382، باب «نوادر الصلاة»؛ مَنْ أَذْنَبَ ذَنْباً... فَیُصَلِّی رَكْعَتَیْن.

12. الكافی، ج 2، ص 426، باب «الاعتراف بالذنوب و الندم علیها».