مقدمات تحقیق در علوم انسانی اسلامی
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم
الْحَمْدُللهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَالصَّلاَةُ وَالسَّلامُ عَلَی سَیِّدِ الأنْبِیَاءِ وَالْمُرسَلِین حَبِیبِ إلَهِ الْعَالَمِینَ أبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَعَلَی آلِهِ الطَّیبِینَ الطَّاهِرِینَ المَعصُومِین
أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الْحَسَن صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آبَائِهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِی کُلِّ سَاعَةٍ وَلِیًا وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْنَا حَتَّی تُسْکِنَهُ أرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً
شکرگزاری از نعمت انقلاب اسلامی و پیشرفت‌های کشور
خداوند متعال را شکر می‌کنم که ما را در زمانی آفرید که این ویژگی بسیار ممتاز را داشت؛ یعنی برقراری نظام جمهوری اسلامی در یک کشور پهناور هشتادمیلیونی به برکت قیام یکی از بندگان صالح خداوند متعال از ذریه رسول اکرم‌صلی‌‌الله‌‌علیه‌‌و‌آله، حضرت امام خمینی‌رضوان‌‌الله‌‌علیه.
خدا را شکر می‌کنیم که بعد از رحلت آن بزرگوار، مسند رهبری این کشور به کسی سپرده شد که تا آنجا که بعد از سی سال تجربه می‌توانیم عرض کنیم، کسی شایسته‌تر برای احراز این مقام نشناخته‌ایم؛ بلکه گاهی بعضی‌ها ادعا می‌کنند که ما در طول تاریخ ۱۴۰۰ساله اسلام، رهبری را برای منطقه‌ای از کشورهای اسلامی با این مجموعه ویژگی‌ها سراغ نداریم.
خدا را شکر می‌کنیم که به برکت قیام حضرت امام و ادامه رهبری این نظام به‌وسیله این بزرگوار، خدا یارانی برای امام و پیروانی برای این مکتب و این هدف مقرر فرمود که حرکت‌های بسیار ارزنده‌ای و شاید گاهی بعضی از آن‌ها بی‌نظیر، در ساحت‌های مختلف زندگی انسانی و اجتماعی تحقق پیدا کرد.
جای بیان ندارد که امروز با وجود تنگناهای دائمی که از اول انقلاب تابه‌حال وجود داشته و روزافزون بوده و اخیراً نیز به این تحریم‌های عجیب منجر شده است، در چنین موقعیت‌هایی پیشرفت‌های علمی و تکنولوژیک در ساحت نظامی واقع شده که مایه اعجاب دوست و دشمن در سراسر عالم شده است. چیزهایی که شاید دوستان نزدیک، در خوش‌بینانه‌ترین قضاوت‌هایشان، باور نمی‌کردند که در این شرایط سخت، در این کشور امکان تحقق داشته باشد.
آنچه مربوط به ما طلبه‌ها می‌شود تحول عظیمی است که در حوزه‌های علمیه در موضوع تحقیق و گستره تحقیقات، در همکاری با محافل علمی کشور، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی و حتی با مراکز علمی جهانی، در طول این مدت برقرار شده است. رفت‌وآمدها و استفاده‌های متقابلی بین استادان حوزه و استادان دانشگاه‌های خارج، حتی از کشورهای غیراسلامی، در طول این چهل سال اتفاق افتاده که برکات بی‌شماری داشته است. الحمدلله!
اعتراف به کوتاهی در بهره‌گیری از فرصت‌های علمی و فرهنگی
ضمناً آنچه امثال بنده باید اعتراف کنیم این است که علی‌رغم این امکاناتی که خداوند متعال به برکت خون شهدا و رهبری حضرت امام و جانشین شایسته ایشان نصیب ما کرده، در استفاده از این امکانات و بهره‌گیری از این شرایط، خیلی موفق نبوده‌ایم. گاهی هم شاید کوتاهی کرده‌ایم.
ازاین‌رو، از پیشگاه الهی استغفار می‌کنم. ما از این نعمت‌های عظیم و گاهی بی‌نظیر که در طول این چهل سال نصیبمان شد، آن‌گونه که بایدوشاید، برای پیشرفت‌ها، به‌خصوص در زمینه علمی و فرهنگی و علوم اسلامی و دینی، بهره نگرفتیم. جای این داشت که ما خیلی بیشتر از این فرصت‌ها استفاده می‌کردیم.
دعا می‌کنیم که خداوند متعال تقصیرهای ما را ببخشد و به ما توفیق بدهد و به آیندگان ما، نسل جدید ما که ان‌شاءالله با عبرت گرفتن از کوتاهی‌های ما، قدم‌های بلندتر، محکم‌تر و استوارتری برای پیشرفت در زمینه‌های علمی و فرهنگی، به‌خصوص در آنچه با مسائل اسلامی و ارزش‌های اسلامی ارتباط دارد بردارند توفیق عنایت فرماید.
بعد از این ستایش الهی و استغفار به درگاه خدا، دو یادآوری می‌کنم. این‌ها چیزهایی است که کم‌وبیش به آن‌ها توجه شده، درباره آن‌ها بحث شده و حتی کتاب و مقاله‌های تحقیقاتی نوشته شده است اما عملاً آن‌گونه که بایدوشاید، شاید در این زمینه‌ها هم کوتاهی‌هایی انجام گرفته باشد.
ضرورت تبیین هدف علوم انسانی اسلامی
به‌طورکلی به نظر می‌رسد هنوز برای بسیاری از کسانی که می‌بایست در این حرکت مشارکت جدی داشته باشند، موضوع بحث و هدف اصلی این فعالیت‌ها درست روشن نشده است. هنوز کسانی هستند، هم در حوزه و هم در دانشگاه که می‌گویند: «اسلامی کردن علوم انسانی یا به‌طورکلی علوم یعنی چه؟! علم که اسلامی و غیراسلامی ندارد!» و چیزهایی از این قبیل؛ مقولاتی که همه شما زیاد شنیده‌اید.
البته این سخنان تأثیری در فعالیت‌های مثبت شما نداشته اما به‌هرحال، هنوز جای این خالی است که در سطح وسیعی اطلاع‌رسانی شود و توضیح داده شود که هدف از این فعالیت‌ها، تشکیل این کنگره‌ها و همایش‌ها و تحقیقات و پژوهش‌هایی که اکنون در رشته‌های مختلف علوم انجام می‌شود چیست.
این مسئله دو بخش دارد؛ یک بخش، بحث‌های تصوری و مبادی تصوری قضیه است؛ یعنی اصلاً وقتی ما می‌گوییم «اسلامی کردن علوم انسانی»، «علوم انسانی اسلامی» و تعبیرهایی از این قبیل، مفردات این واژه‌ها چیست؟ علم یعنی چه؟ علوم انسانی یعنی چه؟ اسلام چه‌کار به علوم دارد؟ چه‌کار به علوم انسانی دارد؟
باید تصور صحیحی از این مسئله داشته باشیم؛ بعد نوبت به تصدیق آن می‌رسد که آیا واقعاً اسلام می‌تواند در حل این مسائل دخالتی داشته باشد یا نه؟
این موضوعی جداگانه است. دین، کارش تنظیم رابطه انسان با خداست. این چه‌کار به پزشکی یا فیزیک و شیمی در علوم طبیعی، یا روان‌شناسی و جامعه‌شناسی در علوم انسانی دارد؟ علم، موضوع خودش را دارد، روش خاصی دارد و نتیجه آن هم طبعاً در همه مسائل یکسان نخواهد بود. کدام علمی است که از وقتی متولد شده تا آخر، حتی در یک عصر، همه علما درباره یک مسئله آن نظر واحدی داشته باشند؟ همیشه اختلافاتی خواهد بود. این هم یکی از آن‌هاست.
اینکه ما بگوییم هدفی داریم، وظیفه‌ای داریم و باید بعد از تشکیل نظام اسلامی، دانشگاه‌ها اسلامی شوند، علوم انسانی اسلامی شود، این علوم تدریس شوند یا کتاب نوشته شود، یعنی چه؟
هم مفهوم این مسئله درست روشن نیست و هم اینکه چه کارهایی باید انجام دهیم. نمی‌گویم برای هیچ‌کس روشن نیست؛ می‌گویم در سطح عموم کسانی که باید مشارکت کنند، برای همه روشن نیست. جا دارد که خود این موضوع، دست‌کم در قالب یک مقاله مفصل، توضیح داده شود که این کار چیست و به چه عنوانی می‌گوییم ضرورت دارد.
آنچه به نظر می‌رسد در این قسمت توجه به آن لازم است، یکی این است که درست است ما علوم مختلفی داریم که هرکدام موضوعی دارند و درباره آن موضوع در چارچوب خاصی بحث می‌کنند. وقتی می‌گوییم علوم انسانی، به یک معنا موضوع عام آن انسان است و درباره زندگی انسانی، ارزش‌های انسانی و شئون مربوط به انسان بحث می‌کند؛ ولی حتی در تشخیص موضوع و شناخت آن نیز گاهی با یکدیگر اختلاف داریم.
اختلاف در شناخت موضوع علوم انسانی و حقیقت انسان
وقتی می‌گوییم موضوع این علوم انسان است، منظورمان چیست؟ آیا همین هیکلی است که محسوس است و دیده می‌شود و تحت تأثیر قوانین فیزیکی، شیمیایی و فیزیولوژیکی قرار دارد؟ اگر بحث درباره این باشد، بخشی از زیست‌شناسی است؛ یعنی انسان یک موجود زنده است و شاخه‌ای از علم نیز درباره این موجود زنده بحث می‌کند.
اما منظور از علوم انسانی این است که موضوع آن، همین موجود زنده است یا نه؟ خود اینکه انسان چیست، تحقیقی می‌خواهد. البته اینجاست که میان علوم رایج در دنیا و اسلام اصطکاک واقع می‌شود.
اسلام هیچ‌وقت نمی‌گوید این پیکر، تمام حقیقت انسان است. بله، این پیکر، حتی در مرحله‌ای که طفلی شیرخوار است، بخشی از وجود انسان و مرحله‌ای از وجود انسانی است؛ اما اسلام، انسان حقیقی را آن موجودی می‌داند که درباره او می‌فرماید: زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا قُلْ بَلَىٰ وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ؛[1] شما مبعوث می‌شوید. نمی‌گوید روح شما بخشی از شماست؛ بلکه می‌فرماید: ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ؛ صرفاً این نیست که فقط زنده می‌شوید؛ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ؛ از آنچه انجام داده‌اید، باخبر خواهید شد. این باخبر شدن، مقدمه پاداش یا کیفر و ثوابی است که خداوند متعال مرحمت می‌کند. این وضعیت تا چه زمانی ادامه دارد؟ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا!
اسلام، انسان را این‌گونه می‌شناسد. آیا موضوع علوم انسانی که در دانشگاه‌های دنیا مطرح است، همین انسان است؟! یا انسانی که درباره‌اش بحث می‌شود، انسانی است که تا لب گور وجود دارد و بعد از آن، دیگر صحبتی از انسان نیست؟!
اگر کسی قائل شود که روح باقی می‌ماند، آن‌گونه که مثلاً بعضی از فلاسفه یونان معتقد بودند، منظورش این است که بخشی از انسان، چیزی به نام روح است که باقی می‌ماند؛ به شرط اینکه این انسان زنده باشد، آن روح نیز وجود دارد؛ اما اینکه وجود انسانی انسان، بما أنّه انسان، بعد از مرگ باقی باشد، آن هم نه فقط امروز و فردا، بلکه الی‌الابد و تا بی‌نهایت، چه تفاوتی با آن تصور محدود از انسان دارد؟
چقدر تفاوت است بین انسانی با این ویژگی‌ها و انسانی که در دانشگاه‌ها مطرح می‌شود یا عموم مردم تصور می‌کنند! خود این مسئله احتیاج به تبیین دارد. این تبیین کجا باید انجام شود؟ بعد باید گفته شود که ما اکنون کدام انسان را تحقیق و بررسی می‌کنیم.
اختیار و اراده در سرنوشت انسان
وقتی وارد بحث تعریف شئون انسان می‌شویم، باید ببینیم چه رابطه‌ای میان گذشته این انسان و عوامل مؤثر در شکل‌گیری او وجود دارد. پیش از انعقاد نطفه او، چه عواملی ممکن است تأثیر داشته باشند؟ چه عواملی در دوران حضور او در رحم مؤثرند؟ بعد از آن، در داخل خانواده، عوامل تربیتی و اجتماعی و محیط، حتی محیط جغرافیایی، تأثیری دارند یا نه؟
بالاخره، پس از همه این عوامل و تنظیم آن‌ها و شکل‌گیری شخصیت انسان، آیا مسئله اختیار و اراده هم یک واقعیت است یا خیال؟ آیا فقط عواملی وجود دارند که تأثیر می‌کنند و بازدهی مشخصی دارند؟ آیا وقتی علت تامه موجود شد، معلول هم تحقق پیدا می‌کند و دیگر جایی برای اعمال اختیار و این حرف‌ها نیست؟ یا اگر چنین نباشد، آن‌وقت جای این هست که صحبت از مسئولیت بشود؟
به ما بگویند وظیفه ما چیست؟ آیا وظیفه ما این است که یک چیزهایی دلمان می‌خواهد و دنبال آن‌ها می‌گردیم و اگر تزاحمی هم پیدا شد، به سر و کله هم می‌زنیم؛ بالاخره یکی غالب می‌شود و دیگری مغلوب، یک جنگی پیروز می‌شود و دیگری شکست می‌خورد؟ همین است؟ یا نه، ما یک دوران جنینی دوم داریم که غیر از آن نه ماهی است که در دوران جنینی گذرانده‌ایم و هیچ انتخابی برای ما وجود نداشت. در این عالم، یک دوران جنینی داریم که نقش اصلی را اختیار و انتخاب ما ایفا می‌کند و همین است که سرنوشت ابدی ما را تعیین می‌کند که آیا در بهشت باشیم و «خَالِدِينَ فِيهَا» یا در جهنم باشیم و «خَالِدِينَ فِيهَا»؟!
چقدر تفاوت است میان شناخت انسان با این ویژگی‌ها و شناخت انسان به‌عنوان موجودی زیستی که بخشی از زیست‌شناسی است و درباره او بحث می‌شود!
آیا روان‌شناسی انسان شاخه‌ای از زیست‌شناسی است؟!
نه‌تنها بدن انسان و جهات پزشکی او مربوط به زیست‌شناسی می‌شود، بلکه شاید بسیاری از مکاتب معروف و دانشمندان برجسته علوم انسانی، حتی در روان‌شناسی انسان، معتقد باشند که اصلاً روان چیزی غیر از این بدن و فعل‌وانفعالات آن نیست. وقتی می‌گوییم روح، واژه‌ای را به کار می‌بریم که منظور از آن، برآیند فعالیت‌های مغز و سلسله اعصاب است. اسم این برآیند را روح می‌گذاریم و غیر از این، چیزی وجود ندارد. بر این اساس، حتی روان‌شناسی نیز بخشی از زیست‌شناسی و شاخه‌ای از آن است؛ یعنی بررسی می‌کند که سیستم عصبی و مغز، در اثر ارتباط با خارج از خود، چه فعل‌وانفعالاتی دارند و برآیند آن‌ها چه می‌شود. این را روان‌شناسی می‌نامند.
آیا مسئله روان‌شناسی انسان همین است؟ آیا روان‌شناسی حقیقی، حالا اسم آن را اسلامی نمی‌گذاریم، واقعاً همین است؟ یا روان چیزی بسیار فراتر از این‌هاست؟ پس یک بخش از مسئله این است که حتی در شناخت موضوعات علوم، میان دین و کسانی که سردمداران علوم انسانی و اجتماعی هستند، اختلاف اساسی وجود دارد. چه کسی باید در این باره قضاوت کند؟ خود این مسئله، بخشی از یک رشته علمی است.
فرض بفرمایید انسان‌شناسی فلسفی باید این موضوع را بیان کند. حالا اگر بخواهیم حقیقتاً قضاوت کنیم که آیا این‌ها انسان را درست می‌شناسند یا آن‌ها، روش تحقیق در اینجا چیست؟
معرفت‌شناسی و اعتبار روش‌های شناخت
در اینجا به سلسله‌ای از مسائل برمی‌گردیم که محور آن‌ها کیفیت شکل‌گیری معرفت‌های ماست؛ یعنی باز با شاخه دیگری از فلسفه به نام معرفت‌شناسی روبه‌رو می‌شویم. اگر راه تحقیق صحیح فقط تجربه‌های عینی منتهی به حس باشد، خود فلسفه، خداشناسی، انسان‌شناسی به این معنا، مسائل اخلاقی و بسیاری از علوم اجتماعی از علم خارج می‌شوند؛ چون این‌ها از راه تجربه حسی شناخته نمی‌شوند. آیا روحی وجود دارد یا نه؟ آیا باید آن را با چشم ببینند؟ اگر وجود داشته باشد، با چشم که نمی‌شود آن را دید و با حس نمی‌توان در آزمایشگاه آن را تجربه کرد. چیزی است فراتر از آزمایش. پس راهی را که ما برای تحقیق در علم معرفی کرده‌ایم، چه کسی باید تعیین کند؟ مسائل معرفت‌شناسی را چه کسی باید حل کند؟ آیا باز باید تجربه حسی آن‌ها را حل کند؟ ما می‌خواهیم ببینیم تجربه حسی در معرفت‌شناسی چه جایگاهی دارد. برای تعیین جایگاه آن، باید عملی فراتر از آن وجود داشته باشد تا بگوید جایگاه علوم تجربی کجاست و این علوم در چه موضوعاتی حق تحقیق دارند. آیا ما حق داریم بگوییم علم فقط و فقط آن است که از راه تجربه حسی به دست می‌آید؟ این مسئله بسیار مهمی است.
همه حقایقی که ما از ماورای طبیعت داریم، غیرحسی‌اند. همچنین ارزش‌هایی که به دنبال این دانش‌ها مطرح می‌شوند، با حس و تجربه حسی به دست نمی‌آیند. ارزش خداپرستی، ارزش شکر نعمت‌های الهی، ارزش عدالت و سایر ارزش‌هایی که در طول تاریخ اساس ارزش‌های انسانی را تشکیل داده‌اند، از کجا پیدا شده‌اند؟ آیا باید آن‌ها را با تجربه حسی بشناسیم؟
فیلسوفانی نامدار در مغرب‌زمین بوده‌اند که معتقد بودند اخلاق چیزی من‌درآوردی است که ضعفا و فقرا درست کرده‌اند. به اعتقاد آنان، اصل ارزش، قدرت است و غیر از قدرت، هرچه باشد، اعتباری ندارد. این‌ها چیزهایی است که مردم برای اینکه از شر قدرتمندان در امان بمانند، دستگاه‌های اخلاقی را درست کرده‌اند؛ مانند رحم و مهربانی و اطاعت از قانون وگرنه، این‌ها هیچ اساسی ندارند. فیلسوفان نامدار و معروف مغرب‌زمین به این مسئله معتقدند که اساس همه ارزش‌ها قدرت است. تو باید از هر راهی که شده، قدرت پیدا کنی. این مسئله کجا باید حل شود؟ چه کسی باید بگوید که حقیقت چیست؟
عقل؛ پایه شناخت یقینی و اعتبار تجربه حسی
بالاخره اگر ما معتقد شدیم که در کنار حس، منبع دیگری به نام عقل داریم که حقایقی را درک می‌کند، بر اساس آن حقایق، بدیهیاتی شکل می‌گیرد و با تنظیم آن بدیهیات و پیدا کردن صغریات آن‌ها، برهان تشکیل می‌شود و نتیجه یقینی به دست می‌آید، این یک نوع تفکر است. آن‌وقت همه این‌ها معنا پیدا می‌کند: شناخت روح، شناخت انسان، شناخت خدا، شناخت آخرت، شناخت وحی و مسائل دیگر.
اما اگر این مسئله ثابت نشد، همه این‌ها خیالات می‌شود؛ سلیقه‌های شخصی و آداب‌ورسومی که افراد اعتبار می‌کنند و خودشان آن‌ها را می‌سازند و ارزشی برایشان قائل می‌شوند. بت‌پرستان، بت را ارزش می‌دانند و خداپرستان، خدا را. حالا خدایی هست یا نیست و حقیقت آن چیست؟ ممکن است بگویند همین لفظ است و چیزی بیش از این نیست. آن‌ها این‌گونه فکر می‌کنند.
اگر بخواهیم این مسئله را حل کنیم، ابتدا باید در معرفت‌شناسی تلاش کنیم تا روشن شود که اساس شناخت صحیح، عقل است. حتی حس و تجربه نیز اعتبارشان را از عقل می‌گیرند؛ وگرنه، صرف ادراک حسی، مانند احساس سرما یا گرما، ممکن است خطای حسی باشد. تا بدیهیات عقل حاکم نباشد، حتی ادراکات حسی نیز اعتبار خود را پیدا نمی‌کنند.
اگر این مسئله روشن شد و عقل اثبات کرد که خدا و پیامبری و وحی وجود دارد، باب دیگری از منابع شناخت برای انسان باز می‌شود. پیروان آن را متدین می‌نامند. حالا وقتی در دانشگاه‌های ما، برای علما و نخبگان و فرزانگان ما، این مسئله به‌درستی حل نشده است که آیا دین یک مقوله علمی است، یعنی می‌توانیم شناخت یقینی و صحیحی از آن پیدا کنیم، یا علم به آن معناست که چیزی باشد که از راه حس و تجربه به دست می‌آید، با مشکل روبه‌رو می‌شویم.
ما کم نداریم استادانی را در دانشگاه‌های اسلامی خودمان که بعد از چهل سال، هنوز معتقدند اگر چیزی بر حس و تجربه حسی مبتنی نباشد، علمی نیست. بله، ما به آداب‌ورسوم هر قومی احترام می‌گذاریم و برای ارزش‌های آن‌ها نیز احترام قائلیم؛ اما در حد چیزهایی اعتباری و اجتماعی.
وقتی در چنین فضایی صحبت و بحث می‌کنیم، آن‌وقت می‌توانیم وارد این بحث شویم که اسلام درباره مسائل مختلف انسانی نظر داده است؛ آیا این نظر درست است یا نه؟ اگر میان نظر اسلامی و نظری که علمای غربی مطرح کرده‌اند اختلاف و تزاحمی پیش آمد، آن هم در فرضی که همه آن‌ها نظری را پذیرفته باشند، کدام را باید بپذیریم؟
پیداست که این‌ها عالم هستند و در رشته‌های مختلف علوم، ده‌ها، بلکه صدها سال کار کرده‌اند و به این نتایج رسیده‌اند. یک آخوند در مدرسه می‌نشیند و کتاب ورق می‌زند؛ این چه حقی دارد که بگوید آنچه آن‌ها گفته‌اند درست است یا درست نیست؟
تصور بسیاری از استادان محترم دانشگاه در کشور ما، بعد از گذشت حدود چهل سال از انقلاب، همین حدودهاست. اگر هم این حرف‌ها را نمی‌گویند، شاید از روی نجابت اظهار نمی‌کنند و احترام می‌گذارند، یا عامل دیگری در میان است.
ضرورت تقویت مبانی علوم عقلی در دانشگاه‌ها
این مسئله کجا باید حل شود؟ چه کسی باید بگوید؟ در کدام دانشگاه، در این چهل سال، چند کتاب در این زمینه نوشته شده است؟ چند کنفرانس برای حل این مسئله تشکیل شده است که نخستین مبنای محکم برای تحصیل علم یقینی انسان چیست؛ مبنایی که همه علوم دیگر باید به آن منتهی شوند؟ اگر آن مبنا نباشد، وحی هم اثبات نمی‌شود و خدا هم اثبات نمی‌شود. اگر آن مبنا فراهم شد، چگونه باید آن را تقویت کرد و پایه‌هایش را محکم ساخت تا اختلاطی در آن پیش نیاید و مغالطه‌ای واقع نشود؟
رشته‌های علوم عقلی باید متناسب با این مسائل، در سطوح مختلف علمی و در رشته‌های گوناگون دانشگاهی مطرح شوند و به‌اندازه ضرورت هر رشته، روی آن‌ها کار شود. نمی‌گویم هیچ کاری نشده است؛ پیش از انقلاب هم کارهایی انجام شده است اما این‌گونه نیست که ما به استناد این نظام فکری که از عقل شروع می‌شود و بعد به وحی می‌رسد، به‌طور کامل پیش رفته باشیم.
در مواردی نیز توان ما از فهم وحی ناتوان‌تر است؛ یا ازلحاظ سند یا ازلحاظ دلالت، چیزی برای ما ثابت نیست. در چنین مواردی، این نظام فکری می‌گوید باید به ظنیات اکتفا کنید؛ اما اصل باید این باشد که دنبال چیزی باشیم که به ما یقین بدهد؛ یقینی که پشتوانه آن، بدیهیات عقلی است.
شما می‌دانید که امروز گرایشی که بیش از دوهزار سال پیش در میان بعضی افراد، در گوشه‌ای مطرح بود، یعنی گرایش شکاکیت، به صورت‌های مختلف در دانشگاه‌های ما و در دنیا مطرح است. استادی برجسته، پروفسوری نامدار و دارای شخصیت جهانی، مطلبی را اثبات می‌کند و آن را بیان می‌کند؛ اما استدلالش پر از مغالطه است. آن‌قدر قدرت ندارد که مغالطه را از برهان تشخیص دهد و استدلالش را به پایه‌هایی برساند که واقعاً بدیهی باشند. پس ما باید روش تحقیق خودمان را در کاری که می‌خواهیم انجام دهیم مشخص کنیم.
سه مسئله اساسی در پژوهش علوم انسانی اسلامی
نخست باید موضوعات را تحقیق کنیم. وقتی می‌گوییم علوم انسانی، این انسان چیست و چگونه باید آن را شناخت؟ آیا انسان را شناخته‌ایم و بعد می‌خواهیم درباره علوم انسانی بحث کنیم، یا با انسانی مبهم و ناشناخته روبه‌رو هستیم؟ آیا موضوع بحث ما انسانی است که حقیقتش را شناخته‌ایم یا انسانی است که هنوز درباره ماهیت او تحقیق نکرده‌ایم؛ انسانی که می‌توان آن را به كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ[2] تشبیه کرد؟ پس ابتدا باید موضوعات و ماهیت موضوعات علوم انسانی را بشناسیم و به دنبال آن، مسائل مربوط به آن‌ها را بررسی کنیم.
دوم، باید روش تحقیق در این علوم را مشخص کنیم. برای اینکه انگیزه تحقیق داشته باشیم و هنگامی که تحقیقات خود را ادامه دادیم، بدانیم در کجا باید قانع شویم، باید روشن کنیم که هدف ما از این کار چیست و دنبال چه می‌گردیم.
اگر همه فعالیت‌های علمی و دانشگاهی ما به پیشرفت علمی منتهی شود و نتیجه آن تکنولوژی و رفاه زندگی مادی باشد، آیا هدف همین است؟ اگر تحلیل کنیم، حتی درباره عدالت هم همین پرسش مطرح می‌شود که چرا عدالت خوب است؟ برای اینکه مردم به یکدیگر ظلم نکنند و ما هم راحت‌تر زندگی کنیم؟
اگر هدف ما از همه فعالیت‌های علمی همین باشد، یعنی یک بچه‌ای هستیم که به سن هشتادسالگی رسیده‌ایم! بچه‌ها هم دنبال همین چیزها هستند. اصلاً هدف ما در زندگی باید چه باشد؟ هدف ما از تحقیقات چه باشد؟ دستورالعمل‌هایی که می‌دهیم و راهکارهایی که برای زندگی فردی و اجتماعی ارائه می‌کنیم، باید بر چه اساسی مبتنی باشند؟
بالاخره، اگر نتیجه کار همین باشد که در دنیا معمول است، افراد دور هم بنشینند و مثلاً نمایندگان ملت رأی بدهند و اکثریت، یعنی نصف به‌علاوه یک، بگویند باید این‌گونه عمل شود و همه هم ملزم به عمل کردن باشند، آیا همین کافی است؟
در این سه موضوع باید جدی‌تر کار کنیم:
اول، شناخت موضوعات اصلی بحث و به دنبال آن، شناخت مسائل مربوط به آن‌ها.
دوم، تعیین روش کار؛ اینکه با چه روشی بحث کنیم تا به نتیجه صحیح برسیم. اگر بخواهیم با روش تجربه حسی کار کنیم، چگونه می‌توانیم وجود روح، خدا یا قیامت را اثبات کنیم؟ از کجا معلوم است که آن روش معتبر است و اعتبار دارد، یا صرفاً خیالات و افکاری است که به ذهن ما رسیده‌اند؟
سوم، روشن کردن هدف از فعالیت‌های علمی و تحقیقاتی؛ اینکه اساساً این فعالیت‌ها را برای چه انجام می‌دهیم و نتیجه نهایی آن‌ها باید چه باشد.
نسبت ارزش علوم با حقیقت ابدی انسان
باید توجه کنیم که ارزش این کار چقدر است. آیا ارزش آن در حد کاری است که شاید نتیجه‌ای مادی داشته باشد، یا ارزش آن از همه آنچه تاکنون در عالم اتفاق افتاده و همه فعالیت‌هایی که طوایف و علمای عالم انجام داده‌اند بیشتر است؟! برای اینکه همه این‌ها را درنهایت می‌توان با یک عدد و توان نشان داد؛ اما با بی‌نهایت هیچ نسبتی ندارند.
ارزش همه علوم را می‌توان به یک عدد محدود تشبیه کرد. از این طرف کره زمین شروع کنید، عدد بنویسید و دور کره زمین بگردید؛ محیط کره زمین را در نظر بگیرید. این عدد محدود است یا نامحدود؟! محدود است؛ چون می‌توان عدد دیگری هم کنار آن گذاشت. محدود با نامحدود چه نسبتی دارد؟! حتی بچه‌های دوره ابتدایی و دبیرستان هم می‌دانند که هیچ چیز با بی‌نهایت قابل مقایسه نیست.
این مسئله چقدر ارزش دارد، در مقایسه با اینکه حالا فلان رفتار را با بچه در خانه و زندگی چگونه تنظیم کنیم؟ کودک‌محور باشیم یا پدرسالار یا مادرمحور؟ در فلان موقعیت چه‌کار کنیم و نتیجه آن چه شود؟ نتیجه آن را هم می‌بینید؛ فرار بچه‌ها از خانه‌ها و بعد شرکت در محافل مخفیانه و سپس ورود به کارهای سیاسی یا کارهای ضداخلاقی.
امیدواریم خداوند متعال به برکت عنایت آقا ولی‌عصرعجل‌الله‌فرجه‌الشریف، به برکت خون‌های شهدا و به برکت نیت‌های پاک امثال شما، به ما هم توفیق بدهد که در این مسیر، قدمی در حد وسعمان برداریم.
وَفَّقَكُمُ اللَّهُ وَإِيَّانَا
وَالسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ
