جایگاه دین در زندگی انسان!
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم
الْحَمْدُ للهِ رَبِّ العَالَمِین والصَّلوةُ والسَّلامُ عَلَی سَیِّدِالأنْبِیَاءِ وَالمـُرْسَلِین حَبِیبِ إِلهِ الْعَالَمین أَبِی‌الْقَاسِمِ مُحَمَّد وَعَلَی آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ المـَعْصُومِین
أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الْحَسَن صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آبَائِهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِی کُلِّ سَاعَةٍ وَلِیًا وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْنَا حَتَّی تُسْکِنَهُ أرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً
فرارسیدن عید شریف مبعث را، به‌خصوص در این سال مبارکی که به نام حضرت امامرضواناللهعلیه مزین شده است، خدمت شما عزیزان تبریک و تهنیت عرض می‌کنم. خدا را شکر می‌کنم که توفیق عنایت فرمود بار دیگر در این شهر شهیدپرور و علاقه‌مند به مکتب اهل‌بیت‌سلام‌الله‌علیهم‌اجمعین حضور پیدا کنم و در جمع نورانی دانش‌آموزان این شهر مشارکت داشته باشم.
خیلی دلم می‌خواست فرصت طولانی‌تری داشتیم و ساعتی را به گفت‌وگو می‌نشستیم و ما هم با صحبت‌ها و نظرهای شما آشنا می‌شدیم و تنها من متکلم وحده نبودم. اکنون نیز می‌کوشم بخشی از جلسه را به پرسش و پاسخ اختصاص بدهم و شما سؤالاتتان را طبق تنظیم جلسه، کتباً یا شفاهاً مطرح بفرمایید.
زندگی یک سفر است!
من در این فرصت کوتاه، سعی می‌کنم چند مطلب را خیلی فشرده و فهرست‌وار عرض کنم. اول اینکه زندگی ما از دیدگاه اسلام و بر اساس جهان‌بینی اسلامی، یک حرکت و یک سفر است. شما که صبح از منزل تشریف آوردید بیرون، از ابتدا در نظر گرفته‌اید که کجا می‌خواهید بروید، چه راهی را انتخاب کنید تا به اینجا برسید، از چه وسیله‌ای استفاده کنید تا به‌موقع در اینجا حضور پیدا کنید و احیاناً اگر لوازمی لازم بوده که با خودتان داشته باشید، آن‌ها را از قبل تهیه کنید تا همراهتان بردارید. در بین راه هم مواظب هستید برخورد یا تصادفی پیش نیاید که آسیبی به شما برساند. مثلاً برای یک راه حداکثر یک‌ساعته، این پیش‌بینی‌ها را کرده‌اید.
برای دوره تحصیلی‌تان، فرض کنید مثلاً دیپلم یا لیسانس یا بالاتر، باز هم همین مراحل عیناً در نظر گرفته می‌شود؛ اینکه هدفتان از تحصیل چیست، چه رشته‌ای را می‌خواهید انتخاب کنید، اگر احیاناً لازم است به شهر دیگری مهاجرت کنید، آن شهر کجا خواهد بود، چه لوازمی برایتان لازم است، چگونه مواظب باشید که در مسیر آسیبی به شما نرسد و چه تلاشی درخورِ رسیدن به هدفتان انجام بدهید تا به آن برسید.
همه مردم، از هر قوم و نژادی که باشند، در هر منطقه جغرافیایی که زندگی کنند و با هر فرهنگی که زندگی کنند، این مسائل را دارند. زندگی انسان هدف می‌خواهد؛ باید راهش مشخص باشد، باید بداند لوازمش چیست و از چه مسیری و با چه کیفیتی حرکت کند تا به هدف برسد.
نقش انبیا در سعادت انسان‌ها
انبیا آمده‌اند و بینش وسیع‌تری به انسان داده‌اند؛ گفته‌اند تنها یک سفر یک‌روزه نیست که هدف دارد، تنها دوران تحصیل نیست که هدف دارد؛ اصلاً زندگی، سفر است. هرکدام از ما اگر ده‌هزار سال هم عمر کنیم که غالباً این میسر نمی‌شود، تمام حیات دنیای ما، سفر است. این سفر هدف دارد. باید آن هدف را شناخت، راهی که ما را به آن هدف مطلوب می‌رساند شناخت، دانست در این مسیر به چه لوازمی نیاز داریم و آنچه شاید از همه مهم‌تر باشد این است که مواظب باشیم آسیب‌ها و آفت‌ها را بشناسیم تا خودمان را از آن آفت‌ها نگه داریم و سالم به مقصد برسیم.
این کاری است که انبیا کرده‌اند. دیگران، آن‌هایی که بینش انبیا را نداشته‌اند و فراتر از این زندگی محدود مادی را نمی‌دیده‌اند، فکرشان به اینجا نمی‌رسیده است؛ اما انبیا به خاطر آن بینش وسیع الهی‌شان که از افق‌های مادی فراتر می‌رود، کل زندگی را به منزله یک سفر دیده‌اند که باید به یک مقصد برسیم: يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ.[1] ای انسان! نه ای جوان، یا ای ایرانی، یا ای مسلمان؛ يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ؛ ای انسان! تو داری با سرعت به طرف خدا می‌روی و روزی با او ملاقات خواهی کرد. باید به فکر این باشی که در هنگام ملاقات با خدا، در دار رحمت الهی و در مهمان‌سرای رحمت و رضوان الهی خواهی بود یا در جایی که خدا دشمنان ا و فرومایگان، افراد زبون، پست و گمراه را در آن جای می‌دهد؛ باید ببینیم به کجا می‌رویم و کدام را انتخاب می‌کنیم. این راه، رفتنی است. ما اینجا ماندنی نیستیم؛ خواهیم رفت؛ اما اینکه به کجا می‌رویم، این انتخاب، دست خود ماست. برای اینکه به آن هدف عالی و به آن دار رحمت و رضوان الهی برسیم و به دیدار محبوبمان نائل شویم باید راه صحیح آن را بشناسیم.
نقش مؤثر دین در زندگی
برادر عزیزمان اشاره کردند که خوب است در این جلسه توجه پیدا کنیم به اینکه موقعیت دین در زندگی ما چیست. من با این مقدمه خواستم به فرمایش ایشان پاسخی داده باشم. موقعیت دین همین است که این راه زندگی را برای ما مشخص می‌کند؛ می‌گوید از کدام راه بروید تا به آن هدف متعالی جاودانی برسید. نقش دین همین است. دین ما را نمی‌برد بلکه راه را به ما نشان می‌دهد. این ما هستیم که باید حرکت کنیم؛ ماییم که باید لوازم را تهیه کنیم؛ ماییم که باید از مصالح این زندگی استفاده کنیم. خدا این‌ها را آفریده و در اختیار همه گذاشته است. دین می‌گوید از این نعمت‌ها چگونه استفاده کنید.
دین به ما نمی‌گوید چگونه هواپیما بساز، یا چگونه بمب اتمی بساز، یا چگونه فلان مرض را معالجه کن. دین برای این نیامده است؛ دین می‌گوید همه رفتارهای تو باید به‌گونه‌ای باشد که تو را به خدا نزدیک کند. اگر روزی با شتر و اسب حرکت می‌کنی، این حرکت تو به‌گونه‌ای باشد که خداپسند باشد. اگر با هواپیما یا با کشتی حرکت می‌کنی، باز باید این معنا را در نظر بگیریم که چگونه حرکت کنیم تا هدف ما به سوی خدا باشد.
یکی از چیزهای عجیبی که در قرآن هست این است که انسان را به یاد نعمت‌های مادی می‌اندازد؛ می‌گوید خدا چه نعمت‌هایی در این دنیا برای شما قرار داده است و سپس گریز می‌زند. منبری‌ها وقتی منبر می‌روند، مطلبی را می‌گویند و بعد در پایان، گریزی به مصیبت می‌زنند. این گریز زدن یکی از شیوه‌های قرآن است؛ مثلاً می‌فرماید: ما برای شما نعمت‌هایی قرار دادیم، وسایل حرکت قرار دادیم، حیواناتی قرار دادیم که سوار بشوید، کشتی را قرار دادیم که سوار آن بشوید. بعد می‌فرماید: وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ؛[2] بر خداست که راه راست را به شما نشان بدهد. صحبت از این است که وسایل سیر و حرکت و سوارشدن با اسب و استر را بیان می‌کند: وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ؛[3] می‌فرماید این‌ها را برای سوارشدن شما قرار داده و چیزهایی هم خلق می‌کند که هنوز نمی‌دانید. بعد می‌فرماید: وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ. این‌ها را خدا آفریده و در اختیار همه گذاشته است؛ اما خدا بر خودش لازم کرده که راه راست را به شما نشان دهد. توجه داشته باشید که: وَمِنْهَا جَائِرٌ؛[4] بعضی از راه‌ها، راه انحرافی است. صحبت از اسب و استر است، بعد می‌گوید خدا راه راست را به شما نشان می‌دهد و توجه داشته باشید که بعضی از راه‌ها هم راه انحرافی هستند. این از شیوه‌های تربیتی قرآن است.
خلاصه اینکه کار دین این است که راه صحیح زندگی را به ما نشان بدهد. بعضی خیال می‌کنند دین فقط راه صحیح زندگی در معبد را نشان می‌دهد و می‌گوید در مسجد چگونه عبادت کنید؛ ولی قرآن این‌چنین نمی‌گوید. قرآن می‌گوید راه صحیح زندگی در همه‌چیز، در زندگی فردی، در زندگی خانوادگی، در زندگی اجتماعی، در بُعد سیاسی، در بُعد اقتصادی و در روابط بین‌الملل لازم است. شما در همه‌جا احتیاج به راه دارید و آن راه را خدا باید نشان بدهد. موقعیت دین در زندگی انسان، راهنمایی است تا ما راه صحیح زندگی‌کردن را یاد بگیریم.
حساسیت دوران جوانی در سعادت دنیا و آخرت
شما در دورانی زندگی می‌کنید که آغاز سفر طولانی‌تان است. اگر در این مقطع از زندگی‌تان سعی کنید راه صحیح را بشناسید و در این مسیر قدم بردارید، می‌توانید سعادت دنیا و آخرت خود و جامعه‌تان را تضمین کنید اما اگر انسان از اول، راه را کج برود، دیگر برگشتنش خیلی مشکل است. تا بیاید بفهمد که اشتباه کرده طول می‌کشد، تازه وقتی فهمید، حالا چگونه برگردد؟! مخصوصاً اگر در بزرگراه‌ها باشد که برگشتنش خیلی مشکل است.
این است که در آغاز زندگی‌تان باید سعی کنید راه صحیح را خوب بشناسید و مواظب باشید؛ چون راه‌های خطرناک و انحرافی زیاد است. خدا راه صحیح را نشان می‌دهد: وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْهَا جَائِرٌ؛[5] حواستان جمع باشد؛ بعضی از راه‌ها هم راه‌های انحرافی است.
این حساسیتی است که دوران زندگی شما جوانان دارد؛ لذا باید مواظب باشید که هدف را درست بشناسید، راه را درست بشناسید، لوازم سفر را بدانید و از همه مهم‌تر، آسیب‌شناس باشید؛ بدانید چه خطرهایی در پیش است و مواظب باشید در جاده نلغزید و در چاله نیفتید.
کسانی هم که عهده‌دار مسئولیت آموزش و پرورش نوجوان‌ها و جوان‌ها هستند، مسئولیت بسیار سنگینی دارند. از یک طرف باید سعی کنند استعدادهای خدادادی جوان‌ها، زمینه شکفتن پیدا کند. در اینجا بهترین مثالی که به ذهنم می‌رسد، مثال یک گل است. اگر یک گل بخواهد رشد کند باید هوای مناسب و فضای مناسب داشته باشد. اگر یک گل را در یک شیشه تنگ قرار بدهند پژمرده می‌شود. باید فضای مناسبی داشته باشد تا رشد کند.
فضا را خیلی نباید بر نوجوان و جوان تنگ کرد که فکر کند در یک کانال محدود و تنگی حرکت می‌کند و به‌اصطلاح راهِ مانور ندارد. باید فضا باز باشد؛ چون استعدادها مختلف است و هرکسی باید بتواند استعداد خودش را به ظهور برساند و رشد بدهد. این از یک طرف؛ اما از طرف دیگر، باغبان باید مواظب باشد که آفتاب داغ و سرمای شدید به این گل نخورد. مخصوصاً اینکه بعضی از گل‌ها خیلی لطیف هستند؛ هوای سرد خیلی زود روی آن‌ها تأثیر می‌گذارد، گرمای سوزان زود روی آن‌ها تأثیر می‌گذارد و پژمرده‌شان می‌کند و آن گل را می‌سوزاند.
آن کسانی که خیلی فضا را تنگ می‌گیرند، زمینه رشد گل‌ها را فراهم نمی‌کنند. خیال می‌کنند جوان‌ها همیشه باید در یک کانال محدود حرکت کنند و هیچ‌وقت زمینه بروز استعدادها را پیدا نمی‌کنند. این کار غلطی است.
از طرف دیگر هم نباید فکر کنند حالا که نباید مسیر رشد و تکاملشان آن‌قدر محدود باشد، پس دیگر باید کاملاً باز باشد و چون بنا شده فضا باز باشد، هر هوای سردی و هر آفتاب سوزانی بتابد. هر چیزی در عالم حدی دارد؛ نه افراطش مطلوب است و نه تفریطش. مشکل، پیدا کردن این حد اعتدال است.
چه کار باید کرد که فضا برای رشد استعدادهای نوجوانان و جوانان فراهم شود و احساس تنگنا نکنند؟! باید بدانند اگر در این مسیر استعداد ندارند، می‌توانند در راه دیگری استعداد خودشان را بروز بدهند. اگر این رشته تحصیلی را دوست ندارند و با استعداد آن‌ها نمی‌سازد، رشته تحصیلی دیگری وجود داشته باشد؛ اگر اصلاً تحصیل را دوست نداشتند، کار وجود داشته باشد، کار هنری وجود داشته باشد، یک کار صنعتی وجود داشته باشد. فضا باید باز باشد؛ اما نه آن‌چنان باز که هر باد سردی و هر آفتاب سوزانی هم به گل بتابد و آن را پژمرده کند و احیاناً بسوزاند.
پیداکردن این راه و معین‌کردن این محدوده، کار مربیان، برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران است. باید مواظب باشند که نه به آن حد تفریط بیفتند و فضا را زیاد تنگ کنند و نه آن‌قدر فضا باز باشد که عوامل مزاحم، عوامل سوزاننده، خشک‌کننده و آفت‌زننده بتوانند به این گل‌ها بتابند. هر دوی این‌ها غلط است.
بالاترین خیانت به جوانان!
اگر کسانی بگویند ما به خاطر اینکه به جوان‌ها اهمیت بدهیم، راه را کاملاً باز می‌گذاریم تا هر کاری دلشان می‌خواهد بکنند، این خیانت است! مثل این است که باغبان بگوید من برای اینکه گل‌ها رشد کنند، فضا را باز می‌گذارم تا هر هوای سردی و هر آفتاب سوزانی بتابد. باغبان خوب آن است که هوای معتدل را برای گلخانه فراهم کند؛ نه حرارت زیاد و نه برودت زیاد. این شعار که ما برای آنکه به جوان‌ها بها بدهیم، کاری کنیم تا هرکسی هر کاری دلش می‌خواهد بکند، به این معناست که راه باز می‌شود و آفتاب سوزان هم بعضی گل‌ها را می‌سوزاند و هوای سرد هم آن‌ها را یخ می‌زند. این هم نکته‌ای است که مربیان باید به آن توجه داشته باشند.
در اینجا باز کلیاتش همان است که دین معین کرده است. مگر دین برای این نیامده بود که راه سعادت را به انسان‌ها نشان بدهد؟! آغاز حرکت پرشتاب انسانی در دوران جوانی است. به‌طریق‌اولی، دین باید برای جوانان راه صحیح زندگی را نشان دهد تا آن‌ها بتوانند مسیر سعادت خودشان را بشناسند و طی کنند؛ اما متأسفانه آدمیزاد ممکن است در هر مسیری که می‌افتد، افراط و تفریط کند. در دین‌شناسی هم ممکن است کسانی اشتباه کنند؛ خرافات را به جای دین قلمداد کنند یا آن‌چنان نظر بازی داشته باشند که از مرزهای واقعی دین فراتر بروند. هر دوی این‌ها غلط است.
ان‌شاءالله خدا به برکت این انقلاب عظیم و رهنمودهای امام عزیز که برگرفته از فرمایشات خداوند متعال و پیغمبر اکرم و ائمه اطهارسلام‌الله‌علیهم‌اجمعین است توفیق بدهد بتوانیم راه زندگی‌مان را بهتر پیدا کنیم و بهتر بپیماییم و به‌خصوص خودمان را از آفت‌ها حفظ کنیم.
باز من روی این جمله تکیه می‌کنم، به خاطر اینکه توجه شما عزیزان را به این مسئله بیشتر جلب کنم: وَمِنْهَا جَائِرٌ؛ راه‌های خطرناک و انحرافی زیاد است؛ حواسمان جمع باشد.
آفت‌های تهدیدکننده انسانیت
مسئله دیگری که ما باید به‌خصوص در این زمینه به آن توجه داشته باشیم، آفت‌های فکری است. در ادامه آن مسئله می‌توانیم بگوییم آفت‌هایی که جوان‌های ما یا به‌طورکلی انسانیت را تهدید می‌کند، دو بخش است؛ یک بخش، آفت‌های فکری و نظری است و یک بخش، آفت‌های رفتاری و عملی.
یک وقت فکر آدم آفت‌زده می‌شود؛ یعنی راه را اشتباه تشخیص می‌دهد. آفت در فکر است؛ فکر صحیحی ندارد، درست فکر نکرده یا دیگران او را به مغالطه انداخته‌اند، افکار انحرافی را به او تزریق کرده‌اند و او فرصت پیدا نکرده که این افکار را بررسی کند و خوب و بدش را از هم تشخیص بدهد. مخصوصاً وقتی آدم تحت بمباران افکار قرار می‌گیرد؛ روزنامه‌ها، سخنرانی‌ها، رادیو، تلویزیون، بحث‌های دیگر، سینما، تئاتر و تمام رسانه‌ها، وقتی آدم را در یک جهتی بمباران کنند، آدم فرصت پیدا نمی‌کند که بررسی کند و ببیند کدام درست بود و کدام غلط. ناخودآگاه و ناخواسته تحت تأثیر یک موج فکری غلط واقع می‌شود. اگر این موج فکری غلط باشد، دیگر به آدم رحم نمی‌کند. این آفت فکری است.
اما غیر از آفت فکری، آفت‌های رفتاری هم داریم که بیشتر از الگوها سرچشمه می‌گیرد؛ دیدن نمونه‌های رفتاری از دیگران. امروز به خاطر گسترش رسانه‌های جمعی، فیلم‌های تلویزیونی، ویدئو، سینما و سایر رسانه‌ها، الگوسازی برای همه عالم کاملاً میسر شده است. وقتی آدم یک هنرپیشه یا یک بازیگر را در یک فیلم تماشا می‌کند، اگر نقشش را خوب بازی کند، خواه‌ناخواه و بدون اینکه هیچ توجهی داشته باشد، علاقه پیدا می‌کند که به او شباهت پیدا کند. فرض کنید او نقشش را به صورت یک مادر خوب بازی کرده است؛ اما آن بیننده دلش می‌خواهد قیافه‌اش هم مثل او بشود، لباسش هم شکل او بشود و آرایشش هم مثل او بشود.
اصلاً او برای نمایش آرایش نیامده بود و در فیلم هم صحبتی از این چیزها نبود؛ صحبت از یک مقوله بسیار آموزنده و خوب بود اما وقتی بازیگر مثلاً آرایش زیبایی دارد، بیننده قبل از اینکه به محتوای فیلم نگاه کند، به آرایش او نگاه می‌کند، به شکل لباس‌پوشیدن او نگاه می‌کند، به تُن صدایش نگاه می‌کند، به لهجه‌اش نگاه می‌کند و به کلماتی که ادا می‌کند توجه می‌کند.
ببینید این بازی‌هایی که درمی‌آورند و بعضی برنامه‌های تلویزیونی، چند روز که می‌گذرد، آن کلماتی که به کار برده‌اند، چگونه در جامعه شایع می‌شود. در فیلم چند اصطلاح به کار برده‌اند ولی اگر آن فیلم، خوب ساخته شده باشد، اصطلاحاتی که به کار برده‌اند تا مدتی، گاهی سال‌ها، در جامعه رواج پیدا می‌کند.
این‌ها نشانه این است که این رسانه‌ها چه نقش عظیمی می‌توانند در ساختن فرهنگ ما و روحیات جوانان ما بازی کنند. این است که آدم باید اینجاها مقداری حواسش را جمع کند و الگوهای صحیحی انتخاب کند.
حقیقت الگوپذیری از حضرت زهراسلام‌الله‌علیها
گفتن کلیات آسان است. همه شما این‌گونه‌اید که وقتی از شما بپرسند الگوی زندگی شما کیست، می‌گویید حضرت زینب، حضرت فاطمه زهراسلام‌الله‌علیها؛ ولی اگر بخواهید این جزئیات را در زندگی پیاده کنید، باید زندگی آن‌ها را بیشتر بشناسید و شرایط آن زمان را بر این زمان تطبیق دهید؛ اینکه آنچه در آن زمان دنبال آن بوده‌اند، در این شرایط فرهنگی و در این شرایط زندگی اجتماعی ما چگونه پیاده می‌شود. این‌ها کارهایی است که تنها با گفتن اینکه الگوی زندگی‌مان فاطمه زهراست کافی نیست. باید رفتارهای آن حضرت را بیشتر بشناسیم و شکل پیاده‌کردنش را در جامعه خودمان، متناسب با شرایط زمان و مکان خودمان، تشخیص دهیم.
همین‌جا زمینه یک نوع مغالطه فراهم می‌شود. چندی پیش یکی از روزنامه‌ها که به‌اصطلاح متعلق به یکی از شخصیت‌های سیاسی برجسته کشور است که یک زمانی هم در همین جمهوری اسلامی وزیر بود، نوشته بود اینکه می‌گویند الگوی ما فاطمه زهراست، به نظر من درست نیست؛ برای اینکه اولاً عمر فاطمه زهرا کوتاه بود، پس جوان‌های ما باید عمرشان کوتاه باشد؟! فاطمه زهرا چادرش را با لیف خرما وصله می‌زد؛ یعنی حالا جوان‌های ما باید چادر وصله‌دار سرشان کنند؟! و چیزهایی از این قبیل.
من واقعاً تعجب کردم که کسی که در جمهوری اسلامی وزیر بوده، چقدر فکرش کوتاه است! آیا واقعاً نمی‌فهمد یا اینکه این‌ها این‌قدر خیانت می‌کنند و حقایق را تحریف می‌کنند؟! مگر امام که فرمود ما باید از فاطمه زهرا الگو بگیریم، گفت ما باید از شکل لباسش یا از خانه گلی‌اش الگو بگیریم؟! ما باید از ارزش‌هایی که بر زندگی حضرت زهرا حاکم بود الگو بگیریم.
شیوه‌های زندگی در هر زمانی متناسب با شرایط اجتماعی و اقتصادی آن زمان است. آن زمانی که خانه حضرت زهرا گلی بود، خانه‌های دیگر هم گلی بود. اصلاً خانه آجری در مکه و مدینه وجود نداشت؛ منتها بعضی‌ها خانه‌شان را سفیدکاری می‌کردند و بعضی‌ها نمی‌کردند. خانه‌های اعیانی آن روز، خانه‌های گلی بود که سفیدکاری هم شده بود وگرنه خانه آجری و ساختمان با روکار سنگ و بتن‌آرمه و داربست فلزی و این حرف‌ها که نبود. آن‌وقت همه خانه‌ها گلی بود؛ منتها یک وقت خانه‌ای گلی بود که مطابق آن زمان، خیلی سعی می‌کردند آن را تزیین کنند و به اصطلاح آن زمان، سفیدکاری می‌کردند و این‌ها. بعضی خانه‌ها هم خانه ساده بود.
چادرهای مردمی هم که آن زمان زندگی می‌کردند، چادرهای کرپ نبود یا لباس‌های فاخر که این زمان ساخته می‌شود، آن زمان اصلاً نمونه نداشت. همه پارچه‌ها دست‌باف بود که خودشان با همین کارگاه‌های ساده‌ای که در اختیارشان بود می‌بافتند یا از شهر دیگری می‌آوردند. عمده این بود که کسانی دائماً به فکر این بودند که متناسب با همان زمان خودشان لباس زیباتر بپوشند یا متناسب با همان زمان خودشان دائماً فکرشان این بود که بر زینت خانه‌شان و دکور خانه‌شان بیفزایند و دکوراسیون خانه‌شان را تغییر دهند. حالا چگونه تغییر می‌دادند؟! با همان وسایل ساده‌ای که آن زمان داشتند.
دلبستگی به لباس، به وسایل خانه، به تزیینات، به پول، به ثروت و به ثروت‌اندوزی بود. کسانی هم بودند که از این چیزها وارسته بودند و دلبستگی به این‌ها نداشتند. شب عروسی‌شان هم حاضر بودند زیباترین لباسشان را در راه خدا انفاق کنند. این مهم است؛ اما اینکه لباس چه باشد، آن الگوگیری نیست. الگوگیری از این روحیه است، از این ارزش است.
آن‌وقت که می‌گویند از حضرت زهرا الگو بگیرید، نمی‌گویند بروید یک خانه گلی بسازید و چادرتان را هم وصله بزنید؛ می‌گویند دلبستگی به دنیا نداشته باشید. وقتی دیدید خدا راضی است که زیباترین لباستان را در راه او بدهید، این آمادگی را داشته باشید. وقتی دیدید همسایه‌تان گرسنه است، این آمادگی را داشته باشید که شب بدون شام بخوابید و شامتان را به خانه همسایه بفرستید. این مهم است، نه اینکه شام یک لقمه نان جو باشد یا هفت رقم شیرین‌پلو باشد.
حضرت زهرا الگو هستند، یعنی باید عمر جوان‌های ما کوتاه باشد؟! هیچ دیوانه‌ای چنین تصوری می‌کند؟! یعنی بروید خودکشی کنید تا مثل حضرت زهرا بشوید و عمرتان کوتاه بشود؟! این چه حماقتی است؟! ولی متأسفانه چنین عواملی در جمهوری اسلامی ما وجود دارند و شخصیت‌ها و سران احزابی هستند که فکرشان این‌هاست و روزنامه‌هایشان این‌هاست!
زمانی بود که وقتی یک نفر گفت الگوی ما اوشین است نه حضرت زهرا، امامرضواناللهعلیه آن نهیب را زد که اگر کسی فهمیده که چنین گفته است، این مرتد است! آن‌وقت سیاستمدار درجه اول کشور در روزنامه‌اش این حرف‌ها را می‌نویسد! این نشانه این است که آفت برای دوران زندگی ما چقدر زیاد است. هر بچه‌ای می‌فهمد که هیچ‌کس نگفته است کسی باید عمرش کوتاه باشد، چون حضرت زهرا عمرش کوتاه بود؛ ولی کسانی برای مغالطه‌کردن و برای دورکردن جوان‌ها و نسل آینده ما از الگوها و ارزش‌های اسلامی، حتی حاضرند این‌قدر رسوا مغالطه کنند!
ما باید این خطرها را حس کنیم، باید بفهمیم در چه جمعی زندگی می‌کنیم و این تهاجم فرهنگی یعنی چه؛ دشمن با فرهنگ ما چه‌کار کرده و چه‌کار دارد می‌کند، تا کجاها نفوذ کرده و از دست و زبان و قلم چه کسانی چه زهرهایی را به کام جوانان و نوجوانان ما می‌ریزد. آن شخصیت‌های معتبر -البته معتبر پیش خودشان؛ ما ملاک اعتبار را از همین چیزها می‌فهمیم که چه کسی حرفش معتبر است و چه کسی نیست، چه کسی خائن است و چه کسی امین- آن شخصیت‌ها به اسم آزادی بیان و آزادی قلم، این اراجیف را برمی‌دارند و می‌نویسند.
درعین‌حال که به برکت پیروزی این انقلاب، شرایط بسیار طلایی و ارزنده‌ای برای رشد جوانان ما فراهم شده، همواره هر اوج‌گرفتنی با خطری متناسب با آن اوج مواجه است. شما اگر یک پله بالا بروید، خطر افتادن از آن هم خطر سقوط از یک پله است. اگر انسان از یک پله بیفتد، ممکن است پایش زخم بشود، حداکثر قوزک پایش در برود و بروند آن را جا بیندازند و دو روز دیگر هم خوب می‌شود؛ اما وقتی ده پله بالا می‌روید، خطر ده برابر است. اگر انسان از ده پله سقوط کند، با سقوط از یک پله فرق می‌کند. اگر آدم به اوج و به قله برسد، درست است که خیلی اوج گرفته اما خطرش هم خیلی زیاد شده است. اگر از قله پرت شود، مغزش متلاشی می‌شود.
درست است که این انقلاب جوانان ما را به اوج رساند اما در کنار آن خطرهای بزرگی هم داشته است. آن روزها بزرگ‌ترین خطرها، هم از ناحیه فکری محدود بود و هم از ناحیه رفتاری؛ اما امروز خطرهایی که می‌تواند افکار جوانان ما را تهدید کند، ریشه دینشان را می‌زند. متأسفانه این خطرها هم رشد کرده است. ما باید با استمداد از خداوند متعال و استفاده از رهنمودهای امام و انس‌گرفتن با وصیت امام - سعی کنیم با وصیت‌نامه امام مأنوس باشیم و اگر ممکن باشد، روزی یک صفحه از وصیت‌نامه امام را بخوانیم - راه زندگی‌مان را بهتر بشناسیم، دِین خودمان را به شهدا و انقلابمان بهتر ادا کنیم، شکر این نعمت عظیم را بهجا بیاوریم و از خداوند متعال رحمت بیشتر را خواستار شویم.
من دیگر وقت شما را بیشتر نگیرم. آماده هستم تا به اندازه‌ای که فرصت باشد، به سؤالات شما عزیزان در حد فهم خودم پاسخ بدهم.
وَالسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ
مسئولیت فرهیختگان برای حفظ و گسترش اسلام
سؤال: استاد گرامی! با عرض سلام. به نظر می‌رسد که پس از فروپاشی کمونیسم و منسوخ‌شدن تفکر مارکسیستی، تفکرات غربی ظاهراً خود را در دنیا، بدون رقیب جدی، یافته‌اند و مشغول تلاشی برای تخریب فکر ملت‌ها هستند. به نظر می‌آید آنچه جوانان کشور ما امروز دچار آن هستند، قرارگرفتن در برابر موجی از هجمه علیه دین‌مداری و مخصوصاً علیه تفکر ولایی شیعه است. حضرتعالی در این زمینه چه نظری دارید و فکر می‌کنید مسئولیت انسان‌های آگاه جامعه و مسئولان فرهنگی کشور برای حفظ اسلام ناب چیست؟! جوانان چه کنند که بتوانند در برابر این هجمه مقاومت نمایند؟!
پاسخ: با تشکر از طرح این سؤال بسیار اساسی. ابتدا توجه شما را به این نکته جلب کنم که درست است که ما در کشور خودمان، وقتی بعضی از مسائل جدید را با آنچه در زمان حضرت امام وجود داشت مقایسه می‌کنیم، احساس می‌کنیم نوعی عقب‌گرد در بعضی از ارزش‌ها پیدا شده است، ولی این‌ها اغلب موج‌های زودگذری است. اگر شما یک نگاه وسیع به دنیا بیندازید مشاهده می‌کنید که در سراسر دنیا یک حرکت عظیم و پرشتاب، به‌طورکلی به سوی دین و معنویت، به طور خاص به سوی اسلام و به طور اخص به سوی تشیع شروع شده است. در همین مقاله‌ای که چند روز پیش می‌خواندم، آماری از گرایش مردم آمریکا به دین گرفته بودند. نوشته بودند که در طول پنجاه سال گذشته، در چهار دهه اول، گرایش آمریکایی‌ها به دین سیر نزولی داشته است؛ یعنی هر سال توجهشان به دین کمتر می‌شده اما این گرایش از دهه قبلی شروع به سیر صعودی شده و در این دهه اخیر، سیر پرشتابی گرفته است؛ یعنی منحنی به‌سرعت صعودی شده است. آماری که اکنون گرفته‌اند نشان می‌دهد که بیش از هشتاد درصد جوانان آمریکا به دین علاقه‌مند هستند. البته آن‌ها دینی را که می‌شناسند، همان مسیحیت و با همان نقص‌هایی که مسیحیت دارد، است، اما آن‌قدر از آن تمدن مدرن آمریکایی، به‌خصوص شکل آمریکایی آن خسته شده‌اند که باز پناه خودشان را در روی‌آوردن به دین کلیسا، با همه آن آلودگی و ضعف‌هایش، پیدا کرده‌اند.
در میان این گرایش‌ها، در خود آمریکا آن کسانی که آشنایی با اسلام پیدا کرده‌اند، بسیار علاقه‌مند به اسلام هستند. من چند سال پیش با یکی از برادران که الآن حاضر هستند، به کانادا رفته بودم. یکی از روزنامه‌های کثیرالانتشار آنجا که به‌احتمال‌قوی اگر اشتباه نکنم واشنگتن‌پست بود، در صفحه اولش عکس یک مسجد انداخته بود و نوشته بود که در سال گذشته، صد و بیست مسجد در ظرف یک سال در آمریکا ساخته شده است. هشدار داده بود که اگر بنا باشد اسلام این‌گونه در آمریکا پیشرفت کند، عاقبت چه خواهد شد!
به‌خصوص راجع به مذهب شیعه، در خود آمریکا کسانی هستند که نسبت به امامرضواناللهعلیه عشق می‌ورزند با وجودی که حتی مسلمان هم نیستند! خانم‌هایی هستند که به خاطر فساد مشمئزکننده‌ای که در غرب در این زمینه وجود دارد، جمعیت‌هایی تشکیل داده‌اند؛ جمعیت‌هایی از طرفداران حجاب. البته حزب شاید به آن اصطلاح سیاسی‌اش نباشد. خیلی خوب است که زمینه‌ای فراهم شود تا خواهران جوان ما یا برادران، فرقی نمی‌کند، از وضع فرهنگی غرب مطلع باشند و بدانند چه خبر است.
در اکثر کشورهای اروپایی - حالا می‌گویم اکثر به خاطر اینکه من همه‌جایش را نرفته‌ام - نزدیک غروب هیچ خانمی نباید تنها در خیابان حرکت کند؛ از اول غروب امنیت ندارد. یک اروپایی وقتی به تهران می‌آید و می‌بیند یک خانم ساعت نه یا ده شب تنها در خیابان دارد می‌رود، تعجب می‌کند و می‌گوید: چگونه جرئت می‌کند؟!
در تمام دبیرستان‌های آمریکا، کشور پیشرفته و تمدن بزرگ عالم، پلیس مسلح وجود دارد؛ برای اینکه دانش‌آموزان، معلمان یا یکدیگر را نکشند! هر روز در آمریکا، در مدارس، دانشگاه‌ها و دبیرستان‌ها جنایت و آدم‌کشی واقع می‌شود. دانشجویان به سوی یکدیگر اسلحه می‌کشند؛ چون آنجا اسلحه تا حدودی آزاد است و با شرایطی می‌توانند بخرند.
این اصل آزادی اسلحه هم برای این است که هرکسی بتواند جان خودش را حفظ کند. این‌قدر ناامنی هست که مجبور شده‌اند خریدوفروش اسلحه را آزاد کنند تا هرکسی بتواند از خودش دفاع کند! آن پدر و مادرهایی که به بچه‌هایشان علاقه دارند، باید بچه‌شان را با یک پلیس اسکورت کنند، بیاورند در دبیرستان تحویل مدرسه بدهند و بعد هم بیایند از مدرسه تحویل بگیرند و چیزهای دیگری که گفتنی نیست. این وضع کشورهای غربی و اروپایی است که برای ما از پیشرفت تمدنشان صحبت می‌کنند و ما را دعوت می‌کنند که برویم از تمدن آن‌ها اقتباس کنیم!
بنده خودم در شش کشور از کشورهای آمریکای جنوبی، در محافل دانشگاهی‌شان، در محافل کلیسایی‌شان، با علمایشان و با استادان دانشگاهشان بحث داشتم، سخنرانی داشتم، پرسش و پاسخ داشتم، مصاحبه تلویزیونی داشتم؛ مصاحبه تلویزیونی که زنده پخش می‌شده است، مصاحبه رادیویی و مصاحبه مطبوعاتی داشتم. خدا شاهد است، مسئولان دانشگاه‌هایی به خود بنده گفته‌اند: ما این دانشگاه را در اختیار شما می‌گذاریم. شما بیایید یک برنامه تربیتی برای جوانان ما پیاده کنید. ما نمی‌دانیم چه کنیم. فقط دلمان می‌سوزد که جوانانمان دارند از بین می‌روند. اگر شما یک برنامه تربیتی دارید، ما کل دانشگاه را در اختیار شما می‌گذاریم. امید ما این است که مگر اسلام راهی برای مردم ما باز کند.
بنابراین بسیار جای امیدواری هست، اگر ما واقعاً قدر اسلام خودمان را بدانیم، راه تبلیغش را یاد بگیریم و بدانیم چگونه به دیگران بفهمانیم. کیفیت بیان بسیار مهم است. حالا فرصت نیست بعضی از نمونه‌هایی را که من در دانشگاه‌های آمریکا داشته‌ام و مخاطبان من بیشتر خانم‌ها بوده‌اند بیان کنم. جلساتی بوده که بیش از نود درصد آن‌ها خانم‌ها بوده‌اند؛ خانم‌های فوق‌لیسانس، کسانی که مشغول دکترا یا استاد بوده‌اند. در زمینه همین مسائل حقوقی زن در اسلام و اختلافاتی که در اسلام بین زن و مرد وجود دارد بحث کرده‌ام. من عکس‌ها و فیلم‌هایش را هم دارم که اگر فرصتی شد به شما نشان می‌دهم. بعد از آن جلسه، مدتی، شاید یک ربع ساعت، آن‌قدر دست زدند که من از صدای دست زدنشان خسته شدم!
دادستان بوئنوس‌آیرس که استان مرکزی آرژانتین است، پیرمردی بود که اصلاً مؤسس دانشکده حقوق آن دانشگاه بود. بعد از سخنرانی، مدتی من را در بغل گرفته بود و التماس می‌کرد که شما چند جلسه دیگر بیا اینجا سخنرانی بکن!
من برای آن‌ها درباره اختلافات حقوق زن در اسلام صحبت کردم؛ اینکه چرا مرد می‌تواند چند تا زن بگیرد، ولی زن نمی‌تواند چند تا شوهر بکند؟ چرا بین ارث زن و مرد اختلاف هست؟ چرا دیه زن و مرد با هم اختلاف دارد؟ در این زمینه‌ها صحبت کردم؛ آن هم به صورتی که من باید صحبت کنم و یکی دیگر باید ترجمه کند. چقدر در این نقل‌وانتقالات ممکن است اشتباه و قصور پیدا بشود اما درعین‌حال این‌جور استقبال کردند.
باز هم می‌خواهم برای شما قسم بخورم که رئیس دانشگاه ناپل ایتالیا، بعد از اینکه من یک جلسه سخنرانی کردم، یک دستش را روی شانه من گذاشته بود و دست دیگرم را گرفته بود و تا پای ماشین آمد و می‌گفت: باید قول بدهی یک هفته بیایی اینجا و سخنرانی بکنی! من گفتم: فردا بلیت دارم و با پاپ ملاقات دارم و باید بروم. اصرار می‌کرد که: نمی‌گذاریم بروی!
من، یک آخوند مسلمان که زبان آن‌ها را هم بلد نبودم، آنجا باید یک دانشجوی ایرانی می‌آمد و سخنرانی من را به ایتالیایی ترجمه می‌کرد؛ بااین‌حال، رئیس دانشگاه که یک پیرمرد مسیحی بود و موهای سفیدش روی شانه‌اش ریخته بود، التماس می‌کرد که تو یک هفته بیا اینجا سخنرانی بکن!
ما یک ملاقات خصوصی، دو‌به‌دو، با پاپ داشتیم که عکس هم با ایشان داریم. خودش گفت که با هم عکس بگیریم. در این ملاقات، خود پاپ شخصاً گفت: ما مایلیم که در راه این اهدافی که شما برای خودتان برشمردید، یک رابطه سیستماتیک و مستمر داشته باشیم.
دنیا تشنه حقایق اسلام است. ما قدر اسلاممان را نمی‌دانیم چون مفت گیرمان آمده است! این را خواستم عرض کنم که فکر نکنید اسلام دیگر در عالم مشتری ندارد یا همه بدبین هستند. علی‌رغم این همه تبلیغاتی که شبانه‌روز علیه اسلام می‌کنند، فطرت پاک مردم دنیا، اعم از مسلمان و غیرمسلمان، طالب معارف و حقایق اسلام است. یک اشکال از ماست که درست بیان نکردیم و یک اشکال هم از دولتمردانشان است که تبلیغات سوء می‌کنند و ریشه‌اش هم غالباً برای صهیونیست‌هاست. غالب رسانه‌های گروهی دنیا در دست صهیونیست‌هاست.
حالا یک وظیفه‌ای برای مسئولان هست که خب طبعاً مطرح‌کردن آن برای شما عزیزان تأثیر زیادی ندارد. خود شما هم همین‌ها را می‌گویید که چرا مسئولان به فکر ما نیستند؟! البته به فکر هستند ولی کوتاهی‌هایی وجود دارد.
اما اینکه خود شما باید بیشتر توجه کنید این است که سعی کنید با همین وسایل محدودی که برای شناخت بیشتر و بهتر و ژرف‌تر از اسلام وجود دارد، مخصوصاً با مطالعه کتاب‌های مرحوم استاد شهید مطهری‌رضوان‌الله‌علیه و امثال این‌ها، سعی کنید معلوماتتان را نسبت به اسلام و معارف اسلامی عمق ببخشید. موضوعاتش را موضوع بحث قرار دهید، در جلساتی بنشینید و با هم صحبت کنید؛ چون آدم با مطالعه، چیزی به ذهنش می‌آید و گاهی به نکته‌های دقیقش پی نمی‌برد، گاهی سؤالی برایش مطرح می‌شود و جوابش را نمی‌فهمد.
در همان جلسات بحث، موضوعی را مطرح کنید و درباره‌اش صحبت کنید. اگر جایی هم برایتان سؤالی باقی ماند، سؤالش را جایی یادداشت کنید و کتباً یا شفاهاً از کسانی که بیشتر می‌دانند بپرسید. به‌هرحال، یکی اینکه دانستنی‌های خودمان را نسبت به اسلام باید عمق ببخشیم و یکی هم در رعایت ارزش‌های اسلامی، برای نمازمان اهمیت قائل شویم، رفتارمان نسبت به دوستانمان محبت‌آمیز باشد، گذشت داشته باشیم و تنگ‌نظر نباشیم. اخلاق اسلامی را درست رعایت کنیم؛ نسبت به هم‌کلاسی‌های خودمان، نسبت به پدر و مادرمان، نسبت به بزرگ‌ترها و همچنین نسبت به کوچک‌ترها. اسلام همین‌هاست.
کم‌کم وقتی ارزش‌ها فراموش شود، به جای نوع‌دوستی و خدمت به دیگران، خودمحوری و خودخواهی یا همان فردگرایی، ایندیویژوالیسم غربی، بر فرهنگ ما حاکم شود، ما هم خواه‌ناخواه از اسلام دور خواهیم شد و آن‌وقت زمینه برای رشد تبلیغات و هجمه‌های دیگران هم فراهم می‌شود.
خیرخواهی و دلسوزی نسبت به دیگران، رعایت ارزش‌های اسلامی در رفتار شخصی و اجتماعی، مهربانی و دلسوزی نسبت به پدر و مادر؛ نمی‌گویم پدر و مادر هر سلیقه‌ای دارند، ما حتماً باید آن را عمل کنیم. این‌ها دو مطلب است. ممکن است ما اختلاف‌سلیقه زیادی هم با پدر و مادر و بزرگ‌ترها داشته باشیم اما آن‌قدر با ادب و با احترام با آن‌ها برخورد کنیم که بتوانیم آن‌ها را راضی کنیم.
آنچه مهم است، کیفیت برخورد است. آنچه اسلام می‌خواهد این است که دل پدر و مادر را به دست بیاوریم و به آن‌ها احترام بگذاریم، نه اینکه هر فکر و سلیقه‌ای که دارند، شما صددرصد بپذیرید. نه، ممکن است خیلی‌هایش را اشتباه کنند. عمده این است که در رفتارتان مؤدب باشید و احترام پدر و مادر را داشته باشید. این یک اصل بسیار بزرگ است ولی متأسفانه این ارزش دارد روزبه‌روز کم‌رنگ‌تر می‌شود.
ارزش احترام به پدر و مادر
قرآن در مورد پدر و مادر می‌فرماید: أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ؛[6] خدا به انسان دستور داده که ای آدمیزاد! شکر من و پدر و مادرت را بهجا بیاور!
این تعبیر، این‌قدر گویا و پرمعناست. شکر خدا؛ خب خدا آفریننده ماست، همه هستی ما از اوست، هرچه داریم همه‌اش نعمت خداست و باید شکرش را بهجا بیاوریم. شکر پدر و مادر را قرین شکر خدا قرار داده است؛ همان‌گونه که شکر من را بهجا می‌آوری، شکر پدر و مادرت را بهجا بیاور!
باز کسانی که با تعبیرات ادبی آشنا هستند توجه کنند؛ یک وقت می‌گویند: أَنْ اشْكُرْ لِي وَاشْكُرْ لِوَالِدَيْكَ»؛ اما قرآن چنین نمی‌فرماید؛ بلکه با یک شکر، می‌فرماید هم برای من و هم برای پدر و مادر؛ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ! یک شکر هست، هم برای من و هم برای پدر و مادر! این بسیار در سازندگی روحیات انسان اثر دارد. حالا فرصتی نیست که من اینجا راز این تعبیر را برای شما تبیین کنم. اسلام آن‌قدر به این مسئله اهمیت می‌دهد که در کنار شکر خدا، شکر پدر و مادر را قرار داده است اما متأسفانه در جامعه ما روزبه‌روز این ارزش درحال کم‌رنگ شدن است، البته بیشتر به این خاطر است که خیال می‌کنند شکر پدر و مادر یعنی اطاعت چشم‌بسته و کورکورانه از همه سلیقه‌های آن‌ها؛ نه، معنایش این نیست. خیرخواهی، دلسوزی، ادب و احترام، این‌ها مهم است. شما می‌توانید اختلاف‌سلیقه‌هایتان را در پرتو این محبت‌ها با آن‌ها به توافق برسانید و نظر آن‌ها را جلب کنید. عمده این است که توی روی آن‌ها نایستید و دلشان را نرنجانید. ان‌شاءالله با استفاده از همه دستورات اسلام، ما به سعادت‌های بیشتری در دنیا و آخرت خودمان برسیم.
رابطه ولایت‌فقیه با قانون اساسی
یک سؤال اساسی راجع به رابطه ولایت‌فقیه با قانون اساسی مطرح شده است. این سؤال در محافل دانشجویی زیاد مطرح می‌شود. یک جواب کوتاهی عرض می‌کنم، چون خودش یک بحث گسترده‌ای است.
دیدگاه حضرت امامرضواناللهعلیه و همه فقهای قبل از ایشان تا زمان ائمه، هرجا در کتابی اشاره‌ای به ولایت‌فقیه داشته‌اند، به این عنوان بوده که ولی‌فقیه نایب امام زمان است و به‌طور عام از طرف امام زمان نصب می‌شود. این در فرهنگ ما هم هست: نایب عام امام زمان، جانشین امام زمان.
اگر این معنا را پذیرفتیم، هرکسی که معنای صحیح ولایت‌فقیه را بخواهد، ناچار است همین را بپذیرد. معنایش این است که اگر قانون اساسی هم نباشد، ما از طرف امام زمان موظفیم که از ولی‌فقیه جامع‌الشرایط اطاعت کنیم. البته این اطاعت، اطاعت از دلخواه او نیست؛ اطاعت از اسلام است که مصالحش را او تشخیص می‌دهد و دستور می‌دهد. او حق ندارد یک قدم فراتر از اسلام بگذارد.
امامرضواناللهعلیه در یک جا فرمودند اگر ولی‌فقیه یک گناه انجام بدهد - نمونه‌اش را هم ذکر کرده‌اند اما هرجا می‌خواهم بگویم دلم می‌لرزد - اگر یک نگاه حرام به نامحرم بکند، از ولایت می‌افتد! این‌گونه نیست که ولایت‌فقیه یک حکومت دیکتاتوری باشد که هرچه دلش بخواهد دستور بدهد و همه باید اطاعت کنند. او باید دقیقاً آنچه نظر اسلام است را با خون دل بشناسد و به مردم دستور بدهد.
حالا فرض کنیم ما قانون اساسی نداشتیم؛ مگر ما اوایل انقلاب قانون اساسی داشتیم؟! مردم چه‌کار می‌کردند؟! وظیفه نداشتند از امام اطاعت کنند؟! اصلاً چرا انقلاب کردند؟! خب زمان شاه هم قانون اساسی بود؛ چرا علیه آن نظام و علیه آن قانون اساسی انقلاب کردند؟! به دستور چه کسی؟! اگر دستور امام نبود، مردم چرا انقلاب کردند؟! آن‌وقت فرمایش امام چه اعتباری داشت؟! اعتبارش را از قانون اساسی گرفته بود؟! پس اگر ولایت‌فقیه را پذیرفتیم، معنایش این است که اعتبار قانون اساسی هم به امضای ولی‌فقیه است.
اگر می‌گوییم ولی‌فقیه حاکم بر قانون اساسی است، به همین معناست؛ معنایش این نیست که به دلخواه خودش می‌تواند هرجور بخواهد قانون بگذراند. در اسلام صحبت دلخواه و این حرف‌ها نیست؛ صحبت احکام اسلام و مصالح مؤمنین است.
ولی‌فقیه باید نهایت سعی‌اش را بکند که تشخیص بدهد. شب تا صبح خوابش نمی‌برد که فلان موضوع را فردا چه تصمیمی بگیرم؟! اما آن‌وقتی که دستور داد، آن دستور برای همه معتبر است؛ ولو قانون اساسی هم در کار نباشد، ولو آن امر در مورد چیزهایی هم نباشد که در قانون اساسی آمده است.
حالا چند نمونه‌اش را عرض کنم؛ شما می‌دانید که یکی از نهادهای بسیار مهم کشور، شورای عالی انقلاب فرهنگی است. مصوبات شورای انقلاب فرهنگی در امور مربوط به فرهنگ، مثل مصوبات مجلس و پارلمان اعتبار دارد؛ یعنی همان‌گونه که قانونی که مجلس می‌گذراند اعتبار دارد، مصوبات شورای انقلاب فرهنگی هم در مسائل فرهنگی، معتبر است؛ یعنی این مجلس قانون‌گذاری در امور فرهنگی است.
آیا ما در قانون اساسی هم چنین چیزی داریم؟! امام دستور تشکیل شورای انقلاب فرهنگی را دادند. اعتبارش هم به دستور امام است. رئیسش هم رئیس‌جمهوری است که حافظ قانون اساسی است.
اگر بناست این قوانین اجرا شود، باید یک عاملی هم به‌عنوان پشتوانه اجرایی آن، به نام دولت اسلامی، وجود داشته باشد. پس کار دولت اسلامی این است که رفتارهای مردم را در چهارچوب قانون، کانالیزه کند و هرجا تخلف از قانون اسلام می‌شود، جلویش را بگیرد. دیگر بعد از قوانین جزایی، جایی برای آزادی نمی‌ماند که حالا دلش خواست این کار را بکند؛ پس قانون جزایی برای چه وضع شده است؟!
این خلاصه مطلب است. اگر تفسیرهایش را دلتان خواست، ان‌شاءالله بعداً مطالعه بفرمایید. قانون اساسی می‌گوید رهبر، رأی مردم را تنفیذ می‌کند؛ اما امام برای همه رئیس‌جمهورها نوشته‌اند که من شما را نصب می‌کنم.
این کار یا صحیح بوده یا ناصحیح. اگر صحیح بوده، معنایش این است که اختیارات امام منحصر به آن چیزی نیست که در قانون اساسی آمده است. اگر ناصحیح بوده، پس کل رؤسای جمهوری که بوده‌اند غیرقانونی بوده‌اند؛ یعنی نصب امام هیچ اثری در آن نداشته است.
پس ولایت‌فقیه از طرف خداست، از طرف امام زمان است و آن در گرو قانون اساسی نیست. اعتبار قانون اساسی به این است که چون نماینده امام زمان تصویب کرده و امضا کرده، برای ما واجب‌الاطاعة است؛ وگرنه یک قرارداد عمومی است. وجوب شرعی‌اش به این علت است که از ناحیه خدا و امام زمان واجب شده است؛ وگرنه چه وجوب شرعی‌ای دارد؟!
نقش و جایگاه مرجع تقلید
راجع به مرجع تقلید سؤال کرده‌اند. در نظامی که ولی‌فقیه هست، مثل زمان ما بعد از انقلاب، نقش اساسی را در جامعه رهبر ایفا می‌کند. مرجع تقلید حکم یک کارشناس را دارد. همان‌گونه که شما در امور اجتماعی خودتان هرجا احتیاج به کارشناس دارید، به یک کارشناس خاص مراجعه می‌کنید، در امور احکام دینی خودتان نیز به یک کارشناس مراجعه می‌کنید. همان‌گونه که برای یک دستور طبی به پزشک مراجعه می‌کنید و برای نقشه ساختمان، مثلاً به مهندس آرشیتکت مراجعه می‌کنید، انسان در امور دین نیز باید به یک فقیه مراجعه کند تا احکامش را بیان کند.
آنچه به‌عنوان یک مقام رسمی واجب‌الاطاعة که امر و نهی‌اش واجب است مطرح می‌شود، مقام رهبری است. حالا اگر ما نتوانستیم در بین مراجع تشخیص بدهیم که چه کسی اعلم است و در مسائل شخصی‌مان یکی به این مرجع مراجعه کرد و یکی به مرجع دیگری، این مشکلی برای امور اجتماعی پیش نمی‌آورد.
زمان حضرت امام هم بسیاری از مردم همین کشور بودند که از مراجع دیگری تقلید می‌کردند ولی رهبر، امام بود. حتی آن مراجع، امر امام را برای خودشان واجب می‌دانستند. چه‌بسا خودشان را در فقه، اعلم از امام می‌دانستند اما چون او رهبر و ولی امر بود اطاعتش را بر خودشان واجب می‌دانستند.
خیلی فکر نکنید که مسئله مرجعیت یک معضل است؛ چون ایشان تعبیر کرده‌اند که یک معضل است. معضل نیست؛ راهی است برای تشخیص. دو نفر عادل وقتی به شما شهادت دادند که فلان کس اعلم است، شما می‌توانید از او تقلید کنید و هیچ مشکلی هم ایجاد نمی‌کند. آنچه مهم است، تشخیص رهبری است که الحمدلله خداوند متعال این منت را بر جامعه ما گذاشته که رقیبی ندارد که ما شک کنیم آیا این اولی است یا آن.
وفاداری نسل جوان به اسلام و انقلاب
سؤال دیگری مطرح شده و آن سؤال این است که آیا نسل جوان، همان‌گونه که امام می‌خواست، وظیفه خود را نسبت به جامعه اسلامی ادا می‌نماید؟
به‌طورکلی، جواب عامی نمی‌شود داد. انصافش این است که نسل جوان ما روی‌هم‌رفته امتحان خوبی داده است. نمونه‌اش بیست‌وسوم تیرماه بود. چیزی که نه تنها در ایران بلکه من باور نمی‌کنم که در جاهای دیگر نسط چنین نمونه‌ای اتفاق افتاده باشد، آن تظاهرات عظیمی بود که تمام مردم ما و در پیشاپیش آن‌ها جوان‌های ما داشتند؛ چیزی بود که بنده هیچ‌وقت پیش‌بینی نمی‌کردم. سراغ ندارم که کسی هم چنین چیزی را پیش‌بینی می‌کرد. این نشانه وفاداری و حق‌شناسی نسل جوان ماست.
البته آفت‌هایی همه‌جا وجود دارد. در یک جایی، در بعضی از استان‌ها، آفت‌هایی بیشتر است و در جاهایی کمتر؛ ولی درمجموع ما باید شکرگزار نسل جوانمان باشیم که نسبت به اسلام و انقلاب وفادار هستند. اگر یک جاهایی کمبودهایی وجود دارد، بنده شخصاً آن را از چشم خودم و از چشم امثال خودم می‌بینم. ما وظیفه خودمان را درست انجام ندادیم. ما نتوانستیم جوانانمان را نسبت به مسائل اسلامی آشنا کنیم و اشکالاتشان را پاسخ دهیم. نیرو کم داشتیم، سرمان شلوغ بوده و مسئولیت‌ها سنگین بوده است؛ در داخل و خارج فرصت پیدا نکردیم. این تقصیر و اشکالی از ناحیه جوان‌ها نیست.
البته باز نفی کلی نمی‌کنم؛ ممکن است افراد ناهنجاری هم در بین جوان‌ها وجود داشته باشند اما من‌حیث‌المجموع، نسل جوان ما نسبت به انقلاب و اسلام وفادار هستند و بنده به سهم خودم در مقابلشان خضوع می‌کنم.
من خیلی واقعاً دوست داشتم که اقلاً یک روز تمام می‌توانستم اینجا خدمت شما بمانم و به سؤالاتتان جواب بدهم؛ ولی چه می‌شود کرد؟ در همین چند ساعتی که همین‌جا هستیم، چهار، پنج برنامه برای ما جور کردند و بعد هم باید به شهر دیگری برویم. با اجازه شما، من دیگر رفع زحمت کنم. همه شما را به خدا می‌سپارم. امیدوارم که خدا همیشه یار و یاور شما باشد و شما هم یار و یاور دین و رهبری این نظام باشید و مشمول عنایات خاص حضرت ولی‌عصرعجل‌الله‌فرجه‌الشریف باشید و در دنیا و آخرت، دستتان از دامان حضرت زهراسلام‌الله‌علیها کوتاه نشود.
والسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ
