بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَّى اللَّهُ عَلَىٰ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ

أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الْحَسَن صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آبَائِهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِی کُلِّ سَاعَةٍ وَلِیًا وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْنَا حَتَّی تُسْکِنَهُ أرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً

تقدیم به روح ملکوتی امام راحل و شهدای والامقام اسلام صلواتی اهدا می‌کنیم.

خدمت شما صادقانه عرض کنم که تصور بنده این است که در دوران‌هایی که از تاریخ بشر سراغ داریم و از منابع مختلف درباره آن‌ها اطلاع پیدا کرده‌ایم، دورانی که ما در آن زندگی می‌کنیم، از جهات متعددی ممتاز است؛ خداوند در این دوران نعمت‌هایی را به ما مرحمت فرموده که نظیر آن‌ها را، دست‌کم با این وسعت، بنده در هیچ عصر و زمانی سراغ ندارم.

از همه واضح‌تر، پیروزی انقلاب اسلامی به دست حضرت امام‌^{رضوان‌الله‌‌علیه} و یاران مخلص و باوفای ایشان است. اگر بخواهیم با یک تعبیر عامیانه و درعین‌حال مناسب، از این جریان یاد کنیم، باید بگوییم یک معجزه بوده است. هنوز هم زود است که ما ابعاد و عمق آن را به‌درستی بشناسیم و درک کنیم. این نعمت بزرگی است که اگر بخواهیم مشابه آن را در تاریخ دنبال کنیم، شاید بتوانیم نمونه‌هایی از آن را در میان انبیای الهی بیابیم.

نعمت رهبری شایسته پس از امام خمینی‌^{رضوان‌‌الله‌‌علیه}

نعمت دوم این است که بسیاری از حوادث تاریخی و تحولات اجتماعی، دوران محدودی را طی کرده‌اند و بعد، از مسیر صحیح منحرف شده‌اند؛ تا آنجا که بعضی از جامعه‌شناسان می‌گویند این مسئله اصلاً جزو سنت‌های تاریخ است. نمونه آن، خود تاریخ پیغمبر اسلام‌^{صلی‌الله‌علیه‌وآله} است. مبدأ انحراف از روز وفات ایشان شروع شد. زمان زیادی هم نگذشت که اتفاقاتی به نام اسلام و به نام پیروی از آخرین پیامبر انجام گرفت که ما هنوز از آن‌ها شرمنده هستیم. یکی از آن‌ها رفتاری بود که با نوه پیغمبر در کربلا کردند. این جنایت به نام دین انجام شد. عمر بن سعد به لشکر خود گفت: «يَا خَيْلَ اللَّهِ ارْكَبِي وَأَبْشِرِي بِالْجَنَّةِ».

با توجه به عوامل ظاهری، مهم‌ترین عاملی که می‌تواند یک انقلاب و جریان اجتماعی را، از انحراف حفظ کند، این است که رهبری انقلاب به کسی سپرده شود که مانند خود بانی و بنیان‌گذار انقلاب، دست‌کم دارای شرایط اصلی و حد نصاب صلاحیت باشد. این هم در تاریخ بسیار کم است.

در بسیاری از کشورهای اسلامی، حرکت‌هایی را سراغ داریم که خوب آغاز شد ولی نفر دوم و سوم نتوانستند آن حرکت را به‌درستی اداره کنند و جریان از مسیر خود خارج شد. خوف این مسئله از همان زمان حضرت امام^{‌رضوان‌‌الله‌‌علیه} وجود داشت. بالاخره سن امام بالا رفته بود و در دوران پیری، ضعف و نقاهت به سر می‌بردند. اگر ایشان از دنیا می‌رفتند، چه کسی می‌توانست این کشتی را به ساحل برساند؟!

حقیقت این است که ما کسی را سراغ نداشتیم که بتوانیم بگوییم صلاحیت دارد در جایگاه امام قرار بگیرد و نفر دوم باشد. بنده نسبت به بسیاری از بزرگان ارادت داشتم و سالیان طولانی با بعضی از آن‌ها رفاقت نزدیک داشتم اما باور نمی‌کردم در میان آن‌ها کسی پیدا شود که بتواند این کشتی را به‌درستی هدایت کند.

تصور عامیانه بنده این بود؛ البته شاید تصور درستی نباشد اما به‌هرحال چنین تصوری داشتم؛ مثل اینکه وقتی امام از دنیا رفتند، روح ایشان در قالب فرد دیگری به نام رهبر معظم انقلاب آمد. ایشان گویا توان جدیدی پیدا کردند. استعدادهای ذاتی ایشان را که ما نمی‌شناسیم، اما آنچه ظاهر شد، با گذشته بسیار متفاوت بود؛ یک جهش داشت و این مسئله بسیاری از دل‌ها را شاد کرد؛ دل‌های کسانی که شهید داده بودند، سال‌ها زندان رفته بودند، شکنجه شده بودند و نگران بودند که بعد از امام چه خواهد شد.

الحمدلله ثابت شد که رهبر شایسته‌ای هستند. حالا تعبیر دیگری به کار نبرم چون متهم به مبالغه‌گویی می‌شوم! گمان نمی‌کنم هرقدر درباره اهمیت این نعمت فکر کنیم تا بتوانیم وظیفه خودمان را انجام بدهیم، حق آن را ادا کرده‌ایم. این دومین نعمت بزرگی است که خداوند به جامعه ما عطا فرموده است. بنده نظیر آن را جز در میان انبیا سراغ ندارم.

تحول روحی و معنوی جوانان پس از انقلاب

نعمت سوم، تحولی روحی است که در عموم مردم، به‌خصوص جوانان، پیدا شد. فکر نمی‌کنم هیچ‌کدام از شما به‌درستی به یاد داشته باشید که جوانان زمان پهلوی چگونه زندگی می‌کردند و چه روحیاتی داشتند. بنده چون یکی- ‌دو پیراهن بیشتر از شما کهنه کرده‌ام و از ابتدا نیز با جوانان، زیاد محشور بوده‌ام، بهتر می‌توانم تصوری از مقایسه جوانان آن زمان با جوانان امروز داشته باشم.

آن زمان، بهترین جوانان را کسانی می‌دانستیم که نماز بخوانند، روزه بگیرند و به اسم دین و سیدالشهدا^{صلوات‌‌الله‌‌عليه} احترام بگذارند. چنین افرادی در آن زمان دیگر فرشته بودند! اینکه قرائت آن‌ها درست باشد یا نه و مسائل دینی را بدانند یا نه، اصلاً محل بحث نبود. اینکه به مسائل اجتماعی چگونه نگاه می‌کنند و چه مسئولیتی برای خودشان قائل هستند مطرح نبود. همین‌که اصل خدا و دین را قبول داشته باشند و دنبال راه‌های شیطنت‌آمیز نباشند خیلی عالی بود.

حالا شما ببینید که اطلاعاتتان از روحیات جوانان این عصر چیست. نمونه‌ای در تاریخ ماند و برای قرن‌ها خواهد ماند؛ آنجا که امام^{‌رضوان‌‌الله‌‌علیه} فرمودند: «رهبر ما آن نوجوان سیزده‌ساله است»؛ نوجوانی که زیر تانک رفت و تانک عراقی‌ها را منفجر کرد.

با چه انگیزه‌ای ممکن است یک انسان چنین عملی انجام بدهد؟! در نزدیکی سن بلوغ، با آن فوران احساسات و عواطف و امیدهای فراوانی که برای آینده دارد، برود زیر تانک بخوابد! این مسئله در تاریخ، به افسانه‌ای ماندگار تبدیل خواهد شد. بعدها خواهند آمد و از چنین اتفاق عجیبی سخن خواهند گفت که زمانی چنین چیزی وجود داشته است.

باز هم صادقانه عرض کنم که ما فکر می‌کردیم چنین فردی، استثنایی در تاریخ است اما بعد دیدیم که نه، امثال این افراد فراوان هستند و ما آن‌ها را نمی‌شناسیم. خود بنده در طول عمرم با نمونه‌های زیادی برخورد کرده‌ام و آن‌ها را شناخته‌ام و مطمئن شده‌ام که این‌گونه افراد فراوان‌اند؛ شناخت ما کم است.

این هم مطلبی است که بنده در طول تاریخ، نظیر آن را سراغ ندارم؛ اینکه در برهه‌ای از زمان گفته باشند بچه‌های ده - ‌دوازده‌ساله عاشق شهادت هستند. من چنین چیزی سراغ ندارم.

این‌ها نعمت‌های برجسته‌ای بود که خداوند در این زمان برای مردم مسلمان، به‌خصوص ما مسلمانان ایران و شیعیان، فراهم کرده است. البته نعمت‌ها بیش از این‌هاست ولی من فقط برجسته‌ترین آن‌ها را عرض کردم تا خیلی وقت شما را نگیرم.

این نعمت‌ها مانند همه نعمت‌هایی که خداوند به ما داده و در قرآن و بیانات اهل‌بیت مکرر بر آن تأکید شده، برای این است که شکرگزار باشیم. خداوند پس از یادآوری نعمت‌ها می‌فرماید: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ.[1] و نیز می‌فرماید: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ.[2]

خداوند اصلاً نعمت‌ها را به ما داده است تا زمینه شکرگزاری فراهم شود. این شکرگزاری و برآمدن از عهده آن، حرکت تکاملی انسان است. انسان با این کار رشد می‌کند. خداوند مقدمات را فراهم می‌کند و نعمت می‌دهد تا تو شکر آن را به ‌جا بیاوری و با شکرگزاری رشد کنی. آن‌وقت اگر نعمت‌های خدا را مقایسه کنیم، در مقابل این دو - سه نعمتی که اشاره کردم، خواهیم فهمید چقدر به خداوند بدهکار هستیم و چقدر باید شکرگزار باشیم.

حتی اگر سلامتی بدن خودمان را در نظر بگیریم، شکر آن را تا آخر عمر نمی‌توانیم به‌جا بیاوریم. شما آقایان درس‌خوانده هستید و ما چیزهایی بلدیم که از امثال شما یاد گرفته‌ایم. چند میلیارد سلول در بدن ما وجود دارد که باید درست کار کنند تا ما همین انسانی باشیم که هستیم. چشم ما باید درست ببیند، مغز ما درست کار کند، قلب ما و اعصاب ما هرکدام به‌درستی وظیفه خود را انجام دهند. هرکدام از این‌ها شکر جداگانه‌ای می‌خواهد.

همه این نعمت‌ها، یعنی اینکه یک انسان سالم با همه این امکانات وجود داشته باشد. اما وقتی این نعمت‌ها با آنچه سایه رهبری امام یا مقام معظم رهبری بر سر جامعه ما ایجاد کرده است مقایسه شود رنگ می‌بازد. همه این نعمت‌ها که مجموع آن‌ها سلامتی یک انسان را تشکیل می‌دهد، در مقابل آن نعمت، کم‌رنگ می‌شود.

این یک مطلب است: اولاً احساس کنیم نعمتی که خداوند به ما داده با نعمتی که به سایر انسان‌ها در طول تاریخ داده است متفاوت است. به دنبال آن، این نتیجه را بگیریم که شکری بر ما واجب است که بر هیچ مردمی واجب نبوده است.

این مطلب تمام شد؛ نقطه، سر خط.

تفاوت انسان‌ها و ضرورت تعیین مرز حق و باطل

ما از وقتی چشم خودمان را در این عالم باز می‌کنیم، به‌تدریج از بیرون خودمان اطلاع پیدا می‌کنیم؛ ابتدا از پدر و مادر و بستگان خود، بعد همسایه‌ها و سپس هم‌کلاسی‌ها. کم‌کم با افراد بیشتری آشنا می‌شویم. شاید اگر هرچه تلاش کنیم، نتوانیم دو نفر را کاملاً مثل هم پیدا کنیم. شما یک تجربه کنید؛ نزدیک‌ترین دوقلوها را با هم مقایسه کنید و ببینید آیا کاملاً مثل هم هستند یا نه. ما که نتوانستیم پیدا کنیم. بیش از هشتاد سال از عمر ما گذشته است و دو برادر دوقلو که کاملاً مثل هم باشند را ندیده‌ایم. نه‌تنها در ویژگی‌های فیزیولوژیکی و آناتومی بدن، بلکه در سلیقه، فکر، منش، علاقه‌ها و استعدادها نیز تفاوت دارند. هرکسی بخشی از این ویژگی‌ها را دارد و بخشی از آن‌ها را ندارد؛ مجموع این ویژگی‌ها یک موجود منحصربه‌فرد می‌سازد.

این اختلافی که در ساختار بدنی، ساختار روحی، علایق، استعدادها و حتی رفتار و منش معنوی ما وجود دارد، در همه‌جا قابل مشاهده است. حتی شما دو پیامبر را نمی‌بینید که کاملاً مثل هم باشند. ممکن است بگویید حضرت موسی و حضرت هارون‌^{علیهماالسلام} را با هم مقایسه کنید؛ دو برادری که خداوند هر دو را مبعوث کرد و فرمود: اذْهَبَا إِلَىٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَىٰ.[3]

دو پیامبر با هم برای یک کار مبعوث شدند. طبیعتاً اگر قرار باشد شباهتی وجود داشته باشد، باید این دو نفر شبیه هم باشند؛ اما ملاحظه فرمودید که حضرت موسی چهل روز به کوه طور رفتند. وقتی برگشتند، سامری مردم را گوساله‌پرست کرده بود. حضرت موسی به سراغ برادر خود رفت و ریش او را گرفت؛ «أَخَذَ بِلِحْيَتِهِ». به او گفت: چرا گذاشتی این‌ها چنین کنند؟! حضرت هارون عرض کرد: لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ.[4]

یعنی اگر این تحلیل درست باشد، حتی دو پیامبر هم در منش پیامبری با یکدیگر متفاوت هستند. حکمت الهی اقتضا کرده است که «لَا تَكْرَارَ فِي التَّجَلِّي»؛ جلوه‌های خداوند دو تا مثل هم نیستند و هرکسی جلوه خاصی از او را دارد.

این اختلافات تا حدود زیادی، خواه‌ناخواه، قابل‌تحمل است. اگر چنین تفاوت‌هایی وجود نداشته باشد، دو نفر نمی‌توانند با هم زندگی کنند. این تفاوت‌ها نه‌تنها قابل‌تحمل است، بلکه باید آن را تحمل کرد؛ چون خداوند ما را برای زندگی اجتماعی آفریده است و زندگی اجتماعی بدون تحمل یکدیگر امکان ندارد. زن و شوهر اگر یکدیگر را تحمل نکنند، چه زندگی‌ای خواهند داشت؟ نسل بشر منقرض می‌شود! با وجود همه اختلافاتی که دارند، موظف‌اند یکدیگر را تحمل کنند و با هم بسازند.

اما تا کجا؟ آیا یک گرایش این اقتضا را می‌کند که وقتی انسان باید با دیگران بسازد، پس در همه‌چیز اهل صلح کلی باشد؟ یعنی همه این‌ها درست است و همه آن‌ها هم درست است؟

ما سفری به هندوستان داشتیم. بعضی از دوستان، ما را به یک برهمنی راهنمایی کردند که بسیار به او اعتقاد داشتند و طرفداران زیادی داشت. در باغ بزرگی، ساختمانی شبیه کاخ سفید، چند طبقه ساخته بودند که جایگاه ایشان بود. افرادی از کشورهای مختلف و مناطق گوناگون برای دیدار با او می‌آمدند. برای ملاقات باید از قبل وقت می‌گرفتند و چند نفر از معاونان او اجازه می‌دادند و افراد را بررسی می‌کردند تا بتوانند دو دقیقه ایشان را ببینند.

بالاخره دوستان با تشریفات خاصی مقدمات ملاقات را فراهم کردند. بنده خیلی دنبال این ملاقات نبودم، اما گفتند دیدنی است؛ بروید و ببینید. ما هم این مسیر را طی کردیم و چند ساعتی معطل شدیم تا ما را به حضور پذیرفتند. از این ساختمان به آن ساختمان و از این طبقه به آن طبقه رفتیم.

ایشان آدم بسیار خوش‌قیافه، خوش‌برخورد و خوش‌اخلاقی بود. با لبخند و استقبال بسیار جذابی از ما پذیرایی کرد. موهای بلند، مشکی و مجعدی داشت و واقعاً چهره جالب و جذابی داشت. برخلاف آنچه نقل می‌کردند، از اتاق خود بیرون آمد و به استقبال ما آمد. پارچه‌ای آورد و روی شانه ما انداخت و بسیار احترام کرد. نمی‌دانم به ایشان چه گفته بودند. به‌هرحال، وارد شدیم و نشستیم.

بعد از خوش‌وبش‌های اولیه که طبیعتاً دو نفر با هم انجام می‌دهند، بنده صریح گفتم: «من خلاصه خیلی خواهش می‌کنم ادعای خودتان را بگویید. شما چه کسی هستید؟ چه ادعایی دارید؟ روش شما چیست و به چه چیزی دعوت می‌کنید؟» ایشان با لبخند گفت: «من می‌گویم هرکسی هر دینی دارد، دین خودش را خوب عمل کند. حقیقت یک چیز است، اما راه‌ها مختلف است.»

مسلمانانی از ایران و کشورهای دیگر آمده بودند تا ایشان را زیارت کنند و بروند. تشریفات زیادی وجود داشت. عده‌ای مسلمان به آنجا می‌آمدند. سفارش ایشان به آن‌ها همین بود که به دین خودتان خوب عمل کنید. بت‌پرست هم به آنجا می‌آمد. در اتاق خودش هم بت‌های کوچکی وجود داشت و خودش برهمن و بت‌پرست بود. بعضی‌ها مسیحی بودند، بعضی یهودی و بعضی مسلمان. حرف او به همه همین بود که این‌ها راه‌هایی به سوی یک حقیقت هستند. شما راه خودتان را طی کنید؛ حتماً به آن حقیقت می‌رسید. اگر بخواهم توصیه‌ای به شما بکنم همین است که دین خودتان را خوب عمل کنید؛ حتماً به حقیقت می‌رسید.

ما طلبه هستیم و همه‌چیز را نمی‌شود به‌سادگی پذیرفت. به او گفتیم: «حالا اگر کسی جزو دینش این باشد که باید دین دیگری را رد کند چطور؟» گفت: «حرف من همین است.» پاسخ دیگری نداد و نتوانست پاسخ بدهد؛ فقط می‌گفت: «حرف من همین است. به دین خودت عمل کن، به حقیقت می‌رسی.»

به‌هرحال منظورم این است که بعضی‌ها این‌گونه هستند؛ دست‌کم در مقام ادعا، همه این‌ها را درست می‌دانند. منظورشان این است که آدم، خوب شود و خوب شدن هم راه‌های مختلفی دارد. حالا اینکه واقعاً چه تصوری از دین داشت و آیا حقه‌ای بود یا کلکی بود، یا واقعاً اعتقاد قلبی او همین بود را نمی‌دانم. ما چند دقیقه بیشتر خدمت ایشان نبودیم و نمی‌توانم قضاوت کنم که ایشان واقعاً چگونه آدمی بود؛ اما نقش خودش را خوب بازی کرد!

حالا آیا واقعاً چنین چیزی ممکن است؟ مثلاً یک نفر شیعه باشد و رفتار خود را طبق مکتب تشیع تنظیم کند و یک نفر هم سنی باشد و طبق مکتب خودش رفتار کند و بگوییم هر دو به یک حقیقت می‌رسند؟ آیا هیچ فرقی نمی‌کند؟ آیا چنین چیزی شدنی است؟ مسلمان و یهودی، مسلمان و مسیحی؛ با وجود این‌همه آیاتی که در مذمت تثلیث و بت‌پرستی آمده است، بگوییم با توحید فرقی نمی‌کند؟

با توجه به این مسائل، انسان می‌فهمد که بالاخره با همه‌چیز نمی‌شود ساخت و باید مرزی وجود داشته باشد. ظاهراً چنین چیزی ممکن نیست که انسان هم بت‌پرست باشد، هم مسلمان؛ هم شیعه باشد، هم وهابی.

حالا تا کجا می‌شود این‌ها را با هم جمع کرد؟ کدام‌یک قابل‌جمع‌اند و کدام‌یک نیستند؟ ناچار اگر انسان بخواهد راهی را انتخاب کند و خودش را متعهد بداند، باید یک خط قرمز و چارچوبی برای خودش قائل شود؛ تا اینجا می‌شود دیگران را تحمل کرد. عیسی به دین خود، موسی به دین خود! ان‌شاءالله هر دو بهشتی می‌شوند! اما آیا در همه‌چیز؟! ظاهراً امثال بنده و کسانی که مثل بنده فکر می‌کنند، می‌گویند همه‌چیز را نمی‌شود پذیرفت. اینجا سؤال مطرح می‌شود که این خط قرمز را چه کسی باید تعیین کند؟ این مرز تا کجا امتداد دارد؟ به کجا برسد می‌گوییم این دیگر شدنی نیست؟!یا باید همان‌گونه که آن آقای بت‌پرست می‌گفت، بگوییم هرکس هرجور هست، اعتقاد خودش را داشته باشد و به آن عمل کند؛ یا باید راه دیگری انتخاب کنیم.

می‌گویند در میان مسلمانان نیز گرایشی به نام صلح کلی وجود دارد، اما اگر بگوییم حق و باطل وجود دارد و «لِكُلٍّ أَهْلٌ»، باید مشخص کنیم مرز حق و باطل کجاست؟ تا کجا می‌توانیم دیگران را تحمل کنیم و با آن‌ها برخورد نکنیم و بگوییم شاید حق با شما باشد؟ بالاخره باید مرزی وجود داشته باشد. این مرز را چه کسی تعیین می‌کند و چگونه باید آن را تعیین کرد؟

به نظرم اگر هیچ‌کس قرار نیست درباره این مسئله فکر کند، شما نخبگان باید فکر کنید. اگر شما فکر نکنید، چه کسی می‌خواهد به این سؤال پاسخ بدهد؟! اگر خداوند در روز قیامت به یکایک شما بگوید: «من به شما استعداد فوق‌العاده دادم، شرایط تحصیل بهتری برای شما فراهم کردم، دیگران شما را تشویق کردند و تا آنجا که برایشان ممکن بود به شما کمک کردند تا پیشرفت کنید؛ چرا درباره این موضوع فکر نکردید؟!» چه جوابی بدهیم؟!

ضرورت تعیین چارچوب اعتقادی و مسئولیت دعوت دیگران

از میان چند توصیه‌ای که دارم، اولین توصیه بنده، این است که برای خودتان خط قرمزهایی تعیین کنید. اگر در تاریخ مطالعه و دقت کنیم، کمتر کسی را می‌بینیم که صریحاً گفته باشد من به راه باطل دعوت می‌کنم. هرکسی دیگران را دعوت کرده، گفته است حق با من است و دیگران باطل‌اند. هرکسی بوده، حتی بت‌پرست هم می‌گوید حق با من است. یهودی می‌گوید حق با من است. بهایی‌ها می‌گویند حق با ماست. برای خودشان استدلال‌هایی دارند. این‌گونه نیست که استدلال‌هایشان خیلی هم آبکی باشد؛ کار کرده‌اند و عده‌ای از علما طرفدار آن‌ها بوده‌اند و برایشان کتاب نوشته‌اند. بالاخره نمی‌شود با این مسئله مسامحه کرد و گفت این یا آن چه فرقی می‌کند؟! یک روزی ریش بنده را می‌گیرند و می‌پرسند: «چرا این را انتخاب کردی؟!» باید جوابی داشته باشم؛ جوابی که عقل خودم را قانع کند و بتوانم در پیشگاه الهی هم آن را عرضه کنم و بگویم به این دلیل انتخاب کردم.

این یک نکته است و نباید در این مسئله سهل‌انگاری کرد. البته بعد از اینکه این چارچوب معین شد، انسان باید در درون آن چارچوب روحیه انعطاف هم داشته باشد و توقع نداشته باشد که همه هم‌سلیقه او باشند. این هم شدنی نیست. همان ابتدا عرض کردم که دو نفر را سراغ نداریم که کاملاً مثل هم باشند. اما اینکه چارچوب مشخصی وجود نداشته باشد و خط قرمزی هم در کار نباشد، این هم پذیرفتنی نیست. انسان باید چارچوبی را بپذیرد و در درون آن انعطاف داشته باشد. در این چارچوب می‌شود مانور داد؛ از راست به چپ و از بالا به پایین، کم‌یابیش می‌شود حرکت کرد و شاید هم باید همین کار را کرد.

دامنه این مسئله به اینجا می‌رسد که اگر بنده کسی را به راه یا رفتار خاصی دعوت کنم و سعی کنم او را وادار کنم حرف مرا بپذیرد، باید از خودم بپرسم: اگر پیش خودم و خدای خودم حجتی ندارم، دعوت کردن دیگران چه توجیهی می‌تواند داشته باشد؟! خودم شک دارم، ظنی است و دلم به این طرف متمایل است، اما دلیلی ندارم. بااین‌حال، نه‌تنها خودم آن را می‌پذیرم، بلکه سعی می‌کنم دیگران را هم به آن سمت بکشانم! به چه دلیل؟! اگر فردا معلوم شد اشتباه بوده است، چه کسی مسئول آن است؟!

اول برای خودم چارچوبی تعیین کنم و دوم، با احتیاط بیشتری با دیگران سخن بگویم؛ چون مسئولیت دیگران هم بر عهده من می‌آید. آنچه بیش از همه در این مرحله هشداردهنده است، داستان‌هایی است که قرآن درباره فریب‌کاران یادآوری می‌کند. در رأس همه آن‌ها داستان جناب ابلیس است. ما این داستان را دست‌کم می‌گیریم و می‌گوییم: حالا شیطان است؛ به ما چه؟! ما کار خودمان را می‌کنیم. بوده یا نبوده، چرا سجده آدم کرد یا نکرد، به من چه؟! اما مسئله این‌گونه نیست.

او می‌گوید: من با یکایک شما تا روز قیامت کار دارم و می‌گوید: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ.[5] این را در پیشگاه خداوند قسم می‌خورد. همین‌طوری در برابر ما نمی‌گوید؛ در برابر خداوند می‌گوید: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ؛ قسم به عزت تو که همه آن‌ها را گمراه می‌کنم! اگر چنین توانی را در خودش نمی‌دید، این قسم را نمی‌خورد. این تازه همان روز اول بود؛ تازه حضرت آدم خلق شده بود و شاید یکی - ‌دو فرزند هم داشت. امروز هر روز میلیون‌ها انسان به جمع انسان‌ها اضافه می‌شوند و تجربه او در طول هزاران سال افزایش پیدا کرده است؛ یعنی روزبه‌روز بهتر یاد گرفته است که چگونه دیگران را فریب بدهد.

اصلاً چرا قرآن این داستان را نقل می‌کند؟! آن هم نه یک بار و دو بار، بلکه چندین بار. ازجمله می‌فرماید: قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ؛[6] یعنی من کسی نیستم که برای یک موجود خاکی سجده کنم.

چرا قرآن این داستان را این‌قدر تکرار می‌کند؟! بعد هم ابلیس به خداوند عرض کرد که مرا از سجده کردن معاف کن؛ عبادتی می‌کنم که هیچ مخلوقی نکرده باشد. خداوند چه پاسخی داد؟ فرمود: اگر مرا عبادت می‌کنی، باید آن‌گونه که من می‌گویم عبادت کنی. من می‌گویم بر آدم سجده کن؛ اما تو می‌گویی: لم أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ. چگونه می‌خواهی مرا عبادت کنی؟!

این داستان اگر هیچ مطلب دیگری به ما نفهماند، به‌وضوح این را می‌فهماند که کسی که می‌خواهد بندگی خدا کند، باید ببیند خدا چه خواسته است. اینکه با سلیقه خودم و مطابق میل و فکرم عمل کنم، به درد خودم می‌خورد و در پیشگاه الهی قابل قبول نیست. اگر خواستیم چیزی به پیشگاه الهی عرضه کنیم، خداوند می‌فرماید: همان کاری را بکن که من گفته‌ام.

اگر این نتیجه‌گیری درست باشد، بعد از شناخت خدا، مهم‌ترین وظیفه ما این است که ببینیم خداوند از ما چه می‌خواهد. آیا این نتیجه‌گیری درست است یا غلط؟! همه مشکل شیطان این بود که می‌گفت من آن‌گونه که خودم تشخیص می‌دهم عمل می‌کنم؛ اما حرف خداوند این بود که اگر بندگی مرا می‌کنی، باید همان‌گونه که من می‌گویم عمل کنی.

اگر این مطلب درست است، من هم اگر مدعی‌ام که می‌خواهم بندگی خدا کنم، ابتدا باید ببینم خود خدا چه می‌خواهد و سعی کنم آن را بشناسم. البته همه این‌ها مراتب دارد. من که پیغمبر نیستم و امیدی هم ندارم که پیغمبر شوم؛ ظاهراً با وجود پیغمبر اکرم، نبوت ختم شده است. امام معصوم هم نیستم؛ آن‌ها هم دوازده نفر بیشتر نبودند. اگر بخواهم بفهمم خدا چه می‌خواهد، باید ببینم خداوند چگونه با من سخن گفته است. می‌فرماید: برای تو کتاب فرستادم. آیا راه دیگری هم وجود دارد؟!

برای کسی که پیغمبر نیست، امام نیست و حجت غیبی ندارد، گاهی ممکن است تصور کند که خوابی دیده و در آن چیزی به او گفته شده است؛ اما چنین چیزی حجیت ندارد. اگر قرار است در پیشگاه خداوند حجتی داشته باشیم، باید به کلام خود خداوند استناد کنیم.

پس اولین وظیفه ما این است که ببینیم خداوند از ما چه خواسته است. بعد هم با کمال خلوص بگوییم: خدایا! تو این‌گونه فرمودی؛ به چشم! فضولی موقوف! تو گفتی، ما انجام می‌دهیم.

امام سجاد^{سلام‌الله‌علیه} در دعای خود می‌فرمایند که اگر تو دوست داشته باشی، من رفتن به جهنم را ترجیح می‌دهم؛ اگر تو بخواهی، می‌روم.

حجیت شرعی و ضرورت شناخت خواست خداوند

این دو - سه مطلب، از چیزهایی است که اگر درباره آن‌ها دقت کنیم، بنده فکر نمی‌کنم جای تردید و شک زیادی داشته باشند. به‌ویژه برای ما مسلمانان که مقدمات دینی خود را گذرانده‌ایم، باید به این نکته توجه کنیم. قرآن توصیه می‌کند: وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ.[7]

یعنی یکدیگر را به حق سفارش کنید. ما باید به همدیگر سفارش کنیم؛ هم شما به بنده و هم بنده به شما. نباید این دو - سه نکته را فراموش کنیم. باید به فکر بندگی خدا باشیم و راه بندگی را هم خود خداوند باید تعیین کند. طبق عقیده ما مسلمانان، این راه در قرآن مشخص شده است و فرمایشات اهل‌بیت‌^{صلوات‌‌الله‌‌عليهم‌‌اجمعين} نیز تفسیر قرآن است.

هر اندازه سند یک روایت محکم‌تر و دلالت آن قوی‌تر باشد، حجیت آن بیشتر است. هرچه این دو ضعیف‌تر باشد، حجیت آن هم کمتر خواهد بود. آنچه را که ناچاریم، سراغش می‌رویم؛ یعنی به موارد ظنی، مانند بسیاری از احکام فقهی، مراجعه می‌کنیم. چون احکام یقینی در دسترس ما نیست، ناچار به ظنیات اکتفا می‌کنیم؛ وگرنه اصل این است که سراغ یقین برویم.

پس در مسائل اصلی و اساسی باید یقین داشته باشیم و خط‌مشی‌های کلی را با یقین اثبات کنیم؛ یعنی حجیت قطعی الهی داشته باشیم. اگر از این مرحله گذشتیم و راه دیگری در اختیار نداشتیم، تا حدودی می‌توان به ظنیات هم عمل کرد؛ البته در صورتی که امکان دسترسی به راه دیگری وجود نداشته باشد.

خداوند متعال، بنا بر آنچه ما از آیات استفاده می‌کنیم - فکر نمی‌کنم این آیات قابل تشکیک باشند، هرچند بااحتیاط عرض می‌کنم که برداشت ما چنین است- می‌فرماید: وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا؛[8]  لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ؛ وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ.[9] باید شکر نعمت را به‌جا بیاورید تا نعمت شما را افزایش بدهم. شما به‌ اندازه توان خود به کار خیر اقدام کنید؛ من ارزش کار شما را افزایش می‌دهم؛ نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا؛ بر حُسن و ارزش آن کار می‌افزایم. در مسائل اجتماعی، شما ضعیف هستید و دشمن قوی است، شما در مقام یاری خداوند باشید تا خداوند شما را یاری کند.

اگر مسئله این‌گونه است، ما باید برنامه زندگی خودمان را به‌گونه‌ای تنظیم کنیم که ابتدا خط‌مشی‌های اصلی را با یقین اثبات کنیم و منبع شناخت ما کلام خدا و کلام اولیای خدا باشد. در مقام عمل نیز هرچه در توان داریم، مایه بگذاریم؛ اما بدانیم که تلاش ما به‌تنهایی کافی نیست و باید چشم امید به خداوند بدوزیم. خداوند وعده داده است که کمبود ما را جبران خواهد کرد.

وَفَّقَنَا اللَّهُ وَإِيَّاكُم

وَالسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ

مجری: خیلی ممنون. بسیار استفاده کردیم؛ همه رفقا هم همین‌طور. کتاب‌ها و بیانات شما همیشه مورد استفاده دوستان بوده است. الآن هم توفیق شده که حضوراً خدمت شما برسند.

حضرت آقا! واقعیت این است که وقتی فرمایشات شما را شنیدم، به یاد جمله‌ای از استاد خود شما، علامه طباطبایی، افتادم که فرموده بودند: «هرجا می‌روید، ببینید با شرع و کلام اهل‌بیت تطابق دارد یا نه؛ اگر ندارد، رهایش کنید.»

همچنین به یاد خاطره‌ای افتادم. یک‌بار خدمت استاد دیگر شما، حضرت آیت‌الله بهجت، رسیده بودم و نماز ایشان را درک کرده بودم. آنجا چارچوب‌های عقلی و شرعی برای ما کاملاً مشخص بود و می‌دیدیم که حضرت آیت‌الله بهجت در همین چارچوب‌ها حرکت می‌کنند؛ همان چارچوبی که شما می‌فرمایید انسان باید داشته باشد تا بتواند بر اساس آن تشخیص بدهد و جلو برود. درعین‌حال، بسیاری از علما و بزرگان در آن چارچوب می‌گنجیدند. در ساحت فردی، عقل و شرع می‌تواند چارچوب ما باشد و در ساحت اجتماعی، همان‌گونه که فرمودید، آن نعمت عظما و معجزه عظیم انقلاب، ملاک ماست. ما همه این‌ها را در آیت‌الله بهجت یقین داشتیم.

این دوستان هم با همین چارچوب جلو آمدند؛ با چارچوب عقل و شرع در ساحت فردی و با چارچوب انقلاب و ولایت‌فقیه در ساحت اجتماعی. آمدند تا تشخیص بدهند و در این مسیر حرکت کنند. چارچوب را داشتند اما درعین‌حال، آثار و برکات آن را هم دیدند.

از طرف دیگر، انقلاب هم به قول حضرت آقا یک حقیقت همیشه زنده است؛ این حقیقت جاری است و حرکت دارد. شهید مطهری هم فرموده بودند: «یک‌بار دیدم قطاری می‌خواهد حرکت کند، ایستاده است و هیچ‌کس به آن کاری ندارد؛ اما همین‌که حرکت می‌کند، همه به آن سنگ می‌زنند!» حالا به‌نوعی همان داستان دارد تکرار می‌شود. هرجا می‌بینیم حرکتی وجود دارد، سنگ‌زدنی هم در کار است.

در چارچوب و با انعطاف، برادری و اخوت، سعی می‌کنیم این اختلاف‌ها و سنگ‌زدن‌ها را تحمل کنیم؛ بالاخره زیر سایه ولایت، هرکس ولایت‌فقیه را قبول دارد، هرکس انقلاب را قبول دارد و هرکس آن چارچوب‌ها را پذیرفته است، برادر ماست و تحملش می‌کنیم!

اما مسئله اینجاست که بچه‌هایی که با شوق و ذوق در این چارچوب جلو آمده‌اند و بعد ناگهان می‌بینند این مسیر بسته شده است. از طرف چه کسانی بسته شده است؟! از طرف کسانی که منتسب به دین هستند!

وقتی می‌بینند چارچوبی وجود دارد اما کسانی که در همین چارچوب حرکت می‌کنند با چنین برخوردی مواجه می‌شوند، ممکن است نسبت به کل آن چارچوب بدبین شوند.

به نظر من، این قطاری که دارد حرکت می‌کند، متوقف کردنش واقعاً ظلم است. خودمان حرکت خودمان را متوقف کنیم و اصطکاک‌های ما صرفاً برای متوقف کردن یکدیگر باشد!

ضرورت حجت شرعی و پرهیز از قضاوت احساسی

علامه مصباح: طَیَّبَ اللَّهُ أَنْفُسَكُمْ، جَزَاكُمُ اللَّهُ خَيْرًا!

عرض بنده فقط همین است که شما در همین حرف‌هایی که می‌زنید، دقت کنید ببینید چه اندازه حجت شرعی دارید. اگر فردا روزی از شما پرسیدند که این حرف را چرا گفتید، باید دلیل خداپسندی داشته باشید.

بنده هم اگر بخواهم حرفی بزنم، باید همین‌گونه باشد. اگر حرفی بزنم که با مذاق و فکر شما موافق نباشد، اختلافی بر اختلافات افزوده می‌شود. من یک‌جور می‌گویم، شما جور دیگری می‌گویید و آن آقا هم به شکل دیگری سخن می‌گوید اما اگر حرفی باشد که برهان عقل‌پسند و خداپسند داشته باشد، هرکس دنبال حق باشد و توان درک مطلب صحیح را داشته باشد، آن را می‌پذیرد.

عرض بنده این است که اولاً بنای خودتان را بر این بگذارید که از احساسات و عواطف منفی یا مثبت فاصله بگیرید. حرفی که می‌زنید و راهی که انتخاب می‌کنید، باید چیزی باشد که بتوانید در پیشگاه خداوند آن را اثبات کنید؛ چه نفی باشد و چه اثبات، چه رد باشد و چه قبول.

اگر میان دو فرد اختلافی وجود دارد و هر دو وظایف خود را انجام می‌دهند و شما خلاف شرعی از آن‌ها ندیده‌اید، سعی کنید احتیاط کنید و کاری کنید که بی‌جهت با هیچ‌کدام مخالفت نکرده باشید. می‌توانید با هر دو موافقت کنید؛ یعنی کاری را انجام بدهید که هر دو قبول دارند. در این صورت، هیچ‌کس هم نمی‌تواند به شما بگوید چرا این کار را انجام دادید.

اما اینکه مورد اختلاف را از این آقا بپذیرم یا از آن آقا، نیازمند حجتی در پیشگاه خداوند است. اگر حجت دارید، اهلاً و سهلاً؛ خوشا به حالتان! اما اگر ندارید، توصیه بنده این است که سعی کنید حجت را پیدا کنید.

غالباً منشأ این‌گونه اختلافات، قضاوت‌های عقلی نیست بلکه احساسات است. اگر انسان سعی کند کارش بر مبنای عقلی صحیح باشد، کمتر دچار احساسات تند و بی‌جهت نسبت به کسی می‌شود و نه بی‌جهت تسلیم کسی می‌شود. راه خدا وجود دارد. در مواردی که دلایل یقینی وجود دارد، همه موافق‌اند. اگر جای اختلاف باشد، باید دید اختلاف از چه نوعی است.

اگر اختلاف در فقه باشد، باید به مرجع تقلید مراجعه کرد و از کسی تقلید کرد که اعلم و افقه است.

اگر مسئله مربوط به موضوعات خاص عینی و رفتارهای مشخص باشد، باید کسانی را پیدا کرد که در آن کار مهارت بیشتری دارند؛ یعنی طبیب قوی‌تری باشند.

کاری که همه عقلا در همه‌جا انجام می‌دهند همین است. وقتی امشب سرم درد می‌گیرد، چه‌کار می‌کنم؟ به دکتر مراجعه می‌کنم. کدام دکتر؟ آن دکتری که معتقدم حاذق‌تر است.

اگر درد ساده‌ای داشته باشم و به این دکتر یا آن دکتر مراجعه کنم، فرقی نمی‌کند؛ می‌دانم هر دو یک آسپرین می‌دهند. چه فرقی می‌کند که حرف این را بشنوم یا آن را؟ اما اگر یکی بگوید این کار را بکن و دیگری بگوید نکن، آنجا چه باید بکنم؟ باید بفهمم کدام‌یک از این دکترها حاذق‌تر هستند. آیا عقلا راه دیگری دارند؟

اینجا هم همین‌گونه است. انسان نه باید بی‌جهت طرفداری متعصبانه از کسی بکند و نه مخالفت متعصبانه و بی‌جهت داشته باشد. حرفی که می‌زند باید چیزی باشد که بتواند در پیشگاه خداوند آن را اثبات کند؛ به‌خصوص از آن جهت که ما می‌خواهیم راه خدا را برویم.

اگر مسئله تجارت یا صنعت بود و نزد کسی می‌رفتیم و او اشتباه می‌کرد، مسئله مربوط به دنیا بود و اهمیتش فرق می‌کرد؛ اما اینجا می‌خواهیم راهی را به خداوند نسبت بدهیم و بگوییم این کار را انجام بده، چون تو گفته‌ای. انسان باید در این زمینه اطمینان بسیار زیادی داشته باشد.

تا آنجا که ممکن است، باید دلیل قطعی داشته باشیم و در صورت شک، احتیاط کنیم. اگر ناچار شدیم به نظر کسی عمل کنیم، درنهایت به مسئله مرجع تقلید می‌رسیم و باید فتوای او را داشته باشیم.

در امور سیاسی و اجتماعی، الحمدلله طبیب حاذق را پیدا کرده‌ایم. هرکس دیگری هم چیزی بگوید، تصور من این است که شما هم همین‌طور فکر می‌کنید؛ همان‌گونه که خودتان فرمودید، ما اختلافی نداریم. همه ما طبیب حاذق در امور سیاسی را می‌شناسیم.

البته در نظرهای دیگر ایشان، ممکن است من از فرد دیگری تقلید کنم. ممکن است فتوای نمازم را از شخص دیگری بگیرم، چون ایشان را طبیب سیاست می‌دانم و معتقدم در امور سیاسی و اجتماعی، ایشان بهتر از همه می‌فهمند.

ممکن است در یک مسئله فقهی، مقلد آقای بهجت باشم. آیا چنین چیزی ممکن نیست؟ در زمان حیات آقای بهجت، افرادی بودند که مقلد ایشان بودند اما مقام معظم رهبری را در امور اجتماعی واجب‌الاطاعة می‌دانستند. ما هم همین‌طور. اگر به جایی رسیدیم که باید چیزی را نفی یا اثبات کنیم، در آنجا باید دلیل محکمی داشته باشیم تا بتوانیم در پیشگاه خداوند بگوییم به این دلیل چنین موضعی گرفتم. اینجا عواطف، احساسات و رفاقت، دلیل خداپسندانه‌ای نیست.

ان‌شاءالله خداوند ما و شما را در مسیری قرار بدهد و توفیق دهد که خودش می‌پسندد و موفق شویم رفتارهایی داشته باشیم که در پیشگاه او حجت داشته باشیم؛ حتی اگر خطایی هم از ما سر زد، دست‌کم حجتی داشته باشیم.

وَفَّقَنَا اللَّهُ وَإِيَّاكُمْ