بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم
الْحَمْدُللهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَالصَّلاَةُ وَالسَّلامُ عَلَی سَیِّدِ الأنْبِیَاءِ وَالْمُرسَلِین حَبِیبِ إلَهِ الْعَالَمِینَ أبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَعَلَی آلِهِ الطَّیبِینَ الطَّاهِرِینَ المَعصُومِین
أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الْحَسَن صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آبَائِهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِی کُلِّ سَاعَةٍ وَلِیًا وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْنَا حَتَّی تُسْکِنَهُ أرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً
نثار روح ملکوتی امام راحل و شهدای والامقام اسلام، صلواتی اهدا بفرمایید.
فرارسیدن عید شریف مبعث را به حضور برادران و خواهران گرامی تبریک و تهنیت عرض می‌کنم و از خداوند متعال درخواست می‌کنیم که ان‌شاءالله عیدی ما را تعجیل در ظهور فرزند ایشان، امام زمان‌عجل‌الله‌فرجه‌الشریف قرار دهد.
خیلی خوشحالم و خدا را شکر می‌کنم که دوباره توفیقی عنایت فرمود تا در جمع شما عزیزان و امیدهای آینده کشور و اسلام حضور پیدا کنم و لحظاتی را به گفت‌وگو درباره مسائلی بپردازیم که در سعادت دنیا و آخرتمان مؤثر است.
خیلی دوست داشتم که هم فرصت بیشتری بود تا عرایض مفصل‌تری تقدیم کنم و کسانی که مایل‌اند، بشنوند و هم فرصتی فراهم می‌شد تا من از نظرات شما بیشتر مطلع باشم و گفت‌وگوی دوجانبه‌ای داشته باشیم. حالا هم سعی می‌کنم بیشترِ وقت را به این اختصاص بدهم که به سؤالات شما گوش بدهم و اگر احیاناً جواب قابل‌عرضی داشته باشم، تقدیم کنم. به‌عنوان مقدمه، چند جمله‌ای عرض می‌کنم تا سؤالات هم جمع‌آوری بشود و زمینه‌ای برای گفت‌وگو فراهم شود.
مبعث؛ بزرگ‌ترین نعمت الهی برای بشریت
از همین‌جا شروع می‌کنم که مبعث پیغمبر اکرمصلیاللهعلیهوآله مثل بعثت همه انبیا، نعمت بسیار بزرگی برای همه انسانیت بود؛ با این تفاوت که این پیامبر الهی، عزیزترین، گرامی‌ترین و شریف‌ترین انبیاست و شریعت او کامل‌ترین، پایدارترین و کارآمدترین شریعت‌هایی است که از طرف خداوند متعال برای بشر نازل شده و ضامن سلامت انسان تا پایان زندگی این زمین است.
هرقدر درباره عظمت این نعمت فکر کنیم، کم است. البته همه شما با آن فراستی که دارید اهمیت این نعمت را خوب درک می‌کنید ولی جا دارد که ساعت‌ها درباره عظمت این نعمت گفت‌وگو شود.
به‌هرحال این نعمت بسیار بزرگی است. آنچه مهم‌تر است این است که ببینیم در قبال این نعمت عظیم چه وظیفه‌ای داریم و چه کاری باید انجام بدهیم. این وظیفه را وقتی بهتر درک می‌کنیم که ببینیم هدف از این بعثت چه بوده است و ما چه نقشی می‌توانیم در تحقق آن هدف داشته باشیم.
اجمالاً می‌توان گفت که هدف همه انبیا هدایت انسان‌ها بوده است؛ اما این جواب خیلی مجمل است. هدایت به چه چیزی؟! راهنمایی کردن به چه چیزی، در چه حدی، در چه محوری و در چه دایره‌ای؟! اینجاست که سؤالات زیادی مطرح می‌شود؛ ازجمله اینکه اصلاً آمدن انبیا برای چه بود و می‌خواستند انسان را به‌سوی چه چیزی هدایت کنند؟! آن هدفی که انسان باید به‌سوی آن هدایت شود چیست؟! محتوای آن هدایت، یعنی آن راهی که به‌سوی آن هدف ترسیم کرده‌اند، کدام است؟! چگونه باید آن راه را شناخت و چه‌کار کنیم که در شناخت آن راه اشتباه نکنیم و برایمان انحرافی پیدا نشود؟! و بالاخره، ما در مقابل این هدف و نعمت الهی چه نقشی باید بر عهده بگیریم؟!
اجمالاً هر نعمتی که از سمت خدا به انسان داده شود، در مقابل شغل و وظیفه‌ای را بر دوش انسان می‌گذارد. می‌توانیم بگوییم وظیفه با نعمت الهی تلازم دارد. خیلی ساده می‌توانیم بفهمیم که هرکسی خدمتی به ما می‌کند، جا دارد در مقابل و متناسب با آن خدمت، تشکر کنیم. این فطرت انسان است که چنین اقتضایی دارد. چون همه‌چیز از خداست و بعثت انبیا عالی‌ترین چیزی است که خدا به ما داده است، بالاترین شکر را ایجاب می‌کند.
شکری که ما می‌توانیم انجام دهیم، در دو بخش خلاصه می‌شود:
اول اینکه از این نعمت، خوب استفاده کنیم. شکر نعمت سلامتی این است که انسان از سلامتی‌اش خوب استفاده کند. شکر نعمت عقل این است که انسان از عقلش خوب استفاده کند و درست به کار ببرد. شکر نعمت انبیا هم این است که از هدایت آنها استفاده کند و دستوراتشان را به کار ببندد.
دوم اینکه در رواج آن راه و آن هدف، ما هم سهیم شویم. درست است که وحی بر پیامبر اکرمصلیاللهعلیهوآله نازل شده و ایشان آن را به اصحاب خودشان منتقل کرده‌اند و طبق تدبیر الهی، بعد از 1400 سال، محتوای آن وحی به دست من و شما رسیده است اما این اختصاصی به من و شما ندارد. این رحمتی الهی برای همه انسان‌ها تا پایان زندگی بشر بر روی زمین است.
پس درواقع، محتوای این هدایت الهی امانتی در دست ماست که باید آن را به سایر انسان‌ها و نسل‌های آینده برسانیم. همان‌گونه که گذشتگان آن را برای ما حفظ کرده‌اند، ما هم باید آن را به سایر انسان‌هایی که هنوز به دستشان نرسیده است، برسانیم و برای آیندگان نیز حفظ کنیم. پس وظیفه اول این است که خوب به آن عمل کنیم و دوم اینکه آن را خوب به دیگران معرفی کنیم.
تشنگی جهان به معارف اسلامی و مسئولیت ما
اجازه بدهید همین‌جا مطلبی را به شما عرض کنم و تذکری بدهم؛ شاید کمتر توجه داشته باشید که دنیا چقدر تشنه این معارفی است که در اختیار من و شماست. این معارف، مفت به دست ما رسیده است و ما اصلاً قدر آنها را نمی‌دانیم یا خیلی کم می‌دانیم. آن‌قدر تلاش وجود دارد برای اینکه مردم با معارف اسلام بیشتر آشنا شوند و بسیاری از مردم دنیا هستند که راه نجات خودشان را از آفات و بلایایی که به آنها مبتلا شده‌اند، از نابسامانی‌های اجتماعی، ناهنجاری‌های اخلاقی و فسادها، تنها در اسلام جست‌وجو می‌کنند و امیدشان را به اسلام بسته‌اند. نمونه‌های فراوانی وجود دارد؛ اما فرصت کم است و نمی‌توانم برای شما عرض کنم. در جلسه‌ای که برای دانش‌آموزان داشتیم، یک نمونه‌اش را برایشان عرض کردم. نمی‌خواهم وقت را زیاد با صحبت‌های خودم بگیرم. اجمالاً این را باور کنید که بنده به‌عنوان کسی که به بیش از سی‌وپنج، سی‌وشش کشور دنیا را رفته‌ام و در مجامع دانشگاهی و مذهبی آنها سخنرانی و بحث کرده‌ام، واقعاً عرض می‌کنم که دنیا تشنه معارف اسلامی است و ما در معرفی اسلام به دنیا کوتاهی کرده‌ایم! همان‌گونه که در کشور خودمان نیز نتوانسته‌ایم آن نقشی را که باید، درست ایفا کنیم. هنوز هم در گوشه‌وکنار کشور ما، حتی در قشر دانشجو، تحصیل‌کرده و فرهنگی، کسانی هستند که اطلاعاتشان نسبت به اسلام کافی نیست. سؤالاتی دارند که پاسخ داده نشده و کتاب در این زمینه کم نوشته شده است. درس‌ها نارساست؛ حتی این درس‌های معارف اسلامی که بعد از انقلاب گذاشته شده، خیلی نارسا و محدود است، نقص‌هایی دارد و درست انجام نمی‌شود.
افزون بر اینکه این مقدار کافی نیست، هر روز مسائل جدیدی نیز مطرح می‌شود و باید در این کتاب‌ها بازنگری شود، پرسش‌های جدید گنجانده شود و جلسات پرسش و پاسخی تشکیل شود تا به‌خصوص قشر تحصیل‌کرده که دائماً برایشان سؤال مطرح می‌شود، سؤالاتشان را مطرح کنند، جواب بگیرند و بحث کنند. متأسفانه، یا در اثر کم‌توجهی مسئولان فرهنگی یا به دلیل کمبود نیروی کارآمد در این زمینه، نتوانسته‌ایم نقش خودمان را حتی در داخل کشورمان هم ایفا کنیم؛ چه رسد به اینکه بتوانیم به آن رسالتی که نسبت به دنیا داریم و انتظاری که از ایران اسلامی به‌عنوان ام‌القرای اسلام می‌رود، پاسخ بدهیم. ان‌شاءالله به همت شما جوانان عزیز که ان‌شاءالله همتتان حد و مرزی نمی‌شناسد، در آینده بخشی از این درخواست‌ها پاسخ داده شود. شما خودتان را آماده کنید که هم نیازهای داخلی را برطرف کنید و هم با برنامه‌های مختلف، اعم از حضور و گفت‌وگوی شفاهی یا فعالیت‌های کتبی، نوشتن مقاله‌ها و کتاب‌ها، سخنرانی‌ها یا به‌وسیله کامپیوتر، اینترنت و وسایل دیگری که امروز در اختیار است، در آینده نزدیک اسلام را به دنیا درست معرفی کنیم. ان‌شاءالله این یکی از اهدافی باشد که شما دانشجویان متعهد و عزیز در آینده دنبال کنید و این رسالت خودتان را به انجام برسانید.
آفات فرهنگی و ضرورت مقابله با تهاجم فرهنگی
در قبال این نعمت عظیمی که داریم و در سایه این انقلاب حاصل شده، آفت‌هایی هم رشد کرده که قبلاً یا اصلاً از این سنخ نبوده یا خیلی کم و کم‌رنگ بوده است. معمولاً هرجا درخت زیاد باشد، آفات درختی هم زیاد می‌شود. الحمدلله اینجا آزمایشگاه کشاورزی زیاد است. روشن است که در زمین خشک و بی آب و علف، آفات گیاهی نیز معنایی ندارد؛ اما وقتی درخت و گل و میوه‌ای باشد، آن‌وقت آفت‌هایی هم پیدا می‌شود. کسانی که درصدد تربیت، رشد و توسعه هستند، باید همراه با تربیت و رشد گیاه، مواظب آفات آن هم باشند؛ وگرنه تغذیه به‌تنهایی کافی نیست که ما را به اهداف کشاورزی برساند.
عرضم تا اینجا این بود که ما در تغذیه فکری جامعه خودمان نارسایی‌هایی داشته‌ایم و برای دنیا به طریق اُولی چنین وضعی داریم. نکته دوم عرضم این است که برای مبارزه با آفات نیز باید خیلی تلاش کنیم و متأسفانه در این زمینه فقیرتر هستیم و خیلی کم کار کرده‌ایم. علاوه بر این، دشمن هر روز در این زمینه فعال‌تر می‌شود. طبق تعبیراتی که همه شما شنیده‌اید و مقام معظم رهبری چندین بار فرموده‌اند، تهاجم فرهنگی، شبیخون فرهنگی و تعبیراتی از این قبیل مطرح است؛ اما ما در مقابل، خیلی آرام برخورد می‌کنیم و گاهی می‌گوییم اصلاً تهاجمی نیست و این سیر طبیعی تبادل فرهنگی است. مثل اینکه انسان دشمن خود را ببیند، اما چشمش را ببندد و بگوید: «نه، چیزی نیست؛ همسایگان ما هستند!» تازه وقتی فهمیدیم دشمن درصدد است از این راه به ما ضربه بزند، آن‌وقت نمی‌دانیم چه‌کار کنیم؛ چه ابزاری باید در این جنگ تهیه کرد، از چه نیرویی باید استفاده کرد و چه برنامه‌ای باید داشت.
در امور مادی، توجه انسان زودتر جلب می‌شود. اصولاً انسان مسائل مادی را زودتر درک می‌کند. وقتی گرسنه‌اش می‌شود، بهتر می‌فهمد درد یعنی چه؛ وقتی فقر وجود داشته باشد، بهتر می‌فهمد مشکل اجتماعی یعنی چه؛ اما مشکل فرهنگی و اخلاقی را به این زودی درک نمی‌کند. مدت‌ها باید بگذرد تا آثارش ظاهر شود و انسان بفهمد چه آفتی دامنگیرش شده است.
به‌هرحال، متأسفانه هم درک ما نسبت به آفات فرهنگی کامل نیست و هم برنامه‌ریزی برای مقابله با این آفات و مبارزه با این بلاهای فرهنگی بسیار نارساست. از همین‌جا جوانان دلسوزی که به آینده کشور و انقلابشان علاقه‌مند هستند، باید این را یکی از اهداف خودشان قرار دهند که خودشان را برای مبارزه با هجوم‌های فرهنگی و آفات اخلاقی و فکری مجهز کنند. البته ما کمابیش در همه زمینه‌ها کمبودهایی داریم؛ ولی همان‌گونه که عرض کردم، کمبودهای مادی گلوگیر است و آدم را زود تحت فشار قرار می‌دهد و آن را احساس می‌کند؛ اما در زمینه مسائل فرهنگی درست توجه نداریم. به همین دلیل، رشته‌های درسی‌ای هم که انتخاب می‌کنیم، کمتر رشته‌هایی هستند که پاسخگوی این نیازها باشند.
در اثر توسعه ارتباطات، امروز مسائل معرفت‌شناسی، فلسفه علم، فلسفه دین، فلسفه اخلاق و مسائلی از این قبیل آن‌چنان گسترش پیدا کرده‌اند که در سطوح مختلف مطرح می‌شوند. گاهی هم این مسائل در قالب فنی و با اصطلاحات علمی بیان می‌شوند اما از ریشه‌های علمی و فلسفی آب می‌خورند. مسائلی گاهی در سطح روزنامه‌ها، مجلات، سخنرانی‌ها و بحث‌های رادیویی و تلویزیونی مطرح می‌شود اما نمی‌دانم چند درصد از دانشجویان احساس می‌کنند همان‌گونه که برای کمبودهای پزشکی، کشاورزی، صنعتی و مدیریتی تلاش می‌کنند، برای پاسخ گفتن به این نیازهای فلسفی و فکری هم باید تلاش کنند. چقدر احساس نیاز می‌کنند که این مسائل را درست یاد بگیرند، درست تبیین کنند و نیازی را که از این ناحیه متوجه جامعه ماست، برطرف کنند؟!
این مسئله، یک شاخه یا بیش از یک شاخه، بلکه طیفی از رشته‌های علوم انسانی را در بر می‌گیرد که محور همه آنها نوعی فلسفه است. از همین‌جا می‌توانیم نتیجه بگیریم که باید گروهی از دانشجویان ما که به این‌گونه مسائل علاقه دارند و استعداد ذهنی خاصی برای تجزیه‌وتحلیل مسائل فلسفی دارند، همت کنند و در این رشته‌ها ثبت‌نام کنند، تلاش کنند این رشته‌ها توسعه داده شود و آنها را جدی بگیرند.
تفاوت عقل‌گرایی اسلامی با عقل‌گرایی در برخی مکاتب غربی
به عنوان نمونه، ما در فرهنگ خودمان تاکنون یکی از چیزهایی که از واضحات بوده، این است که یک سلسله ادراکاتی داریم به نام ادراکات عقلی که درباره آنها می‌گوییم عقل این‌گونه قضاوت می‌کند. مثلاً فکر می‌کردیم یا هنوز هم فکر می‌کنیم که اصلاً یک قوه‌ای در وجود ما به نام عقل هست و این قوه چیزهایی را درک می‌کند. عقل، هم احکام نظری دارد و هم احکام عملی؛ هم می‌گوید چه واقعیت‌هایی وجود دارد و درباره واقعیت‌ها چیزهایی را کشف می‌کند و هم دستوراتی می‌دهد که باید چه‌کار کرد. مثلاً می‌گوید باید عدالت را رعایت کرد، نباید ظلم کرد و چیزهایی از این قبیل. این‌ها را می‌گوییم عقل این‌جور می‌گوید. یا درباره هستی، شناخت هستی و آفریننده هستی، می‌گوییم این‌ها را عقل اثبات می‌کند. اما امروز در محافل فرهنگی غربی و در بخشی از مکاتب فلسفی غرب مطرح می‌شود که اصلاً چیزی به نام عقل وجود ندارد. ما بی‌خود خیال می‌کنیم قوه‌ای به نام عقل داریم و این عقل احکامی دارد. اصلاً چیزی به نام عقل وجود ندارد؛ نه در آزمایشگاه چیزی به نام عقل دیده‌ایم و نه اثرش در گوش و چشم و اعصاب ما ظاهر می‌شود. اصلاً وجود عقل یک نظریه غیرعلمی است؛ یک فرضیه است و هیچ دلیلی ندارد که بشود چنین چیزی را اثبات کرد.
خب، ببینید اگر چنین فکری برای جامعه‌ای پیدا شود، چقدر با آن چیزی که ما فکر می‌کردیم و فرهنگ ما می‌گوید فاصله دارد! آن‌وقت در چنین محیطی، عقل‌گرایی مطرح می‌شود و نوعی ناسیونالیسم به معنایی خاص نیز مطرح می‌کنند. به‌هرحال، پوزیتیویست‌ها که گرایش وسیعی دارند، می‌گویند اصلاً چیزی به نام عقل وجود ندارد. این گرایش کم‌وبیش در طیف‌های دیگر فلسفی هم اثر می‌گذارد. از آن طرف هم می‌گویند ما عقل‌گرا هستیم و ناسیونالیست هستیم و ترویج می‌کنند که آدم باید از عقلش پیروی کند و فقط عقل ملاک است. این دو مطلب، با اینکه در ظاهر با هم تعارض دارند، راه‌حلی برایشان مطرح می‌کنند.
می‌گویند ما وجود یک قوه خاص به نام عقل را نفی می‌کنیم یا دست‌کم می‌گوییم شک داریم که چنین چیزی وجود داشته باشد؛ اما به‌هرحال، یک چیزهایی می‌فهمیم. وقتی می‌گوییم باید از عقل پیروی کنیم، یعنی هرکس هرچه می‌فهمد، خودش باید چیزی بفهمد و هرچه فهمید و هرگونه قضاوت کرد، همان را عمل کند. منظور از عقل‌گرایی، جنبه سلبی آن است؛ یعنی جایی برای دین و وحی و شهود و این حرف‌ها وجود ندارد. می‌گویند نمی‌توانیم بگوییم چون خدا و پیغمبر چیزی گفته‌اند، ما آن را بپذیریم. نه، تو ببین عقلت چه می‌گوید! عقلت چه می‌گوید، یعنی همین فهمی که با چشم و گوش و وسایل آزمایشگاهی در اختیارت به دست می‌آوری؛ حاصل این‌ها را ببین چه می‌شود، همان می‌شود عقل تو!
این عقل‌گرایی را در مقابل این گرایش مطرح می‌کنند که چیزی غیر از فهم عادی ما هم وجود دارد به نام وحی. چیز دیگری هم وجود دارد که اگر ما هم دنبالش برویم، می‌توانیم به آن برسیم، اما همتش را نداریم؛ به نام شهود عرفانی. اما این‌ها می‌گویند این حرف‌ها کشک است؛ وحی و این‌ها خیالات است و شهود، واقعیتی ندارد. عرفا چیزهایی بافته‌اند و واقعیت این است که آنچه ما می‌بینیم، در آزمایشگاه تجربه می‌کنیم و در زندگی‌مان با آن سروکار داریم، همین است. عقل هم یعنی همین. نتیجه این دیدگاه این است که قضاوت‌های مردم درباره این مسائل مختلف است. اگر واقعاً یک عقل وجود دارد و با آن می‌فهمیم، پس چرا نتایج متضاد می‌گیریم؟! یکی می‌گوید عقل من این‌جور می‌فهمد و دیگری می‌گوید عقل من آن‌جور می‌فهمد؟ می‌گویند بله، چون حقیقت واحدی به نام عقل نداریم. منظور ما همین مجموعه برآیندها و خواسته‌های افراد است که نامش می‌شود عقل. عقل هرکس هم مجموع برآیند معلوماتی است که از علوم مختلف کسب کرده و تجربیاتی است که در زندگی به دست آورده است. این هم می‌شود عقل او و طبیعتاً با دیگران اختلاف دارد. اما اگر قرار بود ما قوه‌ای داشته باشیم که خودش چیزهایی را درک می‌کند، هرکس که عقل دارد باید همان‌گونه بفهمد. ولی ما چنین چیزی را نمی‌گوییم؛ آنها می‌گویند. اگر بنا بود خدایی وجود داشته باشد و وحی‌ای در کار باشد و واقعاً پیغمبری مطرح باشد، باید می‌گفتیم هرچه خدا گفته است. خب، این را که قبول نداریم! عقل ما هم همین چیزهایی است که می‌گوییم.
امروز معنای گرایش عقل‌گرایی غربی و خردورزی‌ای که آنها می‌گویند، همین است. نباید این را با دعوت قرآن به عقل اشتباه کنیم. قرآن این‌همه سفارش کرده که به عقلتان مراجعه کنید. کسانی را که عقلشان را به کار نمی‌بندند، از حیوانات پست‌تر می‌داند: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ.[1] می‌فرماید بدترین جنبنده‌ها نزد خدا کسانی هستند که عقلشان را به کار نمی‌بندند.
آن عقلی که اسلام می‌گوید به کار ببندید، عقلی است که آن نتایجی را که اسلام بیان می‌کند، از آن به دست می‌آید؛ نتایجی که انسان را به‌سوی خدا و معنویات و تعالی روحی سوق می‌دهد؛ اما عقلی که آنها می‌گویند، درست در مقابل آن است. می‌گویند این خبرها نیست و این‌ها همه خیالات است.
این نکته‌ای است که باید به آن توجه داشته باشیم: کسانی که امروز دعوت به عقل‌گرایی، خردورزی و ناسیونالیسم و این‌ها می‌کنند، نباید فکر کنیم که این همان دعوت اسلام به عقل است. ما اول باید ببینیم عقلی داریم یا نه و آن‌وقت ببینیم این عقل چه می‌گوید. این‌ها می‌گویند اصلاً عقلی در کار نیست و چیزی به نام عقل وجود ندارد؛ درعین‌حال می‌گویند ما طرفدار خردورزی هستیم. منظورشان همین برآیند افکار و اندیشه‌هایی است که از علوم مختلف، فرهنگ‌های مختلف و آداب‌ورسوم مختلف پیدا می‌شود و این می‌شود عقل ما.
خب، ببینید این مسئله خیلی جدی است. ممکن است کسانی مسلمان هم باشند، نماز هم بخوانند؛ همان نماز سنتی‌ای را که پدر و مادرشان می‌خواندند، آنها هم بخوانند. ماه رمضان که می‌شود، یک روزه‌ای هم بگیرند، زیارت امام رضا‌علیه‌السلام هم بروند و اگر زمانی مریض شدند، یک نذر ابوالفضل هم بکنند و سفره‌ای هم بیندازند. این کارها را هم انجام می‌دهند اما ته دلشان باور ندارند که خدایی وجود دارد، واقعیتی هست، وحی‌ای هست و این حرف‌ها حقیقت دارد.
این وضعیت به خاطر همان تنافی‌ای است که بین این دو دیدگاه وجود دارد. نیامده‌اند مسئله را حل کنند و بگویند یا این یا آن. یا این مسئله را حل کنیم که آیا واقعاً چیزی غیر از این محسوساتی که ما داریم، به نام خدا، وحی و جبرئیل وجود دارد یا ندارد؟ اگر وجود ندارد، صاف ببوسیم و بگذاریم کنار. دیگر ادعای دین‌داری و اسلام و این‌ها نکنیم و بگوییم ما نخواستیم؛ این‌ها برای دین‌دارها و خرافی‌های هزار و چهارصد سال پیش بوده، ما نخواستیم!
خب، یک‌بار تکلیف خودمان را روشن کنیم و خاطرمان جمع شود که خبری نیست و خودمان را راحت کنیم. یا اینکه حلش کنیم و بگوییم هست؛ اگر هست، جدی بگیریم.
اگر بنا بر عقل باشد، اینکه منافقانه یا متذبذبانه، گاهی یک قدم این‌طرف و گاهی یک قدم آن‌طرف برویم و گاهی این را بگوییم و گاهی آن را، کار درستی نیست. خوب است انسان مسئله‌اش را حل کند. یک‌بار بنشیند، یک روز، دو روز یا حتی یک سال، تصمیمش را بگیرد: آیا دین و پیغمبر و خدا و وحی و مبعث راست است یا این‌ها خیالات است؟! این تصمیم قطعی را بگیریم و خودمان را راحت کنیم.
متأسفانه در اثر اختلاف فرهنگ‌ها و شبهاتی که از دنیای کفر و الحاد به ما سرازیر شده، چنین وضع مبهم، نوسان‌دار و پراضطرابی به وجود آمده است. حالا اگر دوست داشته باشید، می‌توانید یک تحقیق میدانی بکنید و از همین دوستان خودتان آمار بگیرید و مصاحبه‌هایی انجام بدهید. بپرسید شما تا چه اندازه به این مسائلی که در دین مطرح است، اعتقاد جدی دارید و به آنها پایبند هستید؟! البته گرایش به دین، یک گرایش فطری است. امروز همه دنیا، علی‌رغم آن فسادها و دوری‌هایی که از دین پیدا کرده‌اند، دوباره به دین برگشته‌اند. آماری که از آمریکا گرفته بودند، نشان می‌داد هشتاد درصد جوانان آمریکا طرفدار دین هستند. در ما هم این گرایش وجود دارد؛ اما مسئله این است که آیا واقعاً به‌صورت جدی و از ته دل باور داریم و به آن ملتزم هستیم؟! چقدر درباره‌اش فکر کرده‌ایم؟! از چه کسی پرسیده‌ایم؟! کجا تحقیق کرده‌ایم؟! چند کتاب در این زمینه خوانده‌ایم؟! چقدر دغدغه این مسائل را داریم؟!
البته مشکلات زندگی، تورم، مشکلات اقتصادی، هزینه دانشگاه و مسائل دیگر و در آینده ازدواج و خانه، مجالی به انسان نمی‌دهد؛ ولی این‌ها مسائل جدی است و یک‌بار باید آنها را حل کنیم.
آن رشته‌ای که این‌گونه مسائل را حل می‌کند، رشته‌های علوم تجربی نیست؛ این مسائل باید در رشته‌های علوم انسانی مطرح شود. البته نمی‌گویم هرکس این رشته‌ها را می‌خواند، حتماً مسئله را خوب حل می‌کند؛ اما جای این مباحث آنجاست. هرکس پزشکی می‌خواند، افلاطون نمی‌شود، بقراط نمی‌شود، ابن‌سینا نمی‌شود؛ اما اگر بنا باشد مسائل پزشکی حل شود، در همان رشته‌هاست. این مسائل هم اگر بنا باشد حل شود، در رشته‌های فلسفی و دین‌شناسی است. باید به این رشته‌ها بها داد.
توصیه بنده این است که نسبت به این مسائل، مقداری حساس باشیم. اگر فرصت نداریم که برای حل این مسائل وقت بگذاریم، درباره مطالب گمراه‌کننده و شبهه‌ناک کمتر وقت بگذاریم. اگر وقت می‌گذاریم و شبهات را می‌خوانیم، به دنبال جوابش هم برویم. اگر وقت نداریم و درس‌های دانشگاه و کارهای دیگر مجالی نمی‌دهد، خب، کمتر به این مسائل هم بپردازیم. این کار مثل این می‌ماند که در محیطی آلوده، میکروبی وارد بدن انسان بشود و او خودش را واکسینه نکند و با آلودگی‌ها دست‌وپنجه نرم کند اما به فکر دارویش نباشد. اگر بناست فرصت این را نداشته باشیم که بهداشت را رعایت کنیم، دارو را بشناسیم و به دستورات حفظ سلامت عمل کنیم، دست‌کم کمتر وارد محیط آلوده بشویم.
عاقلانه نیست که آدم مقداری از وقتش را صرف مسائل شبهه‌ناک و شک‌انگیز بکند اما درصدد یافتن جواب آنها برنیاید. این کار درستی نیست. باید جدی بگیریم و مدتی وقت بگذاریم و اطراف و جوانب مسئله را بررسی کنیم تا به یک جواب قطعی برسیم. این هم روش قرآن است. قرآن هم می‌فرماید: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَىٰ هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ؛[2] بالاخره یا ما راست می‌گوییم یا شما.
حقیقت این است که این‌ها حق است و مبعث یعنی اینکه خدا برای توجه دادن من و شما به خودش، عزیزترین بندگانش را به‌عنوان یک پیک فرستاده تا راه هدایت خودمان را بهتر بشناسیم. بهترین، زیباترین، کامل‌ترین و هنرمندانه‌ترین نامه‌هایش را برای من و شما نوشته است. انگار خداوند به بنده عزیزش می‌فرماید: من که خدای تو هستم، این نامه زیبایی را که هیچ‌کس نمی‌تواند مانندش را برای تو بفرستد، برایت فرستاده‌ام! برای فرستادن این نامه هم عزیزترین بندگانم را انتخاب کرده‌ام؛ قدرش را بدان! مبعث یعنی این؛ توجه پیدا کنیم و ببینیم چه کسی آمده، برای چه آمده، از طرف چه کسی آمده و چه چیزی برای ما آورده است.
دین؛ نسخه نجات‌بخش برای زندگی ابدی انسان
با اینکه وقت خیلی طول کشید، اجازه بدهید یک مثال بزنم و عرایضم را خاتمه بدهم؛ امروز چند بیماری در جهان وجود دارد که صعب‌العلاج هستند و هنوز داروی آنها به‌درستی کشف نشده است؛ یکی از آنها سرطان است، یکی ایدز است و بیماری‌های دیگری هم وجود دارد. بالاخره در کشور ما هم، هرچند خیلی نادر، چنین بیماری‌هایی وجود دارد. اگر کسی در خانواده‌اش یک بیمار سرطانی داشته باشد، می‌داند بیماری سرطان یعنی چه. امروز و فردا منتظر مرگش هستید و دارویی ندارد. شیمی‌درمانی می‌کنند و کارهای دیگری انجام می‌دهند. گاهی اگر بیماری در مراحل اولیه باشد و درست تشخیص بدهند، تأثیراتی دارد؛ ولی وقتی زمانش بگذرد، دیگر گذشته است. چنین خانواده‌ای را تصور کنید که می‌بینند بهترین عزیزشان جلوی چشمشان دارد پرپر می‌زند. مادری را تصور کنید که این جوان بیست‌ساله یا بیست‌وپنج‌ساله را که یک عمر برای بزرگ کردنش خون‌دل خورده، می‌بیند مبتلا به سرطان شده و دارد پرپر می‌زند. اگر این مادر بشنود که در استرالیا یا در جزایر میکرونزی کسی هست که داروی سرطان را دارد و خودش هم توانایی مالی داشته باشد و خرج کردن میلیون‌ها دلار برایش کاری نداشته باشد، فرض می‌کنیم؛ فرض عقلی که اشکالی ندارد؛ یک طرف، حیات جوانش است که از حیات خودش عزیزتر است و طرف دیگر، شخصی است که می‌گویند در آن سوی دنیا داروی سرطان را می‌شناسد. البته این خبر را به‌گونه‌ای می‌گویند که آدم را امیدوار می‌کند و این مادر هم قطع به دروغ بودن آن ندارد. فکر می‌کنید این مادر چه‌کار می‌کند؟! حاضر است تمام هستی‌اش را بفروشد و بچه‌اش را بردارد و پیش آن شخص ببرد، به امید اینکه شاید بهتر بشود. پنجاه درصد، شصت درصد یا هفتاد درصد امید دارد که حالش بهتر بشود. تمام هستی‌اش را حاضر است بدهد تا او را معالجه کند. این جان و میوه دلش است. همچنین اگر خود آن شخص بیمار باشد، همین‌گونه است. درست است؟!
خب، اگر معالجه نشود، این شخص چه چیزی را از دست داده است؟! یا خود آن شخصی که آن بیماری را داشته، چه چیزی از دستش رفته است؟! چند روز زندگی کردن در این دنیا؛ ده سال، بیست سال. کمی دیگر می‌خورد و می‌خوابید و همان کارهایی را که ما می‌کنیم، انجام می‌داد؛ اما حالا دیگر نمی‌تواند. بالاخره ضرر محدودی است؛ بیست سال یا سی سال زندگی را از دست می‌دهد. اما اگر بیماری‌ای باشد که عمر بی‌نهایت را از انسان بگیرد، آن مهم‌تر است یا سرطان؟! این بیماری، بیست سال زندگی را از آدم می‌گیرد؛ اما اگر بنا بود انسان عمر بی‌نهایت داشته باشد و یک بیماری آن عمر بی‌نهایت را از او بگیرد، چقدر خطرناک بود؟! اگر کسی پیدا می‌شد و آن بیماری را درمان می‌کرد، چقدر ارزش داشت؟! سرطان دنیا بیست سال زندگی را از آدم می‌گیرد اما آن سرطانی که مربوط به زندگی ابدی است، عمر ابدی را از انسان می‌گیرد. اگر این حرف راست باشد و ما زندگی ابدی داشته باشیم، چیزهایی هم وجود دارد که زندگی ابدی ما را به خطر می‌اندازد. حالا اگر کسی پیدا شد و گفت من آن را علاج می‌کنم، چقدر می‌ارزد؟! کسی که سرطان دنیایی را درمان می‌کرد، بیمار حاضر بود تمام ثروت میلیارد دلاری‌اش را بدهد. آن‌وقت اگر کسی سرطان بی‌نهایت ما را معالجه کند، چقدر حاضریم برایش هزینه کنیم؟!
پیغمبر اسلام‌صلی‌‌الله‌‌علیه‌‌و‌آله می‌گوید: من این نسخه را برای شما آورده‌ام. اولاً شما چنین زندگی‌ای دارید؛ ثانیاً این زندگی در معرض خطر بیماری‌هایی است که زندگی ابدی شما را به خطر می‌اندازد و علاجش هم قرآن است. نسخه رایگان در اختیار شماست و لازم نیست میلیاردها دلار خرج کنید تا آن را پیدا کنید. این پزشک و این نسخه چقدر ارزش دارند؟! و ما چقدر به آنها بها داده‌ایم؟!
جایگاه دین در زندگی ما چنین جایگاهی است. نقش پیغمبر برای آدمیزاد چنین نقشی است و این هدیه‌ای که از طرف خدا برای ما آورده، چنین نسخه‌ای است. آیا جا ندارد که مقداری درباره‌اش فکر کنیم؟!
ممکن است بگویید شاید این حرف دروغ باشد. من هم نمی‌گویم از همان اول که با این مسئله مواجه می‌شود، بگوید راست است. مگر درباره آن پزشکی که قرار بود در استرالیا یا جزایر میکرونزی باشد، یقین داشتیم که راست می‌گوید؟! امیدی وجود داشت؛ اما اینجا امیدی است که برهان و دلیل منطقی همراهش است. برویم دلیلش را یاد بگیریم و ببینیم واقعاً هست یا نه.
حاصل عرایضم در یک جمله این است: به دین بیشتر اهمیت بدهید؛ دین را بهتر بشناسیم، بهتر به آن عمل کنیم و آن را بهتر به دیگران بشناسانیم.
صلواتی ختم کنید!
پاسخ به پرسش‌های حاضران
مبنای دسته‌بندی‌های سیاسی و شناخت حق
مرقوم فرموده‌اند که با توجه به اینکه پایه و اساس حکومت اسلامی بر اصل شناختن حق و دوری از باطل است، می‌خواستم بدانم که حضرت‌عالی چگونه دسته‌بندی‌های سیاسی را توجیه می‌کنید؟
یکی از سؤال‌هایی که بنده در عرایضم به آن اشاره کردم این بود که اول بدانیم وحی در کار است، خدایی در کار است و دینی وجود دارد. دوم اینکه ببینیم آن راهی که دین پیش پای ما گذاشته، کدام است و آن را درست بشناسیم و اشتباه نکنیم.
بله، اساس حکومت اسلامی این است که اسلام را در جامعه تحقق ببخشد. اساس اسلام هم احیای حق است؛ یعنی مردم آنچه را حقیقت دارد بشناسند و به آنچه حق است عمل کنند.
کلام در این است که چگونه حق را بشناسیم؟! تا آنجایی که عقل واقعی، یعنی همان عقلی که همه انسان‌های عاقل دارند، نه آن عقلی که هرکسی برای خودش قائل است و درواقع چیزی به نام عقل نخواهد بود، بتواند مسئله را بفهمد، باید به عقل عمل کنیم. منظور از عقل این است که هر انسان عاقلی وقتی صورت‌مسئله درست برایش مطرح شود، جواب آن را بفهمد. آنجایی که عقل این‌گونه می‌فهمد، می‌گوییم حکم عقل است.
تا آنجایی که چنین احکامی داریم، باید به عقلمان عمل کنیم. مصداق‌های زیادی دارد. در فرهنگ طلبگی ما به این احکام بیّن، «مستقلات عقلیه» می‌گویند؛ یعنی آنجایی که خود عقل کاملاً می‌فهمد، باید به عقل عمل کنیم. اسلام می‌گوید ببین عقلت چه می‌گوید، به عقلت عمل کن!
اما بسیاری از مسائل زندگی وجود دارد که هرچه فکر می‌کنیم، می‌بینیم عقل راهی به جایی نمی‌برد و عقلای عالم هم در آن اختلاف دارند. می‌رسیم به اختلافاتی که ایشان اشاره کرده‌اند. در این موارد چه‌کار باید بکنیم؟ در اینجاها باید سراغ دین و وحی برویم.
خب، شما می‌گویید وحی که به ما نمی‌شود تا ببینیم چه می‌گوید. بله، منظور وحی مقبول است؛ یعنی آن وحی‌ای که بر پیغمبر نازل شده و الهامی که به امام شده و برای ما نقل کرده‌اند. ببینیم آن چیست. خب، آن را هم که درست نمی‌فهمیم؛ پس چه‌کار کنیم؟!
اگر کسی کتاب‌های پزشکی را نخوانده و کتاب طب را مطالعه نکرده و درمان دردهایش را بلد نیست، تا بتواند خودش از کتاب‌های اصلی به دست بیاورد و خودش را معالجه کند، چه‌کار باید بکند؟ آیا راهی غیر از این دارد که سراغ پزشک برود؟ اگر کسی معماری نخوانده و می‌خواهد ساختمانی بسازد اما بلد نیست چگونه نقشه‌اش را بکشد، راهی غیر از این دارد که سراغ مهندس معمار برود؟ هیچ عاقلی راه دیگری به نظرش می‌رسد؟
خب، وقتی فهمیدیم که باید به دین مراجعه کنیم، آنجایی که خودمان می‌فهمیم، بسیار خوب؛ اما آنجایی که ابهام دارد و کارشناس می‌خواهد، راهی نداریم جز اینکه به نظر کارشناس عمل کنیم. اگر عاقلی راه دیگری پیش پای ما بگذارد، آن را روی سر می‌گذاریم و از او خیلی هم تشکر می‌کنیم؛ اما در آنجایی که کار علمی و تخصصی درباره دین مطرح است و من نرفته‌ام و درسش را نخوانده‌ام، چه‌کار باید بکنم؟ غیر از اینکه سخن یک کارشناس دین‌شناس را بپذیرم، چه راه دیگری وجود دارد؟
بنابراین ما باید سعی کنیم برای زندگی‌مان، همان‌گونه که پزشک متخصص پیدا می‌کنیم، معمار خوب و کارشناسان خوب دیگری را شناسایی می‌کنیم، دین‌شناس هم شناسایی کنیم. اگر چنین کسانی را شناسایی کردیم، در موارد اختلافی راه برایمان باز می‌شود که ببینیم دین چه پیشنهادی به ما می‌کند.
متأسفانه در اینجا کوتاهی می‌کنیم. اخیراً هم شنیده‌اید که بعضی‌ها دستور داده‌اند کسی تقلید نکند و از کارشناسان دینی چیزی نپرسد! دیگر چه‌کار باید بکنند را نمی‌دانم! آن آقا چه دستوری می‌فرماید؟! خب، اگر خودتان کارشناس باشید، اهلاً و سهلاً؛ چه‌بهتر که آدم خودش پزشک باشد؛ اما کسی که کارشناس دین نیست، اگر از کارشناسان دین هم نپرسد، پس چه‌کار کند؟! آیا این جز خیانت به انسانیت، اسم دیگری می‌تواند داشته باشد؟! می‌گوید برای شناختن اسلام سراغ عالِم اسلام نروید؛ سراغ جاهل به اسلام بروید! آ آن‌وقت ما دین‌شناس می‌شویم؟!
ضرورت معرفی تشیع در کشورهای اسلامی و غیر اسلامی
نوشته‌اند که با توجه به حقانیت غیرقابل‌انکار تشیع، چرا در رواج افکار تشیع در سایر کشورهای اسلامی قدمی برداشته نمی‌شود؟!
البته اینکه هیچ قدمی برداشته نمی‌شود، مقداری مبالغه است؛ کارهای زیادی شده است؛ ولی نسبت به آنچه باید بشود، خیلی کم است. این صحیح است و تا اینجا حق با شماست که کارهایی که برای معرفی شیعه باید انجام شود، کم بوده است. بنده اضافه می‌کنم که برای معرفی اصل اسلام هم در کشورهای غیرمسلمان کم کار شده است.
اما من سؤال می‌کنم: آیا در کشور خودمان و برای شناختن حقایق اسلام و تشیع، به‌قدر کافی کار کرده‌ایم؟! آیا انتظار داریم یک مَلَک از آسمان نازل شود و این کارها را برای ما انجام بدهد؟! یا از کره مریخ، علمایی نازل شوند و حقایق را برای ما بیان کنند؟! اگر در شهر یا کشور ما پزشک کم باشد، چه‌کار می‌کنیم؟! دانشجویان باید بیشتر همت کنند و بیشتر درس پزشکی بخوانند. ما نیروی کارآمد کافی، هم ازلحاظ کمی و هم ازلحاظ کیفی، نداریم تا بتوانیم به‌قدر کافی حقایق دینی را حتی در کشور خودمان بیان کنیم؛ چه برسد به کشورهای دیگر، چه کشورهای سنی‌نشین و چه کشورهای غیرمسلمان که باید در آنها اسلام را بیان و معرفی کنیم. این کاری است که باید انجام بشود؛ اما بارش بر دوش من و شماست. ما باید بیشتر همت کنیم. نمی‌شود منتظر شد یک نفر از آسمان نازل شود و این کارها را انجام دهد.
انقلاب را ما کرده‌ایم؛ اسلام را هم ما باید بشناسیم و به دیگران بشناسانیم. نه کسی آمد برای ما انقلاب کند و نه کسی آمد اسلام را به ما تزریق کند. هر اندازه زحمت کشیدیم و همت کردیم، اسلام را یاد گرفتیم و پیاده کردیم. هرقدر هم که این کار انجام نشده، به خاطر این است که خودمان اقدام نکرده‌ایم.
این باری بر دوش جامعه ماست. به‌اصطلاح طلبگی، می‌گویند واجب کفایی است. تا وقتی من‌به‌الکفایه نباشد، همه مسئول‌اند. هرقدر من‌به‌الکفایه پیدا شد، یعنی به‌قدر کافی کسانی این کار را انجام بدهند، تکلیف از دیگران ساقط می‌شود؛ اما تا من‌به‌الکفایه نباشد، همه مسئول‌اند. این باری است که بر دوش همه است. کسی روی پیشانی‌اش ننوشته که وقتی متولد می‌شود، باید عالم دینی بشود؛ اما باید این احساس مسئولیت را داشته باشند و بگویند چنین نیازی وجود دارد. جامعه ما و جامعه انسانی در این زمینه کمبود دارد. کسانی باید فداکاری کنند، از بعضی خواسته‌های مادی‌شان بگذرند و مشکلاتی را تحمل کنند تا بتوانند این گام را بردارند.
پس اشکال وارد است؛ اما بر خود ما وارد است، نه بر دیگران. البته این اشکال در درجه اول بر ما، به‌عنوان آخوند، وارد است و در درجه دوم بر دیگران هم وارد است. ما به‌تنهایی نمی‌توانیم همه کارها را انجام بدهیم. دیگران هم باید به ما کمک کنند تا این کارها انجام بگیرد و به منزل برسد.
اهمیت شخصیت‌های فرهنگی و علمی
مسائل روزمره و آنچه مربوط به اشخاص است را اجازه بدهید کسانی مطرح کنند که هم وقت بیشتری داشته باشند و هم صلاحیت بیشتری؛ چون اگر درباره فلان شخص سؤال شود که مثلاً چرا در سفرش چنین کاری کرده، این چیزی نیست که بنده بخواهم درباره آن صحبت کنم.
حالا سؤال را می‌خوانم. نوشته‌اند: چرا در تشییع‌جنازه شهید صیاد شیرازی یا مرتضی آوینی شرکت می‌کنند اما در تشییع‌جنازه علامه جعفری یا پروفسور حسابی شرکت نمی‌کنند؟!
فکر می‌کنید بنده باید جواب بدهم اما این‌گونه نیست. باید درباره این شخصیت‌ها احترام زیادی گذاشته شود؛ ولی حالا اگر کمتر احترام گذاشتند، به خاطر این است که به مسائل فرهنگی جامعه ما کم بها می‌دهند. اهمیت مسائل نظامی، اقتصادی و علمی را بیشتر درک می‌کنیم اما اهمیت مسائل دینی و فرهنگی را کمتر درک می‌کنیم. این نقصی است که در سطح فرهنگ ما وجود دارد. هر وقت اهمیت این مسائل را بیشتر درک کردیم، به مردان این رشته‌ها هم بیشتر اهمیت می‌دهیم.
راه شناخت حقیقت در جامعه امروز
در سؤال دومشان نوشته‌اند که در جامعه امروزی چگونه می‌شود حقیقت را پیدا کرد؟
خب، راه کلی‌اش همان بود که عرض کردم؛ اول؛ عقل؛ و دوم؛ شناخت دین. در هر زمینه‌ای هم که کمبود داریم، باید به متخصص آن مراجعه کنیم. راهی که عملاً میسر است، همین است. منتهای امر، کسانی که همت بیشتری دارند، سعی می‌کنند خودشان متخصص بشوند. عمری را صرف می‌کنند؛ چهل یا پنجاه سال در یکی از رشته‌ها تخصص پیدا می‌کنند تا حقیقت مربوط به آن رشته را بهتر بشناسند.
اما دیگران ناچارند در رشته‌هایی که تخصص ندارند، افراد حق‌شناس‌تر را شناسایی کنند؛ کسانی را که در آن رشته‌ها کارآمدتر، بی‌غرض‌تر و دلسوزتر هستند، بشناسند و از افکار آنها استفاده کنند.
احتمالاً بیشتر منظورشان مسائل سیاسی و اجتماعی بوده است. خب، شما می‌دانید در جامعه ما کسی وجود دارد که مردم ما، آن‌گونه که در روز ۲۳ تیرماه نشان دادند، او را بهترین و شایسته‌ترین فردی می‌دانند که می‌تواند جامعه ما را در مسائل اجتماعی و سیاسی رهبری کند. اگر منظورشان این مسائل بوده، جوابش هم معلوم است؛ باید بیشتر از چنین شخصی تبعیت کنند.
معیارهای انتخاب در انتخابات
درباره انتخابات و این‌ها سؤال می‌کنند. من خیلی متخصص مسائل سیاسی نیستم. به نظر بنده، این مسائل آن‌قدر اهمیت ندارد که وقت شما عزیزان را بگیرم و مثلاً درباره انتخابات شهری صحبت کنم. کلیاتش را همه ما می‌دانیم. باید کسی را شناسایی کنیم که برای اهداف و مصالح جامعه ما آگاهی بیشتری داشته باشد، دلسوزتر و امین‌تر باشد. در هر جامعه‌ای باید بگردند و چنین فردی را شناسایی کنند و به او رأی بدهند. خواسته‌های فردی و گروهی و این حرف‌ها و هوس‌ها نباید در انتخاب ما تأثیر بگذارد. واقعاً سعی کنیم کسی را شناسایی کنیم که برای جامعه ما مفیدتر باشد، اسلام را بهتر درک کرده باشد، به اسلام بیشتر علاقه داشته باشد و به آرمان‌های انقلاب بیشتر پایبند باشد.
من واقعاً در این محیط‌ها کسی را نمی‌شناسم و آشنایی ندارم و داعیه‌ای هم ندارم که در این مسائل وارد شوم. کلیاتش هم که سفارش‌های حضرت امام یادتان هست که چقدر در موقع انتخابات در این موارد یادآوری می‌کردند.
نسبت نظام اسلامی با الگوهای دموکراسی لیبرال غربی
سؤال کرده‌اند که شکل فعلی نظام با فرهنگ و ایده سکولار غربی سازگاری کامل دارد و با فرهنگ اسلامی در بعضی موارد مغایرت دارد. چگونه می‌توان این تضاد و دوگانگی را حل کرد؟!
اگر منظور این است که روح حاکم بر جامعه ما در کلیت خود یک روح دموکراسی لیبرال غربی است، من این را قبول ندارم. این‌گونه نیست. باز هم به جریان ۲۳ تیر اشاره می‌کنم. مردمی که در آن روز آن تظاهرات بی‌نظیر را در عالم انجام دادند، آیا طرفدار دموکراسی لیبرال بودند؟! پس چرا شعاری درباره این مسائل ندادند؟! چقدر شما در آن روز در شهر خودتان، در تلویزیون یا جای دیگر عکس دیدید؟! عکس چه کسی را نشان دادند و مردم دنبال چه کسی می‌گشتند؟!
پس اینکه بگوییم تفکر حاکم بر جامعه ما تفکر دموکراسی لیبرال است، این‌گونه نیست. انصافاً مردم دین‌دارند و به دین علاقه دارند. بله، بعضی از عناصر دموکراسی وجود دارد؛ اما به نظر بنده، اکثر این‌ها - اگر نگویم همه آنها- در نظام ما معتبر هستند و با دین تنافی ندارند، بلکه روش‌هایی برای پیاده کردن آرمان‌های دین هستند. فرض کنید انتخابات مجلس شورای اسلامی، انتخابات رئیس‌جمهوری و انتخابات انجمن‌های شهر. درست است که الگوی این روش‌ها را از غرب گرفته‌ایم ولی این روشی است برای اجرای مشاوره و کار شورایی که در اسلام هم وجود دارد. در قرآن هم یک سوره به نام «شوری» داریم. تاکتیک و روش و کیفیت اجرایی آن را از آنجا گرفته‌ایم؛ اما این منافاتی با اسلام ندارد.
به‌قول‌معروف، شبیه این است که در اسلام دستور حفظ‌الصحه وجود دارد و حفظ‌الصحه واجب است. ما از روش‌های علم جدید برای حفظ سلامتی‌مان استفاده می‌کنیم؛ از روش‌هایی که در ورزش به کار می‌بریم. آیا حتماً قرآن باید به ما بگوید چگونه ورزش کنیم؟ اصل دستور حفظ سلامتی را ما از قرآن می‌گیریم. هر روز علم پیشرفت می‌کند و روش‌های جدیدتری ابداع می‌شود. این منافاتی ندارد، مادامی که در چهارچوب ارزش‌های اسلامی قرار بگیرد.
گوشه‌وکنار گاهی گرایش‌هایی هم وجود دارد که با تفکرات اسلامی سازگار نیست و اخیراً خیلی ترویج می‌شود. رادیوها، تلویزیون‌ها و رسانه‌های خارجی هم از آنها حمایت و تأیید می‌کنند. حتی اشخاصی را به اسم معرفی و از آنها حمایت می‌کنند؛ حمایت‌های ظاهری و پشت‌پرده، مالی و غیرمالی، نسبت به آنها انجام می‌دهند. این‌ها هم هست؛ اما نمی‌شود گفت تفکر حاکم بر نظام ما یک تفکر غربی است. خود این حرف‌ها و تبلیغات، چیزی است که خود آنها مطرح می‌کنند. واقعیت جامعه ما همین است که می‌بینیم. اجتماعاتی تشکیل می‌شود و شما می‌بینید که در یک اجتماع، کمی بوی انحراف و نرمش با آمریکا می‌دهد. ببینید جمعیتشان چقدر است؛ در تلویزیون هم جمعیتشان را نشان دادند. کسانی که در روز دوازدهم آبان گفتند ما آن شعارهای تند علیه آمریکا را قبول نداریم و حرف‌هایشان بوی نرمش با آمریکا می‌داد، آن‌هایی که از نزدیک بودند، برای من نقل کردند و بِینی و بِینُ الله گفتند بیش از پنجاه نفر نبودند. آن سیصد نفری که تلویزیون نشان داد، عابرانی بودند که از دانشکده‌ها نگاه می‌کردند ببینند اینجا چه خبر است و چه می‌گویند. بیست دستگاه فیلم‌برداری و خبرنگار هم بودند که خبرهای این‌ها را ضبط کنند. هرکدام از این‌ها یک تیم بودند و مجموع این افراد سیصد نفر بودند.
اما روز سیزده آبان را ببینید که در شهرستان‌ها چه خبر است و در شهر چه خبر است. چرا ما تحت تأثیر این تبلیغات قرار بگیریم که اسلام از بین رفت و همه برگشتند طرف آمریکا؟! این‌ها تبلیغاتی است که آنها می‌کنند؛ این‌گونه نیست. الحمدلله هنوز مردم ما نسبت به اسلام وفادار هستند و اگر پایش به میان بیاید، بیشتر این‌ها فداکاری خواهند کرد.
حفظ شعائر اسلامی و وصیت‌های امام راحل
نوشته‌اند: «از کوزه همان برون تراود که در اوست». به نظر می‌رسد برای عمق بخشیدن به شعائر الهی، ازجمله شعار «مرگ بر آمریکا» که از شعارهای کلیدی است، باید این شعار را جزء ذات جوان قرار داد. خب، حالا بنده باید چه‌کار کنم؟ آیا از دست شخص شما کاری برنمی‌آید؟
آنچه از دست بنده برمی‌آید، همین فضولی‌هایی است که خدمتتان عرض می‌کنم: وصیت‌های امام را فراموش نکنید!
حکم اهانت به مقدسات و مسئله سبّ پیامبر اکرمصلیاللهعلیهوآله
نوشته‌اند که گفتارهایی در خطبه‌های پیش از نماز جمعه داشتید که در اسلام هرکس به مقدسات اهانت کند، ریختن خونش بر مسلمانان واجب است و به دادگاه هم نیازی نیست. منظور از مقدسات چیست؟
البته مطلب دقیقاً این نبوده، هرچند مضمونش شبیه به همین بوده است. آن چیزی هم که من گفتم، سلیقه شخصی یا فتوای من نبوده؛ مطلبی است که اجماع علمای شیعه و سنی، از آغاز تاریخ اسلام تا امروز، بر آن است. مصداقش هم سلمان رشدی است.
چون در مصادیق مقدسات، چند مورد وجود دارد که چنین حکمی درباره آنها جایز است و میان شیعه و سنی اختلافاتی وجود دارد، من تعبیر مجملی به کار بردم و گفتم «مقدسات». آن موردی که میان شیعه و سنی اتفاق‌نظر وجود دارد، سبّ پیغمبر اکرمصلیاللهعلیهوآله است. اگر کسی -العیاذ بالله- به پیغمبر اکرم فحش بدهد، همه علمای شیعه و سنی، از آغاز اسلام تابه‌حال، اتفاق دارند که ریختن خونش حلال است و خونش هدر است. حکم امام درباره سلمان رشدی هم بر همین اساس صادر شد.
اما اینکه غیر از شخص پیغمبر، این حکم شامل چه کسانی می‌شود، از دیدگاه شیعه شامل چهارده معصوم می‌شود و منحصر به شخص پیغمبر نیست؛ دوازده امام و فاطمه زهراسلام‌الله‌علیها را هم شامل می‌شود.
اما اینکه آیا باید به دادگاه مراجعه کنند یا نه، اصل بر این است که به دادگاه مراجعه کنند. فرض مسئله این است که در جایی کسی دسترسی به دادگاه نداشته باشد و شرایط دیگری هم وجود داشته باشد؛ از جمله اینکه خوف جانی هم در میان نباشد. به همین دلیل عرض کردم اگر در بیابانی کسی سبّ کرد و شخص دیگری هم بتواند این حکم الهی را اجرا کند، هیچ مشکلی هم ایجاد نشود و امکان دسترسی به دادگاه هم نباشد، آنجا خودش می‌تواند اجرا کند.
اما اینکه هرکسی به هر بهانه‌ای بتواند دیگری را متهم کند که سبّ کرده و او را اعدام کند و بگوید اعدام انقلابی کردم، این‌جوری نبوده و من هم چنین دستوری ندادم. آن چیزی هم که بنده گفته‌ام، فتوای شخصی بنده نبوده است؛ تمام علمای شیعه و سنی در این مسئله اتفاق‌نظر دارند و هیچ اختلافی در آن نیست. بعد از اینکه فتوای امام صادر شد، تمام علمای مصر و عربستان تأیید کردند. امروز نیز همین‌گونه است.
وَالسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ