بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم
الْحَمْدُ للهِ رَبِّ العَالَمِین والصَّلوةُ والسَّلامُ عَلَی سَیِّدِالأنْبِیَاءِ وَالمـُرْسَلِین حَبِیبِ إِلهِ الْعَالَمین أَبِیالْقَاسِمِ مُحَمَّد وَعَلَی آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ المـَعْصُومِین
أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الْحَسَن صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آبَائِهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِی کُلِّ سَاعَةٍ وَلِیًا وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْنَا حَتَّی تُسْکِنَهُ أرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً
تقديم به روح ملکوتی امام راحلرضواناللهعليه و شهدای والامقام اسلام صلواتی اهدا میکنیم.
مقدمه و طرح مسئله
تشریففرمایی برادران و نورچشمان عزیز به این مؤسسه که به نام مبارک حضرت امامرضواناللهعليه مزین است، بسیار موجب خوشحالی است. بهعنوان خدمتگزاری در این مؤسسه، به شما خوشامد عرض میکنم.
در این فرصت کوتاه به نظرم رسید سؤالی را مطرح کنم که همه ما کمیابیش به آن مبتلا هستیم و برایمان مطرح است؛ البته با اندکی تفاوت. سؤال را ساده و به زبان خودمانی عرض میکنم؛ ما انسانها خوشی را دوست داریم. هیچ انسان عاقلی پیدا نمیشود که بگوید: «من از ناخوشی خوشم میآید!» این خودش تناقض است. ناخوشی آن چیزی است که انسان از آن خوشش نمیآید. کسی نمیگوید من از درد خوشم میآید، از محرومیت خوشم میآید، از نادانی خوشم میآید یا از ناتوانی خوشم میآید. فکر نمیکنم هیچ عاقلی چنین حرفی بزند. این مطلب را به زبان اهل معقول میگویند انسان فطرتاً طالب خیر است.
البته الفاظی که در اینجا به کار میبرند، شبیه به هم هستند ازجمله خیر، خوبی، خوشبختی، نیکبختی، سعادت، خوشی و چیزهایی از این قبیل. همه اینها به هم نزدیک هستند و با یکدیگر هم تعریف میشوند؛ یعنی مفاهیمی بدیهی هستند و احتیاج به تعریف ندارند. اینها صرفاً تذکری است برای توجه به یک حقیقت. خوشی آن است که انسان لذت میبرد. لذت چیست؟ یعنی انسان خوشش میآید! اینها تعریفهای دوری است اما در اینجا فکر نمیکنم جای شکی وجود داشته باشد.
این قاعده که هرکسی طالب خوشی است هم از نظر عقلانی صحیح است، هم از نظر مبانی وحیانی و هم از نظر تجربههای انسانی؛ اما سؤال از اینجا مطرح میشود: با اینکه همه ما فطرتاً چنین هستیم و اینگونه ساخته شدهایم که از خوبیها خوشمان بیاید، چطور میشود که انسان با اینکه میداند بعضی چیزها خوب است اما به دنبال آنها نمیرود؟! یا با اینکه بعضی چیزها را میداند بد است، باز هم به دنبال آنها میرود؟! این چگونه با این حقیقت جمع میشود که انسان فطرتاً طالب خوبی، سعادت و نیکبختی است اما عملاً دنبال آن نمیرود؟! البته گاهی بعضیها دنبال خوبیها نمیروند وگرنه اکثر مردم دائماً در تلاش هستند که خودشان را خوشبختتر کنند و به سعادت بیشتری برسند.
آیا دین با خوشیهای انسان مخالف است؟
بعضیها تصور میکنند دین آمده است تا خوشیهای انسان را محدود کند و بگوید دنبال بعضی خوشیها نروید؛ گویا میخواهد بگوید بعضی خوشیها، خوشی نیستند و خوب نیستند. این یک نوع تناقض و پارادوکس است. آیا واقعاً دین آمده است که بگوید دنبال خوشیها نروید؟! اگر چنین است، شما مروری بر قرآن بکنید. وقتی قرآن میخواهد کسانی را وادار کند که کار خوب انجام بدهند، میگوید اگر این کار خوب را انجام بدهید، پاداش خوبی خواهید داشت؛ بهشتها، باغها، میوهها، مناظر زیبا، حورالعین و مانند اینها. پس اینها چیست؟! اگر خوشی بد است، چرا قرآن اینقدر به این خوشیها تشویق میکند؟! وقتی میخواهد مردم را وادار کند که کار خوب انجام بدهند، میگوید اگر خوب عمل کنید، به این خوشیها میرسید.
پس دین میخواهد از همین میلی که انسان به خوشیها دارد استفاده کند تا او را وادار کند کار خوب انجام بدهد و در نتیجه، واقعاً به خوشیها برسد؛ بنابراین، دین مخالف خوشیها نیست. در قرآن هم الفاظ فراوانی داریم که بر همین میل فطری انسان دلالت دارند و آن را تأیید میکنند. پس به یک معنا، دو سؤال مطرح است:
اول اینکه چرا ما انسانها، صرفنظر از دین، دنبال بعضی از خوشیهایی که میدانیم خوشی هستند نمیرویم؟! مثلاً فرض کنید کارگری در خانه پای تلویزیون نشسته و فیلم کارتونی تماشا میکند. چنین چیزی لذت چندانی هم ندارد؛ صرفاً یک سرگرمی است. کارش که تمام شد، باید به کارخانه یا مزرعه یا مغازهای برود که در آنجا کار میکند. با خودش میگوید: «یک فیلم دیگر تماشا کنم.» یک وقت همسر یا مادرش میآید و میگوید: «بابا! وقت گذشت؛ دیر شد، به کار نمیرسی!» اما او میگوید: « بگذار این تمام بشود!» چرا انسان اینگونه میشود؟!
یا دانشجویی را در نظر بگیرید که در کنکور شرکت کرده، قبول شده و وارد دانشگاه شده است. وقت کلاسش رسیده اما تنبلی میکند و نمیرود. چرا؟! میگوید خوابم میآید، میخواهم بخوابم، یا میخواهم تفریح کنم، یا بنشینیم با کسی گپ بزنیم، شوخی کنیم و بخندیم. خب اگر درس نخواند، فردا رفوزه میشود و به نتایجی که انتظار دارد نمیرسد؛ اما تنبلی میکند و نمیرود. چرا اینگونه میشود؟!
این سؤالها را میتوان ادامه داد تا جایی که ما متدینین معتقدیم کارهای خوب، ثوابهای اخروی زیادی دارند. انسان برای سختیهایی که در این دنیا به خاطر خدا تحمل میکند، پاداشهای بسیار بزرگی خواهد داشت؛ اما باز هم تنبلی میکند! همه ما میدانیم دو رکعت نافله صبح خواندن یا نافلههای دیگر چقدر ثواب دارد. میدانیم تسبیح حضرت زهراسلاماللهعلیها بعد از نماز چقدر طول میکشد. آیا نمیداند؟! میداند؛ اما بعد از نماز اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ را میگوید و بلند میشود و همینطور میرود! یک دقیقه این تسبیح را بخوان و برو! اما حالش را ندارد. چه برسد به اینکه سحر بلند شود شبزندهداری کند، عبادت کند و سجدههای طولانی داشته باشد. میداند این کارها خوب است اما حالش را ندارد.
نقش قرآن و پیامبران در هدایت انسان
قرآن اتفاقاً به این مسئله پرداخته است؛ چون کار اصلی قرآن این است که انسان را هدایت و ارشاد کند و او را وادار کند به طرف خیر برود و از شرور، آفات و عذابها دور بماند. کار قرآن همین است. این است که تعجبی ندارد که به این مسئله بپردازد چون این یک مسئله اصلی است. قرآن باید کاری کند که انسانها دنبال کارهای خوب بروند.
البته برای اینکه مردم به دنبال کارهای خوب بروند، دو چیز لازم است:
اول اینکه واقعاً بدانند چه چیزی خوب است؛ چون انسان بعضی چیزها را نمیداند چقدر خوب است. کسی چیزی گفته اما معلوم نیست باور کند که این کار خوب است. دوم اینکه همت کنند و آن کار را انجام بدهند. درواقع، کار اصلی پیغمبران در همین دو کلمه خلاصه میشود؛ یکی اینکه به مردم نشان بدهند چه چیزی خوب است و دیگری اینکه مقدماتی فراهم کنند تا آن کار خوب را انجام بدهند و انسانها خوب بشوند. البته کارهای دیگری هم دارند.
قرآن این مسئله را بهصورت اصولی و با همان بیانی مطرح میکند که هر بیسوادی بتواند از آن استفاده کند و البته آنهایی که اهل عمق هستند اعماق آن را بهتر درک کنند. امثال بنده هم دستکم ظاهرش را بفهمیم و از آن بیبهره نمانیم.
مفهوم فلاح و رستگاری در قرآن
اولاً، قرآن برای این خوبشدن تعبیری دارد که در مقام این تربیت قرآنی، ما با این مفهوم خیلی آشنا نیستیم و کمی احتیاج به توضیح دارد. بعضی از مفاهیمی که در زندگی و محاورات خودمان به کار میبریم، مصداق روشنی دارند؛ مثلاً میگوییم گل؛ آن را میفهمیم. یا میگوییم لیوان آب؛ مایعی که در آن است، معمولاً کسی اشتباه نمیکند که آب چیست و لیوان چیست. به اصطلاح علمی اهل معقول، اینها را «معقولات اولی» میگویند؛ یعنی چیزهایی که مصداقشان را درک میکنیم و یک مفهوم کلی از آنها میسازیم.
اما بسیاری از واژههایی که به کار میبریم و مفاهیمی که استعمال میکنیم، اینگونه نیستند. مثلاً همین کلمه لذت؛ دیگر از این واضحتر! ما معنایی را درک میکنیم و میفهمیم لذت چیست. گاهی انسان چشمش به چیزی میافتد و لذت میبرد. پس نمیشود گفت لذت یک امر دیدنی است؛ چون گاهی گوش انسان وقتی صدایی میشنود، لذت میبرد. این چیست که بین گوش و چشم مشترک است؟ بعد میرسیم به جایی که انسان غذای خوبی میخورد و لذت میبرد؛ یعنی چه؟ چشم و گوش چهکار به شکم دارند؟ آن هم اسمش لذت است!
تا میرسیم به مسائل بالاتر؛ افرادی که به سن بلوغ رسیدهاند، در ارتباط با جنس مخالف و زندگی مشترک، لذتهایی میبرند که کسانی که هنوز به آن سن نرسیدهاند، اصلاً تصوری از آن ندارند. بعدها که با آن آشنا میشوند، میگویند: «هان! این هم یک لذتی بود که ما نمیدانستیم!» اینها را به اصطلاح علمی، «معقولات ثانی» و «مفاهیم انتزاعی» میگویند.
در اینگونه موارد، گاهی الفاظ احتیاج به تعریف دارند و تنها نشاندادن یک مصداق کافی نیست. اگر بخواهند بگویند لذت چیست و مثلاً بگویند فلان شیرینی را بخور، خب، شیرینی خوردم و کامم شیرین شد؛ اما از اینجا نمیفهمم گوشم چطور لذت میبرد. چگونه تعریف کنم که بفهمم چشم یک نوع لذت دارد، گوش یک نوع لذت دارد و دهان هم یک نوع لذت دارد؟ این چیست که بین همه اینها مشترک است؟ این را میگویند یک مفهوم انتزاعی؛ یعنی چند چیز را با هم ملاحظه میکنیم، رابطهای بین آنها در نظر میگیریم و اسم آن را یک مفهوم دیگر میگذاریم.
در مقام تربیتهای عالی، یعنی غیر از تربیتهایی که با بچههای دو-سه ساله انجام میشود، مثلاً وقتی میخواهند دانشجویان و قشر فرهیخته جامعه را تربیت کنند، مفاهیم پیچیدهای به کار میبرند که مصداق معین و روشنی ندارد و باید آنها را تعریف کرد. یکی از مفاهیمی که قرآن زیاد به کار میبرد و از همین قبیل است، مفهوم «فلاح» است.
در فارسی میگوییم «رستگاری». رستگاری یعنی چه؟! آیا خوردنی است؟! آیا آشامیدنی است؟! کجا پیدا میشود؟! چطور پیدا میشود؟! چطور چیزی است؟! این یک مفهوم انتزاعی است. باید خیلی چیزها را قبلاً درک کنیم و با توجه به آنها، حیثیتی را ملاحظه کنیم و به مناسبتی نام آن را رستگاری بگذاریم. مثلاً انسان در نظر بگیرد که در زندگی خواستهای دارد و با مشکلاتی مواجه میشود. موانعی سر راهش وجود دارد. مخصوصاً کارهای دنیای ما غالباً همینگونه است. انسان چیزی میخواهد و سعی میکند به آن برسد اما سر راهش موانعی وجود دارد. باید این موانع را برطرف کند، با آنها مبارزه کند و حذفشان کند تا به مقصد برسد.
راهی هم که انسان طی میکند، گاهی سنگلاخ است و مشکلاتی سر راهش وجود دارد. مخصوصاً اگر با خودرو در جادهای حرکت کند که هموار نیست یا آسفالت نشده و سنگ و سنگلاخ دارد، باید پیاده شود و این سنگها را اینطرف و آنطرف کند تا راه باز شود. وقتی این موانع برطرف شد، میگویند از این گرفتاریها رَست و خلاص شد؛ از این سختیها راحت شد. این معنا خیلی شبیه راحتی است اما عین آن نیست. کمی عمیقتر و دقیقتر است.
قرآن در مقام دعوت مردم به خیرات، یکی از واژههایی که به کار میبرد این است که سعی کنید به فلاح برسید و رستگار شوید. سوره مؤمنون با چه چیزی شروع میشود؟ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ؛[1] مؤمنان به فلاح رسیدند.
این یک تشویق غیرمستقیم است؛ یعنی اگر میخواهید به فلاح برسید، باید مؤمن باشید؛ اما اصلاً فلاح یعنی چه؟! اگر بخواهیم به فلاح برسیم، باید مؤمن باشیم؛ ولی خود فلاح یعنی چه؟! این از آن مفاهیم معقولات ثانی و مفاهیم انتزاعی است که باید قبلاً چیزهایی را درک کنیم تا معنایش را بفهمیم.
معنایش این است که شما هدفی دارید و این هدف راه طولانیای دارد. در مسیرتان سنگلاخها و موانعی وجود دارد. اگر میخواهید این موانع را بردارید تا سر راهتان مانع رفتن شما نشوند و به مقصد برسید، این رسیدن به مقصد و برطرفکردن موانع را «فلاح» میگویند. قرآن به جای اینکه همه مقدمات را بیان کند، یک کلمه به کار میبرد و میفرماید: «أَفْلَحَ». این تعبیر را در جای دیگری هم به کار میبرد: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا * وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا.[2]
حالا میخواهم به اندازهای که خودم میفهمم و جلسه اقتضا میکند، کمی درباره این آیه صحبت کنم و بعد آن سؤال اصلی را در اینجا مطرح کنم و ببینیم جوابش چیست.
با توجه به توضیحی که درباره مفهوم فلاح دادیم، شاید در فارسی کلمهای که معنایش خیلی به آن نزدیک باشد، «کامروایی» است. فلاح یعنی کسی که کامرواست و به مقصود خودش رسیده است. در مقابلش میشود ناکامی؛ یعنی هرچه زحمت کشید، به جایی نرسید و ناکام ماند و به خواستهاش نرسید.
أَفْلَحَ یعنی به خواستهاش رسید، موانع از سر راهش برداشته شد و به مقصد رسید. در مقابل این مفهوم، قرآن از واژه خَابَ استفاده میکند؛ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا * وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا.
حقیقت وجود انسان و امکان تعالی یا سقوط
حالا این آیه را کمی توضیح بدهم. قرآن اینگونه به ما میفهماند و آموزش میدهد که ای آدمیزاد! یک عنصر بسیار شریف در وجودت قرار دادهاند. خود قرآن میفرماید: نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي؛[3] از روح خودم در تو دمیدم.
حالا اینکه این یعنی چه و این مسائل چیست، بههرحال هرچه هست، یک چیز بسیار شریف و نفیس به تو دادهاند. به همین مناسبت میفرماید: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ؛[4] ما انسان را در بهترین موقعیت و با بهترین استعداد و ظرفیت آفریدیم.
به خاطر این روحی که به انسان داده شده، او میتواند کارهای بسیار زیادی انجام بدهد و بسیار ترقی کند اما خاصیتش این است که هم میتواند ترقی کند و هم میتواند تنزل پیدا کند. در سوره شمس، خداوند ده، یازده قسم میخورد: وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا * وَالْقَمَرِ إِذَا تَلَاهَا.[5] تا به اینجا میرسد که میفرماید: وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا؛[6] قسم به نفس و آن کسی که نفس را ساخت و پرداخت و مهیای آن کرد و هرچه لازم بود به آن داد.
فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا؛[7] وقتی خدا این نفس را ساخت، هم راه خوبی را به او نشان داد و هم راه بدی را. فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا؛ راه فجور، راه پستی، تنزل و سقوط را به او نشان داد. وَتَقْوَاهَا؛ راه ترقی، پرهیزگاری، رشد و سعادت را نیز به او الهام کرد.
خداوند تا اینجا این همه قسم خورده است. جواب این قسمها چیست؟! ده، یازده قسم خورده که چه بگوید؟! این بسیار مهم است. خدا برای بندهاش بیاید و برای بیان یک مطلب، ده، یازده قسم بخورد! یعنی مطلب بسیار مهم، ریشهای و کلیدی است و باید خیلی به آن توجه داشته باشید. آن مطلب این است که این نفسی که خدا به شما داده و این روحی که به شما عطا کرده، میتوانید پاک و پاکیزهاش کنید، به رشدش برسانید و شکوفایش کنید؛ اما میتوانید آن را آلوده و پست کنید، بهگونهای که باید در مزبله انداخته شود. اختیار این کار دست شماست. ما یک موجود بسیار نفیس به شما دادهایم اما میتوانید آن را آنقدر پست کنید که باید در مزبله بیندازید. این قسمها را کمی درک کنید تا متوجه شوید موقعیت شما چقدر حساس است.
تزکیه نفس؛ راه رسیدن به فلاح
خب، چگونه میشود که انسان این نفس را به کمال برساند و شکوفا کند و به هدف خودش برساند؟! آن چیزی که وسیله میشود و آن راهی که باعث میشود انسان به اینجا برسد، قرآن اسمش را «تزکیه» میگذارد.
کسانی که با عربی آشنا هستند، میدانند که «زَکَّاهَا» از باب تفعیل است و مصدرش «تزکیه» میشود. قرآن میفرماید: نفس خودتان را تزکیه کنید تا به فلاح برسید؛ اما اگر آن را آلوده کنید، نقطه مقابل تزکیه است و ناکام و بدبخت میشوید. حالا اختیار با شماست. ما خود نفس را به شما دادیم، استعدادش را هم به او دادیم و راه خوب و بدش را هم نشان دادیم: فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا.
حالا دیگر نوبت شماست. بیایید از این استفاده کنید. میتوانید آن را بهگونهای به کار ببرید که باعث فلاح، سعادت و خوشبختی شما بشود. میتوانید هم بهگونهای از آن استفاده کنید که آلوده شود و دیگر به درد هیچ کاری نخورد؛ در این صورت باید آن را در جهنم بیندازند. وقتی چیزی کثیف شد و دیگر به درد نمیخورد، کجا میاندازند؟ در مزبله؛ جایی که محل کثافت است. شما میتوانید کاری کنید که نفس شما دیگر جایی جز جهنم نداشته باشد و آن را در جهنم بیندازند. حالا هرکدام را میخواهید انتخاب کنید؛
قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا؛ رستگاری برای کسی است که نفس خودش را شکوفا کند. مثل دانهای که میکارید و از آن مراقبت میکنید؛ به آن آب میدهید و تغذیهاش میکنید تا به یک درخت تنومند تبدیل شود و شکوفا شود؛ اما میتوانید کمی آشغال روی آن بریزید یا به آن آب ندهید. در هوای گرم و داغ قم، اگر آب هم نخورد، خشک میشود. بعد چهکارش میکنید؟! آن را دور میاندازید؛ مثل آشغال!
اختیار آدمیزاد این است. میتواند با نفسش چنین رفتاری کند یا میتواند آنگونه رفتار کند که نفسش شکوفا شود. پس فلاح که مطلوب ماست، رستگاری، خوبی، خوشی، خوشبختی و سعادت، مفاهیمی هستند که بسیار به هم نزدیکاند. فطرت ما طالب اینهاست. هیچکس از سعادت بدش نمیآید. وقتی میخواهند کسی را تشویق کنند، میگویند این کار را بکن تا سعادتمند شوی؛ یعنی سعادت مطلوب فطری ماست.
چرا انسان با وجود شناخت خیر، به دنبال آن نمیرود؟!
حالا آن سؤال مطرح میشود که با اینکه ما میدانیم چیزی به نام سعادت و فلاح وجود دارد و خدا راه آن را هم به ما نشان داده است یعنی فجور و تقوا، راه استفاده و سوءاستفاده از نفس را به ما یاد داده و الهام کرده است و ما هم فطرتاً طالب خیر هستیم، پس چرا دنبال آن نمیرویم؟!
این سؤال جدی است و همه ما کمیابیش به آن مبتلا هستیم؛ از بنده گوینده در این سن هشتاد و چند سالگی گرفته تا جوانهایی که تازه اول تکلیفشان است. چرا با اینکه میدانیم چیزی خوب است آن را انجام نمیدهیم؟! و چرا چیزی را که میدانیم بد است، باز هم انجام میدهیم؟!
این بلاهای اجتماعی را ملاحظه کنید. کسانی هستند که به دست خودشان خودشان را مبتلا میکنند. معتادان را ببینید. چه کسی است که نمیداند اعتیاد بد است، بدبختی میآورد و گرفتاری ایجاد میکند؟! اما رفتند و خودشان را معتاد کردند و روزبهروز هم متأسفانه دارد بیشتر میشود.
در جاهای دیگر هم همینگونه است. حالا مثالهای سادهای را که اول زدم کنار بگذاریم و کمی مثالهای پیچیدهتر بزنیم که با شما بهعنوان سرباز و نظامی و مانند اینها هم بیارتباط نیست. خیلیها هستند که میدانند جهاد چقدر خوب است و ثواب دارد، اما حالش را ندارند! چرا؟! مگر از خوشی بدشان میآید؟! اینجا دانشجو نشسته است؛ میداند اگر درس بخواند موفق میشود، اما درس نمیخواند و رفوزه میشود! چرا؟! اگر فرصت بود دوست داشتم از میان شما شنوندگان عزیز، چند نفر معین شوند، بلند شوند و بگویند نظر ما این است که علتش این است. بالاخره یک چیزی هست که همه ما به آن مبتلا هستیم. سرّش چیست؟!
ارتباط با خدا؛ راه شکوفایی روح
در همینجا که قرآن میفرماید: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا به یک نکته درباره سرّ پیشرفت و تزکیه اشاره میکند. در یک کلمه میگوید: شکوفایی روح شما در سایه ارتباط با خداست. یک کلمه است اما تفصیلش همه قرآن است. این یک جواب اجمالی است: اگر میخواهید تزکیه شوید، رشد کنید و شکوفا شوید، باید با خدا ارتباط برقرار کنید.
قرآن میفرماید: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى * وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى؛[8] یعنی اگر میخواهید تزکیه شوید، رشد کنید و شکوفا شوید، باید با خدا ارتباط برقرار کنید. اولش یاد خدا باشید و بعد هم با خدا ارتباط برقرار کنید؛ نماز، دعا و مناجات داشته باشید. این راز پیشرفت است.
تشویق برای اینکه درصدد تزکیه برآیید، همان راه تقواست: فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا؛ اما قرآن بعد میگوید که بیشتر آدمیزادها این کار را نمیکنند و دنبال تزکیه نفس خودشان نیستند؛ یعنی دنبال رشد و تکامل خودشان نیستند و به دنبال آن نمیروند! چرا؟! قرآن در یک جمله میفرماید: بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى * إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى * صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى.[9]
دلبستگی به لذتهای زودگذر دنیا
میدانید چرا آدمیزاد تنبلی میکند؟! چون به لذتهای زودگذر دلبستگی پیدا کرده است. آدمی که کمی رشد کرده، وقتی به او میگویند: «این غذا را نخور! مثلاً سرما خوردهای و تب داری. اگر این غذا یا ترشی را بخوری، برای تو خوب نیست، صدایت خراب میشود و تبت طولانی میشود»، این را قبول میکند. کسانی که به دکتر مراجعه میکنند و دکتر برای آنها نسخه میدهد که این کار را بکن و آن کار را نکن، غالباً عمل میکنند؛ اما بچه دو - سهساله اینگونه نیست. به او میگویند: «این را نخور، برای تو بد است!» میگوید: «بد چیست؟! خیلی خوشمزه است! چرا نخورم؟!» یعنی فقط همان لذت آنی را میبیند و به بعدش فکر نمیکند.
عیب آدمیزاد همین است. هر بدبختیای که آدمیزاد دچارش میشود به این دلیل است که فقط پیش پایش را میبیند و قدم بعدی را نمیبیند. به همین چیزهای زودگذر دل میبندد و فکر میکند دم را باید غنیمت شمرد؛ «فعلاً همین لحظه را عشق است؛ فردا یک طوری میشود!»
نماد این مطلب در فرهنگ قرآنی، حب دنیا و حب آخرت است. دل بستن به لذتهای زودگذر، همان چیزی است که قرآن از آن به بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا تعبیر میکند؛ یعنی زندگی دنیا را انتخاب میکنید؛ همین زندگی نزدیک و همین چیزی که پیش پای شماست درحالیکه اشتباه میکنید: وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى؛ آن چیزی که باید خیلی دنبالش بگردید، آخرت است.
شما بالفطره طالب خیر هستید اما اشتباه کردهاید و خیال کردهاید خیر همین لذتهای زودگذر است؛ اینکه چیزی بخورم و دهانم شیرین شود یا سایر اندامهایم لذت ببرند. اشتباه میکنید! بعدش را هم نگاه کنید. فردا چه میشود؟! امروز این مواد را مصرف کن و فردا بیفت آنجا، بدبخت شو، پول نداشته باش، معتاد شو، گرفتاری خودت و زن و بچهات و فامیلت را به باد بده! آیا این خیر است؟! یک لذت چنددقیقهای در مقابل یک بلای خانمانسوز همیشگی؛ کدامیک خیر است؟!
محاسبه سود دنیا و آخرت
قرآن میگوید همه حرفها در همین چند کلمه است: شما خیر را دوست دارید اما خیر زودگذر را ترجیح میدهید. خدا به شما عقل داده است تا محاسبه کنید. چطور وقتی میخواهید در کاری سرمایهگذاری کنید، بررسی میکنید که در کجا سود بیشتری میدهند؟! فرض کنید شما صد میلیون سرمایه دارید و میخواهید آن را در معاملهای بگذارید تا سود ببرید. یک معامله، یک میلیون سود دارد و معامله دیگری پنجاه میلیون سود. کدام را انتخاب میکنید؟! اگر کسی بتواند سرمایهاش را بدهد و پنجاه میلیون سود بگیرد اما برود و یک میلیون سود بگیرد، شما به او چه میگویید؟! میگویید: «عجب احمقی هستی! تو که میتوانستی پنجاه میلیون سود بگیری، چرا به یک میلیون قناعت کردی؟!» مسئله دنیا و آخرت هم همین است.
دنیا را در نظر بگیرید؛ فرض کنید صد سال عمر کنید، حتی فرض کنید هزار سال عمر کنید. هزار سال با بینهایت چه نسبتی دارد؟! همه شما درس خواندهاید؛ بچههای دبیرستانی هم میدانند که هزار سال با بینهایت چه نسبتی دارد؛ یعنی از یک چشم به هم زدن هم کمتر است؛ اما حاضرید برای اینکه به اندازه یک چشم به هم زدن لذت ببرید، آن را با لذت بینهایت معامله کنید؟! در آخرت فِيهَا خَالِدُونَ و خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا هستید یعنی در آنجا جاودانه خواهید بود. پس اشتباه میکنیم!
اگر این فکر در ما تقویت شود و باور کنیم که این لذت، زودگذر است و آن یکی ابدی، این محدود است، هرچند طولانی باشد و آن نامحدود است، دیگر نباید چنین اشتباهی بکنیم. فرض محال کنید هزار سال عمر کنیم؛ هرچند هیچکس در این زمانها چنین عمری نکرده است، مگر حضرت نوحعلیهالسلام که چند هزار سال عمر کردند و آن هم برای زمانهای گذشته بوده است. حالا عمر صدساله هم خیلی کم است. فرض کنید شما هزار سال عمر کنید و همهاش را هم به خوشی بگذرانید. البته این هم یک فرض محال دیگر است چون چه کسی در این عالم تمام عمرش را با خوشی میگذراند؟!
یک عمر محدود که هم خوشی دارد و هم ناخوشی و گاهی ناخوشیهایش چند برابر خوشیهایش است. این را مقایسه کنید با یک عمر ابدی و بینهایت که هیچ ناخوشیای ندارد. قرآن میفرماید:
بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا * وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى؛ آخرت، هم لذتش بیشتر و بهتر است، هم پایدارتر است، هم ابدی است. این حرف تازهای نیست که به شما بگوییم: إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى * صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى.
در قدیمیترین کتابهای آسمانی نیز همین حرفها آمده است. بهعنوان نمونه، در صحف حضرت ابراهیم و کتاب حضرت موسی همین مطالب بیان شده است. برای آدمیزادها گفتهاند که بدانید لذتهای زودگذر در مقابل لذت آخرت اصلاً قابل مقایسه نیستند. بیخود اینها را ترجیح ندهید؛ روزی پشیمان میشوید.
عادت به لذتهای زودگذر و غفلت از آینده
خب، چطور میشود که انسان به جای اینکه سر کلاس برود و درس بخواند، مینشیند فیلم کارتونی تماشا میکند؟! یک لذتی است که به آن عادت کرده است. خودش هم میداند که چنین چیزی نیست اما همین کارتون با اینکه لذت چشمنواز و گوشنوازی هم ندارد، برای او سرگرمی شده است.
قرآن میفرماید: بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا؛ با اینکه میدانید درسخواندن چقدر امتیاز دارد، فردا به شما دکترا میدهند، بعد استخدام میشوید و انشاءالله چند میلیون درآمد خواهید داشت، در سایه آن میتوانید خدماتی به جامعه انجام بدهید و دست ضعفا و فقرا را بگیرید. همه این کارها را میتوانید انجام بدهید اما باید درس بخوانید. بااینحال، انسان میگوید: «امروز این کارتون را تماشا کنم؛ خوابم میآید، یک چرتی بزنم!»
مشکل اصلی ما این است که دنبال لذتهای زودگذر رفتهایم و به آنها عادت کردهایم. دلکندن از آنها برای ما سخت است. همین دلبستگیها ما را به آنجا میکشاند که باید ما را در مزبله بیندازند! مگر نگفتیم اختیار جانتان در دست خودتان است؟! میتوانید به جایی برسید که همسایه خدا بشوید. این تعبیر قرآن است.
همسایگی خدا؛ الگوی سعادت انسان
خداوند برای اهل ایمان و اهل سعادت، نمونهای را ذکر میکند و الگو میدهد: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ؛[10] خداوند همسر فرعون را بهعنوان نمونهای برای اهل ایمان معرفی میکند. میفرماید: «اگر میخواهید اهل سعادت شوید، مثل همسر فرعون باشید.»
همسر فرعون چه چیزی داشت که ما باید از آن یاد بگیریم؟! إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ؛ یعنی گفت: «خدایا! من میخواهم خانهای برای من در بهشت، نزد خودت بسازی.» این تعبیر خودمانیاش است؛ یعنی نزدیکترین مقام قرب به تو را میخواهم.
وقتی میگوییم «در جوار رحمت حق»، این جوار یعنی چه؟ کلمه صحیح آن «جِوار» است. جوار مصدر باب مفاعله است: جاوَرَ، یُجاوِرُ، مُجاوَرَةً و جِواراً. جِوار یعنی همسایگی. در فرهنگ ما، وقتی میخواهیم بگوییم کسی به مقام عالی رسیده است، میگوییم همسایه خدا شده است؛ یعنی آنقدر به خدا نزدیک شده که دیواربهدیوار اوست و یک قدم آنطرفتر، دیگر خداست!
همین آدمیزاد میتواند به چنین مقامی برسد اما تنبلی نمیگذارد. چرا؟! چون به لذتهای زودگذر دل بستهایم.
تحمل سختیها برای حفظ عزت و شرافت
وقتی انسان به این لذتهای زودگذر دل بست، کار به جایی میرسد که اگر قرار باشد چند روزی به جنگ برویم، بجنگیم و مجاهده کنیم، یا بعضی سختیها را تحمل کنیم و مدتی زیر بار تحریمها و مشکلات بمانیم تا زیر بار ذلت و دریوزگی آمریکا نرویم، دیگر این عادت به لذتهای زودگذر اجازه نمیدهد. میگویند: «اینها فکرهای آرمانی است! آقا! این حرفها را کنار بگذارید! باید زندگی را خوش گذراند! مردم باید راحت باشند!» اما آقا! سعادت در شرافت انسانی است. مردم شریف جانشان را فدا میکنند تا زیر بار ذلت نروند. آیا ما باید با دست خودمان زیر بار ذلت برویم؟!
میگویند: «اینها مفاهیم خیالی و ایدهآلی است! این حرفها چیست؟! دغدغه آخرت نداشته باشید! مشکل، تحریمهاست و اینها را باید برداشت!» حالا دیدیم که چقدر تحریمها برداشته شد؟! چقدر مشکلات اقتصادی مردم حل شد؟! قدرت خرید مردم چقدر بالا رفت؟! جنسها چقدر ارزان شد؟! بیکاریها چقدر کم شد؟! ذلت دنیا و آخرت چرا؟! چون خدا را فراموش کردیم و آخرت را از یاد بردیم.
قرآن میفرماید: بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا؛ شما دنیا را ترجیح میدهید و اشتباه میکنید؛ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى! همه پیغمبران همین را گفتهاند؛ إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى * صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى؛ این هم قرآن، این هم تورات و آن هم انجیل؛ همه همین را گفتهاند اما گوش شنوا کجاست؟!
بنابراین اگر بخواهیم از بدبختیهای دنیا، از ذلت، خواری، تحقیر، دریوزگی و نوکری نجات پیدا کنیم آن هم نوکری چه جانورهای شاخداری، باید دندان عشق به دنیا را بکشیم. باید آماده باشیم که اگر خدا خواست، سختیهای دنیا را برای خدا تحمل کنیم. البته خداوند متعال بهگونهای قرار داده است که کسانی که اینچنین باشند، در همین دنیا هم زندگی شیرین و راحتی خواهند داشت؛ بسیار بهتر از کسانی که آلوده به این دنیا شدهاند.
این مسئله را فعلاً کنار میگذاریم؛ چون خیلی در محاسبات ما نمیآید و بحث ما فعلاً درباره آن نیست؛ اما اصلی که قرآن روی آن تأکید میکند، این است که جای دنیا و آخرت را اشتباه نکنید. آخرت هدف است و دنیا وسیله. دنیا محدود است و آخرت نامحدود؛ دنیا زودگذر است و آخرت نامتناهی، جاودانی و ابدی. تا وقتی مبتلا به این عادت و دلبستگی به لذتهای زودگذر دنیا هستید، خواهناخواه سختیها، آسیبها، ذلتها، بدبختیها و محرومیتهایی خواهید داشت و درنهایت، در آخرت نیز از سعادت ابدی محروم خواهید شد.
أَعَاذَنَا اللَّهُ وَإِيَّاكُمْ إِنْشَاءَاللَّهُ
[1]. مؤمنون، 1.
[2]. شمس، ۹ و ۱۰.
[3]. ص، 72.
[4]. تین، ۴.
[5]. شمس، ۱ و ۲.
[6]. همان، 7.
[7]. همان، 8.
[8]. اعلی، ۱۴ و ۱۵.
[9]. همان، 16 – 19.
[10]. تحریم، ۱۱.
