قال علي عليه‌السلام : إِنَّهُ لَيْسَ لِأَنْفُسِكُمْ ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّةَ فَلَا تَبِيعُوهَا إِلَّا بِهَا؛ امير مومنان عليه‌السلام مي‌فرمايند: همانا براي شما بهايي جز بهشت نيست، پس به کمتر از آن نفروشيد. (نهج‌البلاغه، حکمت456)

فهرست موضوعات كلّي مقاله اوّل و نظاير آنها در آثار ارسطو

مقاله اوّل از برهان ابن سينا(رحمه الله) كه ترجمه و شرح آن را اينك پيش رو داريد، مشتمل بر دوازده فصل به شرح زير است:

 

فصل اوّل

اين فصل، درباره غرض از فن برهان منعقد شده است، و اگرچه در برهان ارسطو نظير چنين فصلي ديده نمي‌شود، ولي بسياري از مباحث اين فصل ريشه در مطالب ارسطو دارد.

   موضوعات جزئي اين فصل عبارتند از:

   الف ـ انقسام علم به تصوّر و تصديق و روش اكتساب اين دو; تصديق يقيني و غير يقيني و انواع قياس. نظير اين مطالب در فصل اوّل از مقاله اول كتاب جدل ارسطو آمده است.

   ب ـ انواع تصور: تصور به وسيله ذاتيات و تصوّر به وسيله عرضيات; حدّ و رسم. نظير اين مطلب در باب ايساغوجي (مدخل) از منطق شيخ‌الرئيس، فصل هفتم آمده است.

   ج ـ بيان اينكه، اين كتاب فقط كتاب برهان نيست، بلكه هم كتاب برهان است و هم كتاب حدّ.

   د ـ مبدأيت تصوّر براي تصديق و تماميّت تصديق نسبت به تصوّر.

 

فصل دوّم

اين فصل درباره جايگاه و مرتبت فن برهان است و همانند فصل اوّل، نظيري در برهان ارسطو ندارد. موضوعات جزئي اين فصل عبارتند از:

   الف ـ غرض از منطق به طور كلّي، اين است كه انسان با تحصيل آن به حقّ و يقين برسد و چون برهان مفيدْ حق و يقين است، پس بر ديگر فنون، مقدّم است.

   ب ـ نظر كساني كه جدل را مقدّم بر برهان مي‌دانند و نظر ابن سينا(رحمه الله) در اين مسئله.

   ج ـ نسبت قياس مطلق با برهان.

   د ـ تقدّم زماني جدل و مغالطه و خطابه بر برهان.

 

فصل سوم

اين فصل درباره اين مطلب است كه هر تعليم و تعلّم ذهني، مسبوق به علمي پيشين است. تقريباً تمام مطالبي كه ابن سينا در اين فصل آورده پيرامون نخستين جمله فصل اول از مقاله اول برهان ارسطو است. و مطلب ديگري كه ارسطو در فصل مذكور آورده، كيفيت رسيدن به مجهول از معلوم است كه شيخ‌الرئيس(رحمه الله) در فصل ششم از مقاله حاضر بدان پرداخته است.

   علاوه بر مطلب اصلي فوق، مطالب ديگري نيز در فصل سوّم آمده كه عبارتند از:

   الف ـ انواع تعليم و تعلّم: تعلّم صناعي، تلقيني، تأديبي، تقليدي و تنبيهي. معناي تعليم و تعلّم ذهني و فكري و فرق اين دو. طرح نظر كساني كه كسب حسّي را فكري نمي‌دانند.

   ب ـ مقدّمات تصوّر و تصديق.

   ج ـ نقد و بررسي اين قول كه بين ذهني و حسّي فرق است.

   د ـ معناي «علم سابق» در تعليم و تعلّم ذهني.

   هـ ـ معناي تعلّم حدسي، فهمي و ذاتي.

   و ـ انواع قياس حملي و استثنايي: انفصالي و اتّصالي. استقراء و تمثيل.

   ز ـ معناي علم بالقوه و علم بالفعل و اختلاف درجات علم بالقوّه.

 

فصل چهارم

اين فصل پيرامون مبادي اقيسه است و مطالب آن برگرفته از فصل ششم از مقاله اول برهان ارسطو و فصل اوّل از مقاله اول كتاب جدل و كتاب خطابه وي مي‌باشد. موضوعات اين فصل عبارتند از:

   الف ـ تقسيم مبادي قياس به مصدَّق و غير مصدَّق و تقسيم مصدَّق به ضروري، ظنّي و تسليمي (مسلّم).

   ب ـ تقسيم مبادي ضروري به ضروريه ظاهر و ضروريه غير ظاهر. تقسيم ضروريه غير ظاهر به عقليّه و وهميّه. تقسيم ضروريّه عقليه به اوّليات و غير اوّليات.

   ج ـ انقسام قضايا به اوّليات، ضروريات، محسوسات، مجرّبات، مظنونات، متواترات، وهميّات، مشهورات، مسلّمات، مقبولات و...

 

فصل پنجم

اين فصل درباره مطالب و مبادي علوم و اصناف حد وسط بحث مي‌كند و اكثر مباحث آن پيرامون مطالبي است كه در فصل اوّل از مقاله دوم و فصل سيزدهم از مقاله اول برهان ارسطو آمده است. موضوعات جزئي اين فصل عبارتند از:

   الف ـ مطلب «ما» مطلب «هل» و مطلب «لم» و...

   ب ـ تعريف اسمي و تعريف به حسب ذات. وضع تعاريف در تعليمات (علوم رياضي).

   ج ـ تقسيم مبادي به مركّب و مفرد. مركب بودنِ قضاياي متعارفه و اصول موضوعه.

   موضوع صناعت (علم).

   د ـ تأخّر مطلب «لم» از مطلب «ما» و انقسام مطلب «لم» به لم اثباتي و لم ثبوتي.

   هـ ـ عليّت حد وسط در قياس. نظير اين بحث را در فصل سيزدهم از مقاله اول و فصل هجدهم از مقاله دوم برهان ارسطو مي‌بينيد.

   ابن سينا علاوه بر آنچه در اين فصل پيرامون مبادي برهان آورده است، در فصل دوازدهم از همين مقاله و فصل اول از مقاله دوّم به طور وافي در اين باره بحث كرده است. همچنين در فصل هفتم از مقاله اول و فصل سوّم از مقاله سوّم به تفصيل پيرامون برهان «لم» سخن گفته است.

 

فصل ششم

اين فصل درباره كيفيت به دست آوردن مجهول از طريق معلوم است و عين همين موضوع در فصل اول از مقاله اول برهان ارسطو آمده است.

   شيخ(رحمه الله) در ابتداي اين فصل مسئله علم به امور عدميه را به بحث و بررسي گرفته كه در فصل مزبور از برهان ارسطو نظير آن وجود ندارد. سپس به طرح اشكالي پرداخته است كه افلاطون آن را در محاوره با منون مطرح كرده و آن اشكال اين است كه آيا اصولا تعلّم براي انسان ممكن است؟! اين شبهه در مقاله اول فصل اول برهان ارسطو نيز آمده است.

 

فصل هفتم

مسئله مهم در اين فصل «علم به وجود و علم به علّت وجود» است كه نظير آن در مقاله اول فصل سيزدهم از برهان ارسطو ديده مي‌شود. شيخ(رحمه الله) در اين فصل از اين مسئله فراتر رفته، به مسائل ديگري نيز پرداخته است كه عبارتند از:

   الف ـ مصاديق علم مكتسَب.

   ب ـ بررسي تعريف برهان به: قياسٌ مُوْتَلَفٌ يَقيني.

   ج ـ استقراء تام و ناقص ـ بازگشت استقراء تام به قياس مقسِّم. بحث استقراء در انالوطيقاي اُولي مقاله دوم فصل بيست و سوم از منطق ارسطو آمده است.

   د ـ مفاد برهان انّ و لمّ، برهان انّ مطلق و دليل. اين مباحث تلخيصي از فصل سيزدهم مقاله اوّل برهان ارسطو مي‌باشد.

   هـ ـ سببِ وجود اكبر و سبب وجود اكبر در اصغر.

   و ـ منوط بودن لمّيت برهان بر انكشاف عليّت اوسط نسبت به اكبر.

   ز ـ معلوليت اوسط نسبت به اكبر.

   ح ـ فصل و رابطه آن با جنس و نوع.

فصل هشتم

اين فصل درباره اين مطلب است كه علم يقيني به مسبَّب از راه علم به سبب آن حاصل مي‌شود. ارسطو در چند موضع از برهان خود بدين مطلب پرداخته است از جمله: مقاله اول فصل دوم و فصل ششم و فصل نهم. شيخ(رحمه الله) علاوه بر مطلب فوق، مسائل ديگري را نيز در اين فصل آورده است كه عبارتند از:

   الف ـ ضرورت در قضاياي ضروريّه و ناشي شدن آن از علّت. نظير اين مطلب در مقاله اول فصل ششم برهان ارسطو آمده است.

   ب ـ كيفيت رابطه حدود در برهانِ يقيني اِنّي. به مقاله اوّل فصل سيزدهم از برهان ارسطو مراجعه شود.

   ج ـ واسطه شدن مضاف در قياسات علوم.

   د ـ قياس استثنايي بيانگر علّت نيست. قياس خلف مفيد برهان انّي است.

   هـ ـ شرايط تحصيل يقين تام و دائم در برهان. نسبت اصغر با اوسط در براهين.

   ز ـ قريب يا بعيد و بالفعل يا بالقوه بودن علّت در برهان لمّي.

 

فصل نهم

اين فصل پيرامون شناخت احكام بدون سبب و درباره استقراء و تجربه و نتايج اين دو است. به انالوطيقاي اُولي (قياس) ارسطو مقاله دوّم فصل بيست و سوم مراجعه شود.

   اهم مسائلي كه ابن سينا(رحمه الله) در اين فصل بدانها پرداخته عبارتند از:

   الف ـ قضاياي بيِّن و ويژگي‌هاي آنها.

   ب ـ فرق تجربه و استقراء و كيفيّت علم حاصل از تجربه.

 

فصل دهم

اين فصل درباره اين است كه چگونه اخصّ مي‌تواند علّت انتاج اعمّ باشد و بيشتر به بحث كليات خمس مربوط است تا باب برهان; و لذا مباحث اين فصل ارتباط زيادي با مباحث فصل نهم از كتاب مدخلِ ابن سينا دارد.

   اهم مباحث مطروحه در اين فصل عبارتند از:

   الف ـ اعـتبارات لا‌بشرط، بشرط لا و بشرط شيء در معاني. فـرق جنس با مـاده و فـصل با صورت.

   ب ـ تابعيت جنس اعلي نسبت به اسفل در حمل. عدم تقدّم جنسِ جنس و فصلِ جنس بر جنس نسبت به نوع.

   ج ـ رابطه مفاهيم تحتِ نوع با خود نوع.

 

فصل يازدهم

اين فصل درباره شروط مقدّمات برهان است. به مقاله اوّل فصل دوّم از برهان ارسطو مراجعه شود. ابن سينا(رحمه الله) در اين فصل مطالبي پيرامون معناي اقدميت و اعرفيت نسبت به ما و طبيعت، طبيعت كليه عالم و مقاصد و غايات آن و... آورده است كه در فصل مذكور از برهان ارسطو چنين بحث‌هايي ديده نمي‌شود. وي تنها در مطلعِ كتاب طبيعياتِ خود به طور كوتاه بدين مطلب اشاره نموده، مي‌گويد: ان الطريقة الطبيعية....

   اهم مطالب اين فصل عبارتند از:

   الف ـ اقدميت مقدمات برهان نسبت به نتيجه از حيث زمان، ذات و معرفت ـ صدق، اوّليت و مناسبت مقدمات.

   ب ـ معناي اقدميت و اعرفيت نزد ما و طبيعت و تطبيق اين اوصاف بر جزئيات محسوس، كليات جنسي و طبايع نوعي.

   ج ـ اقدميت و اعرفيت علل بسيط مانند فواعل و غايات نسبت به معاليل خود در طبيعت و اخذ اين علل در برهان.

 

فصل دوازدهم

اين فصل درباره مبدأ برهان، طبيعت برهان به طور كلي و مسائل جنبي ديگر است و معادل اين مطالب در فصول دوّم، ششم، نهم، دهم و يازدهم از مقاله دوّم برهان ارسطو آمده است.

   اهم موضوعات اين فصل عبارتند از:

   الف ـ قضيه‌اي كه به لحاظ علم مطلق، مبدأ برهان خوانده مي‌شود و قضيه‌اي كه به حسب علم خاصي مبدأ برهان است. به مقاله اوّل فصل دوم از برهان ارسطو مراجعه شود.

   ب ـ فرق حد (تعريف) با مقدمه مسلَّمه و با مطلقِ مقدّمه.

   ج ـ اصل موضوع و اسامي مختلف آن.

   د ـ تفاوت علوم در به كارگيري انواع مبادي.

   هـ ـ فرق اصل موضوع با مصادره ـ نمونه‌اي از اقتباس مستقيم ابن سينا از كلام ارسطو و مناقشه آن. به فصل دهم مقاله اول از برهان ارسطو مراجعه شود.

   و ـ مقدمات برهاني براي مطالب ضروري ـ مغالطات برهاني ـ مقدمات مغالطي جدلي. به فصل ششم مقاله اوّل از برهان ارسطو مراجعه شود.(1)

 

تقدير و سپاس

در خاتمه، بر صاحب اين قلم فرض است كه از لطف و عنايت بي‌شائبه حضرت استاد آيت الله محمّدتقي مصباح يزدي (دام عزه العالي) و تشويق‌ها و رهنمودهاي سودمند ايشان ـ در اين اثر و آثار ديگر ـ صميمانه تشكّر و سپاسگزاري كنم. ايشان علاوه بر راهنمايي‌ها و تذكّرات مفيدي كه در طول قريب پنج سال نگارش و تحقيق اين مجلّد داشتند، تمام مطالب آن را از ابتدا تا انتها مطالعه نموده، اصلاحات لازم را انجام دادند. از خداي متعال براي ايشان سلامت و ادامه افاضات مسئلت نموده، اعتلا و عظمت نظام الهي و فرهنگ و انديشه اسلامي را آرزومندم. از حضرت استاد آيت الله جوادي آملي (دام عزه العالي) نيز كه نسخه شخصي و محشاي خود را در اختيار حقير قرار دادند، بسيار سپاسگزارم و برايشان توفيق و عزّتِ روزافزون طلب مي‌كنم.

   اينك خداي را سپاس كه اين مجلد همراه با جلد دوم تماماً مورد مطالعه و بازنگري استاد حضرت علامه مصباح يزدي (دام عزه) قرار گرفت و در هر دو مجلد فهرست‌نگاري موضوعي در حاشيه صفحات صورت پذيرفت. اميد آنكه مقبول طبع صاحبان فضل و ارباب حكمت قرار گيرد.

وَما تَوْفيقي إِلاّ بِاللهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيب

ويرايش جديد: بهار 1384.

حوزه علميه قم، محسن غرويان


1. در تهيه مطالب پيشگفتار، از مقدمه عربي أبو العلاء عفيفي بر كتاب برهان سود جسته‌ام.

آدرس: قم - بلوار محمدامين(ص) - بلوار جمهوری اسلامی - مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی(ره) پست الكترونيك: info@mesbahyazdi.org