رسالت روحانیت در پاسخ‌گویی به پرسش‌های بنیادین انسان
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم
الْحَمْدُللهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَالصَّلاَةُ وَالسَّلامُ عَلَی سَیِّدِ الأنْبِیَاءِ وَالْمُرسَلِین حَبِیبِ إلَهِ الْعَالَمِینَ أبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَعَلَی آلِهِ الطَّیبِینَ الطَّاهِرِینَ المَعصُومِین
أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الْحَسَن صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آبَائِهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِی کُلِّ سَاعَةٍ وَلِیًا وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْنَا حَتَّی تُسْکِنَهُ أرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً
تشریف‌فرمایی آقایان را به این مؤسسه که به خودشان تعلق دارد و به نام مبارک امام‌رضوان‌‌الله‌‌علیه مزین است، خوش‌آمد عرض می‌کنم. بنده هم به نوبه خودم ایام عزاداری سیدالشهداصلوات‌‌الله‌‌عليه‌‌و‌‌علي‌‌آبائه‌‌و‌أبنائه‌‌المعصومين را تسلیت عرض می‌کنم. از خداوند متعال عاجزانه درخواست می‌کنیم که به برکت این بنده مقرّب و این ولیّ والامقام، همه ما را مورد لطف و عنایت خاص خود قرار دهد و به ما توفیق قدردانی از همه نعمت‌های مادی و معنوی‌اش و نیز توفیق انجام وظیفه در قبال این نعمت‌ها را مرحمت فرماید.
ضرورت بازنگری در آموخته‌های دینی و حوزوی
صادقانه به شما عرض کنم که من با اینکه بیش از هفتاد سال از عمرم را در عالم طلبگی گذرانده‌ام و ظاهراً هم هیچ‌‌گااه آدم تنبلی نبوده‌ام اما در این سن‌وسال و بعد از این همه تجربه، می‌بینم بسیاری از مسائل ضروری، بنیادی و ریشه‌ای آن‌گونه که بایدوشاید برایم روشن نیست. این است که حسرت می‌خورم که چرا آن‌گونه که می‌بایست، وقت صرف نکرده‌ام، بیشتر درباره این مسائل درس نخوانده‌ام و فکر نکرده‌ام و در این زمینه موفق نبوده‌ام.
احتمال می‌دهم که امثال من کم نباشند. حالا چیزی به ذهنم می‌آید؛ آن را به عنوان مثال عرض می‌کنم. شما ببینید این مطالبی که گفتم با آنچه در ذهن شماست تطبیق می‌کند یا نه و بعد به نظر شما چه کار باید بکنیم تا بعضی از ضعف‌ها و کمبودهایمان جبران شود و بتوانیم بهتر وظایفمان را انجام دهیم؛ به‌خصوص در این موقعیت بسیار حساس و کم‌نظیر در تاریخ بشر.
نقش مجالس عزاداری در شکل‌گیری باورهای دینی
من وقتی نگاهی به زندگی خودم می‌کنم، خیال می‌کنم اولین مراکزی که باعث شد به دین توجه پیدا کنم و متوجه شوم چیزی به نام دین و اعتقاد و امثال این‌ها وجود دارد، همین مجالس عزاداری سیدالشهدا بود؛ در خانه، پدر و مادرمان نماز می‌خواندند، روزه می‌گرفتند و ما این‌ها را به‌صورت اموری عادی تلقی می‌کردیم. بچه بودیم؛ می‌دیدیم نماز می‌خوانند اما اینکه اصلاً یک مسئله جدی است، آدم باید درباره دین فکر کند، چیزی را باور کند و بپذیرد و بعد طبق آن عمل کند، تا آن اندازه که یادم می‌آید این‌ها اولین بار در همین مجالس عزاداری و امثال آن برایم مطرح شد، آن هم تَطَفُّلاً؛ یعنی منبری برای اینکه مراسم عزاداری را برگزار کند، حدیثی را می‌خواند و مثلاً مطلبی را بیان می‌کرد و بعد به روضه گریز می‌زد. سابقاً مجالس عزاداری معمولاً این‌گونه بود؛ مخصوصاً در شهر ما، یزد. مثلاً یک مجلس عزاداری دست‌کم چهار تا پنج ساعت طول می‌کشید. هر ساعتی هم چهار، پنج نفر منبر می‌رفتند؛ یعنی برای یک مجلس عزاداری، بیست نفر روضه‌خوان دعوت می‌کردند که پشت سر هم و به‌نوبت منبر می‌رفتند. غالباً هم همین‌گونه بود که یک حدیث، مطلب یا چیزی می‌خواندند که زمینه‌ای برای گریز به مصیبت و خواندن روضه باشد و بعد نوبت به نفر بعدی می‌رسید؛ اما در خلال همین مراسم تکراری و این‌ها، بالاخره آدم، دین، دعا، قیامت و... به گوشش می‌خورد.
بالاخره این‌گونه که در ذهنم هست، مبدأ توجه من به این مسائل از همین‌جاها شروع شد. بعد هم خدا کمک کرد و اسبابی را فراهم کرد که ما اصلاً فکرش را نمی‌کردیم و مثلاً از وجودش خبر نداشتیم؛ چه رسد به اینکه برای استفاده از آن برنامه‌ریزی کنیم. خدا یک جایی را جور کرد و ما طلبه شدیم. خلاصه، سیزده‌سالم بود که طلبه شدم. شش کلاس ابتدایی خواندم و بعد طلبه شدم و الان بیش از هفتاد سال است که طلبه هستم. در این مدت، همان یافته‌های اولیه‌ای که از مجالس عزاداری داشتم، یک‌کمی بعضی‌هایش قوی‌تر شد و جدی‌تر گرفتم. در درس‌هایی که خواندیم، گاهی بعضی مطالب مطرح می‌شد و باعث می‌شد که یک‌کمی درباره آنها فکر کنیم؛ مخصوصاً اگر شبهه‌ای، نقلی از نحله‌های دیگر یا مطالبی مطرح می‌شد، زمینه‌ای فراهم می‌کرد که درباره مسائل دینی و این‌ها فکر کنیم.
چرایی لزوم تفکر درباره دین
تا چند دهه پیش اگر از من می‌پرسیدند: آقا! چه دلیلی دارد که آدم باید برای دین فکر کند و معتقد باشد؟! جواب روشنی نداشتم. زمانی‌که آموزش عقاید را می‌نوشتم، کمی فکر کردم که اصلاً چه لزومی دارد ما دین داشته باشیم؟! بالاخره به یک چیزهایی فکر کردیم، یک‌کمی از این و از آن پرسیدیم، یاد گرفتیم و استفاده کردیم. آنچه از دیگران درباره اهمیت دین، فکر کردن درباره دین، فواید دین و این‌ها یاد گرفتم، راستش بهترین چیزی که یادم می‌آید، از مرحوم آقای فلسفی‌رضوان‌الله‌علیه است. مرحوم آقای بروجردی‌‌رضوان‌الله‌علیه در یک دهه، دهه آخر صفر، در منزلشان روضه داشتند و آقای فلسفی را دعوت می‌کردند. ایشان به قم می‌آمدند و منبر می‌رفتند. همان ایامی که ایشان در منزل آقای بروجردی منبر می‌رفتند، در صحن حضرت معصومه‌سلام‌‌الله‌‌عليها هم دعوت می‌شدند و آنجا هم منبر می‌رفتند. صحن بزرگ از جمعیت پر می‌شد. یادم هست که موضوع بحث ایشان در چند شب سخنرانی در صحن حضرت معصومه‌سلام‌‌الله‌‌عليها فواید دین بود. البته تفاصیلش یادم نیست، اما چیزهایی که اجمالاً به یاد می‌آورم، این است که دین چند نوع فایده دارد. مهم‌ترین آنها این است که جلوی مفاسد را می‌گیرد؛ دین‌دارها کمتر جنایت می‌کنند، کمتر فساد می‌کنند. محیط‌های دینی غالباً محیط‌های سالم‌تری است؛ دزدی کمتر می‌شود، جنایت کمتر می‌شود، آدم‌کشی کمتر می‌شود. آن بیانات مرحوم آقای فلسفی و مقدمات و مؤخراتی که تنظیم می‌کردند، واقعاً در این راه پهلوان قوی‌ای بودند. خدا ان‌شاءالله درجاتشان را عالی‌تر کند. ما در مدتی که اینجا بودیم، از بزرگان درباره اهمیت دین و فواید دین مطالبی شنیدیم؛ اما آنچه در ذهن من مانده، بیشتر فرمایشات آقای فلسفی است. این هم از همین مقولات است که جامعه‌ای که دین دارد، رشد می‌کند؛ جنایت در آن کمتر است؛ آرامش بیشتر، امنیت بیشتر و از این قبیل. اما حالا که فکر می‌کنم، می‌بینم هیچ‌کدام از این مطالب که همه‌اش هم حق است و درست است، ما را به‌طور کامل قانع نمی‌کند که چرا باید دین داشته باشیم و اگر دین نداشته باشیم، چه می‌شود؟! آخرش این است که امنیت کمتر می‌شود. خب، این‌قدر کشورها هستند که بی‌دین هم هستند و بالاخره کم‌یابیش امنیت دارند و زندگی‌شان را هم می‌گذرانند. این‌گونه نیست که حالا مثلاً اگر کشور ما یا هر کشور دیگری دین‌دارتر باشد، حتماً امنیتش بهتر باشد یا زودتر تأمین شود. بله، ممکن است یک عامل درونی بیشتری برای امنیت و این‌ها داشته باشند اما بالاخره آخرش این است که یعنی ما این پنجاه، شصت سالی که در دنیا زندگی می‌کنیم، اگر دین داشته باشیم، خوش‌تر می‌گذرانیم؛ امنیت داریم، دغدغه‌مان کمتر است، ترس‌مان کمتر است و راحت‌تریم.
اگر این مطلب را باز کنیم، می‌دانید چه از آن درمی‌آید؟! یعنی هدف ما از زندگی کردن، لذت بردن است. می‌خواهیم زندگی خوبی داشته باشم؛ دنبال وسیله می‌گردیم که چه کنیم خوش‌تر باشم، زندگی‌مان راحت‌تر باشد، کشورمان امن‌تر باشد؛ دین داشته باشم...؛ پس دین یک وسیله‌ای است برای اینکه ما راحت‌تر زندگی کنیم! دیگر چه؟! آیا دین واقعاً برای همین آمده است؟!
قصور در تبیین هدف حقیقی دین
این را عرض کردم و اسم هم بردم برای اینکه بدانید سطح فرهنگ جامعه ما در چه سطحی است. مجلسی که در زمانی تشکیل می‌شد که بزرگ‌ترین شخصیت مذهبی عالم اسلام، روضه‌خوانی داشت و آقای فلسفی را دعوت می‌کرد؛ بهترین منبری، معروف که نمی‌شود گفت؛ مرد بسیار بزرگی که مطالعات زیادی داشت، کتاب‌هایش الآن هم خیلی مورد استفاده است و برای وعاظ و دیگران مطالب بسیار خوبی دارد. بسیار مؤثر بود و سخنرانی‌هایش واقعاً آبرویی برای جامعه روحانیت بود. به‌خصوص بعد از آن، از کسانی بود که برای انقلاب هم خیلی زحمت کشید. ایشان ظاهراً از اولین کسانی بود که در سخنرانی‌ها نام امام را روی منبر برد و از ایشان تجلیل کرد. در اطراف میدان قیام تهران یک مدرسه طلبگی هست. ایشان آنجا منبر رفت و درباره موضوعی سخنرانی کرد و یکی از وزرا هم در آنجا شرکت داشت و پای منبر ایشان بود. همان ماجرا مبدأ این شد که ایشان را تعقیب کنند و ممنوع‌المنبر بشود و الی‌آخر.
منظورم این است که چنین شخصیتی، در چنین موقعیتی که از طرف آقای بروجردی دعوت می‌شود، در مرکز تشیع عالم، در بهترین موقعیت، در صحن حضرت معصومه که پر از جمعیت می‌شد و حتی کسانی از شهرهای نزدیک و این‌ها برای شرکت در آن مجلس می‌آمدند، موضوع بحثش «فواید دین» بود. حاصلش هم این شد که جامعه‌ای که دین‌دار باشد، راحت‌تر زندگی می‌کند؛ جنایت در آن کمتر است، آدم‌کشی کمتر است، دزدی کمتر است؛ پس باید دین داشت.
به نظر من این نشانه این است که روحانیت در انجام وظیفه‌اش قصور داشته است؛ آن هم در یک جامعه‌ای که امروز بچه دو، سه‌ساله حرف بی‌دلیل را قبول نمی‌کند. دیده‌اید که در خانه‌ها، بچه سه چهار ساله یک چیزی می‌پرسد و دلیلش را می‌خواهد و جواب قانع‌کننده می‌خواهد. در چنین محیطی، ما بیاییم بگوییم برای اسلام صدوبیست‌وچهار هزار پیغمبر آمدند، سیدالشهدا به شهادت رسید، انقلاب شد، این‌همه کشته داده شد؛ که چه؟! برای اینکه مردم زندگی راحت‌تری داشته باشند؟!
اضافه کنم که به نظر من ریشه بسیاری از ابهام‌ها، اختلاف‌ها و کج‌روی‌هایی که گاهی در گوشه و کنار دیده می‌شود و دسته‌بندی‌های جناحی که گاهی بین متدینین و روحانیون هم سرایت می‌کند، به این برمی‌گردد که این مسئله را حل نکرده‌ایم. اگر ما دین را برای راحتی می‌خواهیم، هر کسی می‌گوید من هر طوری عمل می‌کنم که راحت‌تر هستم. چه کار کنیم امنیت بیشتر باشد؟! مردم عاقل هستند، عقل دارند و عقلشان را به کار می‌گیرند. وسائلی اختراع می‌کنند، دوربین‌هایی نصب می‌کنند و از این قبیل کارها انجام می‌دهند تا بتوانند امنیت را بیشتر کنند؛ چه نیازی است به اینکه آدم دین‌دار باشد؟! چیزهایی که قابل فهم نیست؛ بهشت و جهنم، زنده شدن، الی‌الابد بودن و...؛ این‌ها یعنی چه؟
شناخت حقیقت انسان و هدف آفرینش
به نظر بنده، اولین مسئله‌ای که برای پاسخ دادن به این سؤال که قوام همه فعالیت‌های دین‌داران عالم و محور همه این فعالیت‌ها همین است باید حل کنیم این است که چرا دین داشته باشیم؟! ما باید بفهمیم چه موجودی هستیم، چه چیزی می‌توانیم بشویم و اگر خدا ما را آفریده، برای چه ما را آفریده است. آن وقت از اینجا بفهمیم که چون شخص حکیمی ما را آفریده است آن هدفی هم که از خلقت ما داشته، هدف حکیمانه‌ای است. از این بهتر نمی‌شود. آن وقت دنبال این برویم که به‌گونه‌ای بشویم که به آن جایی برسیم که او ما را برای آن آفریده است. یا از خودمان شروع کنیم؛ ببینیم چه استعدادهایی داریم، به کجا می‌توانیم برسیم، اگر دین داشته باشیم چطور می‌شود و اگر نداشته باشیم چطور می‌شود. یا از آن راه برویم که چون خدا ما را آفریده، برای یک هدفی آفریده است. حکیم‌ترین حکیمان عالم هدفی داشته است؛ هدف او از آفرینش ما چه بوده و برای چه ما را آفریده است؟!
شبیه این که وارد یک سوپرمارکت بشویم، یک سالن بزرگی که انواع و اقسام اختراعات جدید، فناوری‌ها و تکنولوژی‌های جدید در آنجا عرضه می‌شود و نمایشگاهی است. الآن هم در تهران هر چند روز یک‌بار نمایشگاه‌هایی برگزار می‌شود. همین چند روز پیش نمایشگاهی از تجهیزات امنیتی برای نیروهای مسلح بود و چیزهای عجیبی در آنجا نشان می‌دادند. بعضی چیزهایی که در تلویزیون نشان می‌دادند و ما نمی‌فهمیدیم چیست. خب، وارد یک نمایشگاه بشویم و ببینیم اطرافمان چیزهای عجیب‌وغریبی هست؛ شکل‌هایی که هرچه آدم نگاه کند، ببیند این به چه دردی می‌خورد و خودش نمی‌فهمد. راه صحیح و عقلایی که همه عقلای عالم هم همین راه را می‌روند، این است که بروشورش را بخوانیم و ببینیم این را برای چه درست کرده‌اند و چه فایده‌ای دارد. آیا از این راه بهتر هم می‌شود که خود آن کسی که ساخته، بگوید: من این را برای چه درست کردم و چه استفاده‌ای می‌شود از آن کرد؟!
آیا راهی بهتر از این داریم که خود خدا بگوید: من شما را برای چه آفریدم و آفریدم که چه بشود. آیا این راه وجود ندارد؟! آیا واقعاً ما این راه را درست طی کرده‌ایم؟!
خدا ما را برای چه آفریده است؟!
گاهی به مناسبتی می‌گوییم: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ.[1] وقتی ترجمه می‌کنیم، یک نوجوان همین‌جا توقف می‌کند و می‌گوید: خدا چه احتیاجی به عبادت ما داشت؟! و ما نمی‌دانیم چه بگوییم! می‌گوییم: خدا ما را آفرید تا او را عبادت کنیم» یک بچه می‌پرسد: خدا مگر به عبادت ما احتیاج داشت؟! می‌گوییم: «نه». می‌پرسد: پس برای چه آفرید؟! می‌گوییم: برای اینکه او را عبادت کنیم» می‌پرسد: که چه بشود؟! اگر نکنیم چطور می‌شود؟!
حاصل عرض بنده که یک عمری را گذرانده‌ام، بالاخره با کتاب و درس و این‌ها آشنا بوده‌ام، اساتیدی را دیده‌ام، کتاب‌هایی خوانده‌ام، پرسیده‌ام و... حاصلش این است که به نظر من، مهم‌ترین مسئله‌ای که روحانیت باید درباره‌اش کار کند همین مسئله است. ما مسائل اقتصادی داریم، مسائل نظامی داریم، مسائل سیاسی داریم. الحمدلله متخصصان هم هستند، دارند بررسی می‌کنند و حل می‌کنند؛ کم یا زیاد، نتایجی هم به بار می‌آورد؛ اما ما چه‌کاره‌ایم؟! ما به‌عنوان روحانی در این جامعه چه‌کاره‌ایم؟! اگر ما نتوانیم بگوییم خدا آدمیزاد را برای چه خلق کرده، ما به کجا باید برسیم و هدف از زندگی‌مان چه باید باشد، آیا وظیفه خودمان را انجام داده‌ایم؟!
حالا یک کسی بگوید: ما چه وظیفه‌ای داریم؟! بالاخره خودمان چطور؟! آیا پیش وجدان خودمان از خودمان راضی هستیم که کار خوبی انجام داده‌ایم و خدمتی کرده‌ایم؟! چه خدمتی کرده‌ایم؟! بعد از این همه زحمات، یک چیزی با «لَعلَّ» و «لَیتَ» و «شاید» و این‌ها؛ آخرش هم نه دل خودمان قانع است، نه می‌توانیم دیگران را قانع کنیم! آیا با وجود چنین خلأ فکری و اعتقادی در جامعه، نوبت به چیزهای دیگر می‌رسد؟!
ریشه مشکلات اجتماعی و اختلاف‌های فکری
همان‌گونه که عرض کردم، خیال می‌کنم -شاید هم من اشتباه می‌کنم- بسیاری از مشکلات دیگر هم برای این است که این مسئله را حل نکرده‌ایم. مثلاً برای اینکه رفاه جامعه بیشتر باشد، با فقر مبارزه کنیم و از این حرف‌ها می‌زنیم. خب، کسانی می‌گویند باید به دستورات دین عمل کنیم. مارکسیست‌ها هم می‌گویند سوسیالیسم را پیاده کنید، اشتراکیت باشد، آن‌گونه بهتر است. باید بنشینیم و به سر و کله هم بزنیم که بالاخره یا این است یا آن. آخرش هم اگر اصل این مسئله را حل نکنیم، به جایی نمی‌رسیم.
اصل مسئله این است که آدمیزاد چیست؟! برای چه آفریده شده است؟! این مسئله چه نقشی در زندگی او دارد؟! اگر دین نداشته باشد، چطور می‌شود؟! بنده به شما عرض می‌کنم: تا جوان هستید، یک فکری برای حل جواب این سؤال بکنید. هم برای خودتان مفید است، هم برای دیگران می‌تواند اثر داشته باشد و هم برای جوامع غیراسلامی. شما اگر این مشکل را درست حل کنید، در دنیا به‌عنوان یک اکتشاف عظیم انسانی، مثل توپ صدا می‌کند. این‌قدر مردم در این مشکل دارند. آخرِ آخرش این است که هست دیگر! متولد می‌شویم، جوان هستیم و بعد هم پیر می‌شویم، بعد هم می‌میریم. این هست که هست. آش کشک خاله است؛ بخوری، پایت هست؛ نخوری، پایت هست! یک عده مسیحی هستند، یک عده مسلمان هستند، یک عده بت‌پرست هستند و هر کدام هم برای خودشان یک ارزش‌هایی دارند.
گاهی واقعاً من خودم دیده‌ام - این را که عرض می‌کنم، خیال نکنید که نیت‌های پاک فقط در جامعه ما پیدا می‌شود- در یهودیت، در مسیحیت، حتی در میان بت‌پرست‌ها، افرادی پیدا می‌شوند که واقعاً طالب حقیقت هستند اما آن را نشناخته‌اند یا دسترسی نداشته‌اند. آیا وقتش نرسیده که نسبت به این مسئله جدیت بیشتری داشته باشیم؟!
ضرورت پژوهش جمعی درباره هدف زندگی
اگر این را تصدیق می‌فرمایید و دغدغه‌ای که بنده دارم شما هم دارید، خوب است که دور هم بنشینید و اصلاً راجع به این موضوع صحبت کنید که این مسئله را چگونه می‌شود حل کرد؛ چه کسی بهتر حل کرده، چه کتاب‌هایی در این زمینه هست و کدام‌یک از بزرگان، این مسئله را واضح‌تر بیان کرده‌اند. حتماً در فرمایشات امام‌رضوان‌‌الله‌‌علیه در «چهل حدیث» و در فرمایشات آقای مطهری‌رضوان‌‌الله‌‌علیه در طول سخنرانی‌های چندین‌ساله‌شان، کلمات بزرگان هست و سرنخ‌هایی برای حل این مسائل وجود دارد. این سرنخ‌ها را پیدا کنیم و به صورتی آماده کنیم که بشود در بشقاب بگذاریم و جلوی میهمان گذاشت.
ما معدن نفت داریم اما معدن نفت که تا استخراج نشود، بعد هم روی آن کار نشود و فرآوری نشود، برای ما کاری انجام نمی‌دهد. الحمدلله قرآن و سنت جایگاه این حقایق است. حتماً این‌ها در آن هست؛ اما ما چه کار کرده‌ایم؟! چقدر استخراج کرده‌ایم؟! چقدر خودمان بهره برده‌ایم؟! چقدر این‌ها را برای دیگران تبیین کرده‌ایم که بهتر بفهمند و استفاده کنند؟!
با کمال معذرت، با کمال پوزش و با جسارت عرض می‌کنم که جا دارد آقایان، از همین‌جا که بلند شدند، اگر جوابی دارید، اولاً همین‌جا بفرمایید. من دستتان را هم می‌بوسم، پایتان را هم می‌بوسم. یک جواب قانع‌کننده‌ای که بشود به هر جوانی، به یک نوجوان چهارده، پانزده‌ساله که تازه به تکلیف رسیده، گفت و او بفهمد و قانع بشود. اگر دارید، بسم‌الله! اگر ندارید، فکر کنید و تهیه کنید. مایه‌هایش را داریم اما درست استخراج نکرده‌ایم. باید آن را در بشقاب بگذاریم تا افراد بتوانند با رغبت بخوانند، استفاده کنند و بهره بگیرند.
استحکام ریشه‌های اعتقادی؛ مقدمه همه فعالیت‌ها
فکر می‌کنم هیچ کاری اهمیت این کار را ندارد. ما خیلی چیزها احتیاج داریم؛ هم برای معلومات دینی‌مان، هم معلومات سیاسی‌مان، هم دشمن‌شناسی‌مان، هم جریان‌شناسی‌مان و هم بحث‌هایی که کم‌یابیش این‌ها مطرح هست. مسائل اخلاقی و تربیتی‌مان هم هست؛ همه این‌ها لازم است اما ریشه همه این‌ها این است که تا این درست نشود، آن‌های دیگر حرف‌های بی‌ریشه است؛ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ.[2]
اول این ریشه باید محکم شود. ببینیم ما می‌خواهیم چه بشویم، چه باید بکنیم و چه کسی باید بگوید که چه کار باید بکنیم و چرا. اگر این را قانع شدیم، آن وقت می‌گردیم راهش را پیدا می‌کنیم؛ از دین هم بهتر استفاده می‌کنیم، از تجربه‌های علما و بزرگان و مصلحان هم بیشتر استفاده می‌کنیم. هرجا هم کسی را سراغ داشتیم، می‌رویم زانو می‌زنیم، از او سؤال می‌کنیم و مسائل‌مان را حل می‌کنیم اما اگر این ریشه رشد نکند، پژمرده باشد و جانی نداشته باشد، گرفتاری‌های زندگی آن‌چنان سرگرممان می‌کند که اصلاً نمی‌رسیم فکرش را بکنیم. صبح باید بلند شویم؛ فکر زندگی‌مان، کارمان، مسئولیت‌مان، زن و بچه‌مان باشیم. شب هم خسته می‌شویم و می‌رویم بخوابیم. فردا روز از نو، روزی از نو.
سال‌ها می‌گذرد و ما خیلی که هنر کنیم یک کاری می‌کنیم که اگر مثلاً آخوند هستیم، بعداً عوض «حجت‌الاسلام» به ما بگویند «آیت‌الله»؛ خیلی خب، آیت‌الله که گفتند دیگر تمام است؟! اگر نظامی هستیم، سردوشی‌مان بالا برود؛ یک ستاره است، بشود دو تا، بشود... بعدش چی؟! إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ؛[3] «ناگهان بانگی برآمد، خواجه مرد!»
ضرورت تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی عملی
اگر این مسئله، برای شما آن‌گونه که من حس می‌کنم، جدی است، از همین‌جا تصمیم بگیرید برای اینجا فکری بکنید. اینکه چه چیزی مطالعه کنید و با چه کسانی تماس بگیرید؛ بحث‌های خصوصی و جلساتی داشته باشید. طرحی برای این کار تهیه کنید؛ اول برای خودتان و بعد برای دیگران.
وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ