صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه اول: ستایش ستایش‌آموز

تاریخ سخنرانی: 
1387/06/13

 

بسم الله الرحمن الرحیم

«ستایش ستایش;آموز»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏اى از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدى(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبرى است كه در تاریخ 13/06/87 مطابق با شب سوم ماه مبارک;؛ رمضان 1429 ایراد فرموده;اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

 ادعیه خاص رمضان

با توجه به اینكه اولین جلسه امسال با ماه مبارک رمضان شروع می شود بهتر است دعاهایی که مربوط به ماه رمضان است مطرح کنیم. بعضی از دعاهایی که از ائمه اطهار(ع) نقل شده مضامینی دارند که اختصاص به زمان یا مکان خاصی ندارد و از لحاظ مضمون در همه اوقات و در همه جا می شود قرائت کرد. اما در بعضی از دعاها اشاره به زمان خاصی دارد مثل دعایی که روز عید فطر یا روز عید اضحی باید خواند. دعایی که مربوط به آغاز ماه مبارک رمضان است و یا دعای وداع ماه رمضان از این نوع دعاهاست.
معمولاً در دعاهایی که مربوط به ایام خاصی است، به خصوص دعاهای صحیفه سجادیه، مطالبی که در این دعاها خواسته شده ؛ ارتباطی با موقعیت خاص آن دعا دارد. این ویژگی علاوه بر ویژگی كلی همه دعاهاست. در همه دعاها دو ویژگی کلی هست؛ نخست این که آغاز این دعاها با سپاس و ستایش الهی شروع می شود، یا با لفظ حمد یا با لفظ دیگری که معنای حمد را افاده کند. در میان دعاها نیز به خصوص در دعاهای صحیفه سجادیه در هر فراز صلواتی بر محمد و آل محمد وجود دارد. گویا این صلوات نیرویی جدید یا استعدادی مضاعف را به دعا کننده می بخشد. در دعایی که مربوط به ورود ماه مبارک رمضان است ابتدا حمد و ستایش الهی به صورت بسیار زیبا و منطقی و با ترتیب جالبی ذکر شده و سپس درخواستهایی از خدای متعال در طی فرازهایی که هریک با صلواتی بر محمد و آل او اغاز شده ، طرح می شود. این دعا این چنین شروع می شود:
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِحَمْدِهِ، وَ جَعَلَنَا مِنْ أَهْلِهِ لِنَكُونَ لِإِحْسَانِهِ مِنَ الشَّاكِرِینَ، وَ لِیَجْزِیَنَا عَلَى ذَلِكَ جَزَاءَ الْمُحْسِنِینَ
ترجمه آن این است که ستایش برای خدای متعال است که ما را به ستایش خودش هدایت کرد یعنی به ما یاد داد که اورا حمد و ستایش کنیم. «وَ جَعَلَنَا مِنْ أَهْلِهِ»؛ و ما را از اهل حمد قرار داد. احتمال دارد که ضمیر «؛ مِنْ أَهْلِهِ »؛ به الله بر گردد یعنی ما را از اهل الله قرار داد، ولی این احتمال قوی نیست هر چند دارای معنای لطیفی است. «لِنَكُونَ لِإِحْسَانِهِ مِنَ الشَّاكِرِینَ»؛ ما را از اهل حمد قرار داد تا این که شکرگزار احسان او باشیم، «وَ لِیَجْزِیَنَا عَلَى ذَلِكَ جَزَاءَ الْمُحْسِنِینَ»؛ و برای این که بر این شکرگزاری و حمد، پاداش نیکو کاران به ما عطا کند.
در این دعا حمد و شکر با هم یک ارتباط نزدیک و تنگاتنگی دارند. می فرماید خدا ما را هدایت کرد به حمد و اهل حمد قرار داد تا ما را از شاکرین قرار دهد.

تفاوت «حمد»؛ و «شكر»

كسانی که در ادبیات و لغت شناسی تخصص دارند بحثهایی را درباره مفهوم «حمد»؛ و «شكر»؛ و نسبت بین آن;ها مطرح کرده;اند. «حمد»؛ که در فارسی به معنای ستایش ترجمه شده، از احساس سرچشمه می گیرد. اگر انسان از كسی خوبی;هایی سراغ داشته باشد و به آن خوبی;ها توجه پیدا کند؛ خوبی;های او را می ستاید. انسان وقتی در مقابل کمال، جمال و زیبایی قرار می گیرد احساسی پیدا می کند که می خواهد در مقابل آن;ها خضوع داشته باشد. این در مورد «حمد»؛ است. امّا «شکر»؛ در جایی است که کسی به انسان خدمتی کند. یعنی رابطه آن شخص با شکرگزار به این صورت باشد که یک نعمتی به او داده و احسان و خدمتی به او کرده است و او در مقابل خدمت، می خواهد عکس;العملی از خودش نشان دهد. پس مشخص است كه از جهت مفهوم «حمد»؛ و «شكر»؛ با هم تفاوت دارند. پیدا كردن وجه اشتراک بین «حمد»؛ و «شکر»؛ مشکل است. می گویند : «الحمد هو الثناء علی الجمیل سواء کان اختیاریا او غیر اختیاری، و الشکر هو الثناء علی الجمیل الاختیاری». از نظر مورد همینطور است اما از نظر مفهوم، ستودن و ستایش کردن یک سخن است و سپاس;گزاری و تشکر کردن سخنی دیگر است. «حمد»؛ یک حالت احساسی است و «شكر»؛ یک عکس العمل و فعالیتی است در مقابل فعالیت فرد دیگر. البته باید توجه داشت كه هر مورد شکری مورد حمد نیز هست. وقتی انسان با کسی که خدمتی به او کرده و نعمتی به او داده روبه;رو می شود، در مقام سپاس برمی آید. علاوه بر آن پیش از شکر کردن نیز حالت ستایش پیدا می کند، چرا كه از کار او خوشش می آید و او را می پسندد. این اظهار رضایت کامل، همان ستایش است.

شکر نعمت;های مادی

عموماً انگیزه افراد عادی برای دعا و حمد و شکر این است که نخست به نعمتهای مادی که خدا به انسان عطا نموده توجه پیدا می کنند. ما خدا را با نعمتهای مادیش می شناسیم، برای آن که نخست نیازهای مادی خودمان را درک می کنیم و کسی که نیاز مادی ما را رفع بکند در برابرش احساس خضوع می کنیم. نوزادی که متولد می شود نخست احساس گرسنگی و تشنگی می کند، سپس آهسته آهسته نیازهای دیگر او كه به نحوی با مادیات و با اندام;؛ بدن او ارتباط پیدا می کند، خود را نشان می دهد. تا جایی كه پس از گذشت هفتاد سال از عمر باز هم، بسیاری از انسان;ها روح کودکانه را دارند. برای همین است كه از خدا رزق فراوان، امنیت، آب، برق و دیگر نیازمندی;های روزمره را می خواهیم؛ نعمت;هایی که با بدن و نیازهای مادی ما سرو کار دارد. اندکی فراتر كه برویم از خدا موقعیت و احترام اجتماعی و عزت و آبرو را می خواهیم.

شکر نعمت;های معنوی

 نعمتهای معنوی خالص و روحانی محض در مراتب خیلی بالاتر مطرح می ;شود. ما نعمت;های معنوی فراوانی داریم كه خدا وسایل آن را فراهم نموده است. ما باید قدر آن;ها را دانسته و شکر آن را به جا آوریم. بسیاری از مردم به ماه رمضان و روزه گرفتن به عنوان یک تکلیف می نگرند، آن هم تکلیفی سنگین؛ نماز هم همین;طور است «؛ وَإِنَّهَا لَكَبِیرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخَاشِعِینَ»1؛ نماز برای انسان بار گرانی است. با این که چند دقیقه بیشتر طول نمی کشد و خستگی چندانی ندارد، اما انسان بر اثر دوری از معنویات و مسائل روحانی، چون احساس لذت و نیازی به نماز ندارد اهمیتی هم برای آن قائل نیست، بلکه برای انسان یک تکلیف سنگینی به شمار می رود، مگر این که خدا لطف کند و حالت خشوع برای آدم پیدا شود و از خشوع آن لذت ببرد. آن هنگام است كه علاقه;مند به نماز می شود. روزه نیز همین طور است. آنهایی که معرفت;شان بیشتر است، بر عکس افراد عادی، نسبت به مسائل مادی چندان توجهی ندارند؛ نه آن که نعمت;های مادی را به هیچ بگیرند؛ بلكه آنها ارزش نعمت;های مادی را خیلی بیشتر از افراد عادی درك می كنند و در مقابل آن نعمت;ها نیز خود را مدیون خدا و شکر آن نعمت;ها را نیز برای خود واجب;؛ می دانند. آنها به نعمت;های جزئی مثل نفس كشیدن نیز توجه دارند. چرا كه نفس كشیدن نعمت بزرگی است. هنگامی كه انسان حالت خفگی پیدا کند آن وقت متوجه می شود که نفس کشیدن چه نعمتی است. اولیاء خدا نسبت به همین نعمتهای کوچک نیز خود را مدیون می دانند. فرقشان با افراد عادی این است که آنها نعمتهای معنوی را مهم;تر می دانند؛ نعمت;هایی که افراد عادی اهمیتی برای آنها قائل نیستند یا آنها را نعمت به حساب نمی آورند.

یك عمر در یک شب

در دعای ورود به ماه مبارک رمضان حمدهایی وجود دارد مربوط به درك ماه مبارک رمضان. خدا برای امت آخرالزمان و امت اسلام، ماه رمضان را قرار داده است. در میان این ماه، شب قدر را قرار داده که مساوی با هزار ماه است، به اندازه عمر یك انسان، یعنی بیش از هشتاد سال. آنهایی که معرفت بالایی دارند به این نعمتها بیشتر از نعمت خوراک و پوشاک و حتی امنیت و آبرو توجه دارند. انسان می تواند بهره;ای را که از عمر هشتاد ساله می گیرد، در یک شب به دست آورد. این کم نعمتی است؟ با چه چیزی می شود آن را مقایسه کرد؟ این یك نعمت عظیم است که خدای متعال در سال، ماه رمضان را و در ماه رمضان شب قدر را قرار داده است.

خدای ستایش آموز

امام سجاد (ع) هنگامی كه می خواهد در مقام حمد الهی و شکر بر نعمت ماه مبارك رمضان برآید می گوید خدایا چگونه شکر تو را به جای آورم و چگونه تو را ستایش کنم که چنین نعمتی را به ما مرحمت کردی و چنین فضیلتی را برای ما قرار دادی. در این فراز علاوه بر شكر و حمد برای قرار دادن ماه مبارك رمضان، به نکته;ای توجه می كنند که از این نیز لطیف;تر است. هنگامی كه خدا را می ستایند ما را متوجه می كنند که چه کسی حمد را به ما یاد داده است. اینكه ما یاد گرفتیم تا خدا را ؛ حمد و ستایش کنیم، نعمتی است که خدا به ما داده. اگر خدا به ما یاد نداده بود که او را حمد كنیم، نمی;دانستیم در برابر او چگونه باید رفتار کنیم. اولین سوره قرآن سوره حمد است که از شریف;ترین سوره;های قرآن است «آتَیْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ»2؛ یک طرف، سوره حمد و یک طرف همه;ی سوره;های دیگر قرآن است. سوره حمد با «الحمد»؛ شروع می شود. این جا دو مساله دیده می شود. نخست آن که به ما فهمانده است باید او را بستاییم و حمد او را جای آوریم و دوم آن که توفیق داده است تا حمد او را به جای آوریم. بر همین اساس امام سجاد (ع) پس از شروع به حمد در باره ماه مبارک رمضان و شب قدر، به این دو نکته توجه می دهند. اول می فرمایند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِحَمْدِهِ»؛ خدایا تو را ستایش می کنیم که ما را هدایت کردی تا حمد و سپاس تو را به جای آوریم.

از آشنایی با خدا تا ارتباط با خدا

گاهی بحثهایی مطرح می شود که آیا با دلایل عقلی و برهان و مسائل فلسفی و کلامی می شود خدا را به گونه;ای شناخت که از تعالیم دین بی;نیاز شویم؟ این بحث تنها به علمای مسلمان اختصاص ندارد. در بین صاحبان ادیان دیگر نیز این بحث مطرح است. حدود بیست سال پیش به همراه جناب آقای دکتر حداد عادل، جهت ارایه دو مقاله فلسفی در یك كنفرانس علمی، سفری به آمریکا داشتیم. پس از ارایه مقالات پیشنهاد شد تا در میزگردی با حضور یك خاخام یهودی و یک کشیش مسیحی که هر دو ؛ استاد دانشگاه بودند، شركت كنیم. البته من به زبان انگلیسی مسلط نبودم و یکی از اساتید به همراه جناب آقای دکتر حداد عادل، مطالب را برای حاضرین به فارسی ترجمه می کردند. کشیش مسیحی کاتولیک و ژزوئیت از فرقه یسوعیین بود. این فرقه اهل استدلال و فلسفه و برهان هستند. كشیش می گفت: خدا را باید به عقل شناخت، سپس باید سراغ دین رفت و دستورات و احكام را از دین یاد گرفت؛ اما خدا را فقط باید با برهان و از راه فلسفه شناخت. خاخام یهودی برخلاف كشیش می گفت که فلسفه نمی تواند برای ما خدا را اثبات و ما را با خدا آشنا کند. ما باید از راه وحی و تبعیت از انبیاء خدا را بشناسیم، منظور او از وحی نیز تورات بود. از ما خواستند تا میان آن;ها داوری كنیم. به كشیش و خاخام در آن جلسه گفتم اصل این نكته كه انسان توجه پیدا می کند كه این جهان، خدا و آفریننده و موجود کامل نامتناهی دارد که او به عالم، هستی داده و آن را اداره می کند، با برهان عقلی اثبات می شود. اگر ما به برهان عقلی اعتقاد نداشته باشیم، حجیت دین اثبات نمی شود. دین معنایش این است که خدا وحی را بر پیغمبر نازل کرده است. کسی که می گوید هنوز من خدا را قبول ندارم به دین چه اهمیتی می دهد؟ چه طور می تواند به یك مطلب دینی استدلال کند؟ اما پس از این که اصل وجود خدا و صفات او را شناختیم، فیلسوف دیگر نمی تواند بگوید که بنده با خدا چگونه باید رابطه برقرار کند؟ هرچه ما استدلال كنیم و برهان عقلی بیاوریم، نمی توانیم بگوییم در مقابل خدا باید رکوع و سجده کرد یا باید حمد و تسبیح گفت؟ فلسفه نمی تواند به این پرسش;ها پاسخی بدهد. اینكه انسان باید چگونه با خدا ارتباط داشته باشد، از برکات انبیا و اولیاء الهی است. آنها و دین به ما یاد داده;اند كه چگونه با خدا ارتباط داشته باشیم.

اهل بیت(ع)، آموزگاران سخن گفتن با خالق

یكی از بزرگ;ترین نعمت;ها كه ما باید هزاران بار خدا را برای آن شكر كنیم، آشنایی با معارف اهل بیت (ع) است. به بركت آشنایی با معارف اهل بیت(ع) ؛ است كه ما یاد می گیریم با خدا چگونه باید حرف بزنیم، چه بخواهیم و چگونه از نافرمانی;های خویش عذرخواهی کنیم. اگر این معارف را در دعاها به ما یاد نداده بودند، ما خودمان عقلمان نمی رسید که چه بگوییم. این که خدا به ما یاد داده است تا حمد او را به جای آوریم و دعایی که با حمد شروع نشود، لیاقت اجابت ندارد؛ اینكه چگونه و با چه تعبیراتی حمد کنیم، همه اینها از آموزه;های اهل بیت(ع) است، غیر از آن که در متن قرآن کریم نیز به آن تصریح شده است. بر همین اساس فراز آغازین دعا به ما می آموزد که خدا را ستایش;نما برای این که «حمد کردن»؛ را خدا به تو یاد داد. خدایا تو را ستایش می کنم برای این که به من یاد دادی که تو را ستایش کنم. می دانستم کسی هست که مرا خلق کرده، اما نمی دانستم آیا می توانم با او ارتباطی بر قرار کنم، با او حرف بزنم. آیا حرف مرا می شنود؟ چه چیزی باید بگویم؟ اینكه می بینید امروزه همه;ی مردم با ستایش خدا و شكرگزاری او آشنایند، همه از برکات دین و اهل بیت(ع) است. اگر دین و اهل بیت نبودند، ما نمی دانستیم كه چگونه باید با خدا سخن بگوییم.
بر همین اساس بود كه به آن كشیش مسیحی و خاخام یهودی گفتیم برای اصل اثبات خدا ما باید با عقل استدلال کنیم، اما برای کیفیت ارتباط با خدا و کیفیت اطاعت از خدا باید از وحی استفاده کنیم. در جای خود هر دو لازم است. تا عقل ما نگوید خدایی هست، به چه اعتبار بگوییم حرف فلان پیغمبر حجت است؟ حجت است، یعنی چه؟ پیغمبر یعنی چه؟ خدایی که هنوز به او ؛ شک دارم كه هست یا نه؟ کتاب خدا یعنی چه؟ پس نخست باید وجود خدا با عقل اثبات شود. اما پس از اثبات وجود خدا، ؛ کیفیت ارتباط و رابطه ما با خدا را دین تعیین می کند.

اراده تكوینی خدا بر اهل ستایش

به این فراز از دعا باز می گردیم. «؛ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِحَمْدِهِ »؛ ستایش می کنیم خدایی را که ما را به ستایش کردن خودش هدایت کرد. «وَ جَعَلَنَا مِنْ أَهْلِهِ »؛ در این فراز از دعا مطلبی جالب وجود دارد. فهم این نكته که خدا به ما یاد داد که او را حمد کنیم، خیلی مشکل نیست. در قرآن دستور داده شده که حمد خدا را به جای آوریم. چند سوره نیز داریم که با حمد شروع شده است. گویا پنج سوره هست که با «الحمد لله»؛ شروع شده.3؛ دستور به حمد نیز زیاد وارد شده است. «؛ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ»4؛
فهم این نكته كه خدا حمد و ستایش خود را به ما آموخته و ما را به آن هدایت كرده، مهم و مشكل نیست؛ اما این که «جَعَلَنَا مِنْ أَهْلِهِ»؛ یعنی چه؟ ما را از اهل حمد قرار داد؟ به ظاهر این جعل، یک جعل تشریعی نیست. برای اموری كه خدا قرار داده، یا خدا اراده کرده و مشیت خدا بر آن تعلق گرفته، معنا در نظر می;گیریم:
یک بار منظور این است که خدا امر نموده و دستور داده است. امّا معنای دیگر آن است که تکویناً وسایلی فراهم نموده تا این امر تحقق پیدا کند. به این اراده تکوینی می گویند. این كه می گوییم از ما خواسته است نماز بخوانیم، اراده تشریعی است. خدا اراده تشریعی دارد که ما نماز بخوانیم، یعنی بر ما واجب و تشریع کرده. اما وقتی موفق می شویم تا نماز بخوانیم، این اراده تکوینی خدا است؛ یعنی مقدماتی را فراهم کرده تا ما خودمان اراده کنیم، تصمیم بگیریم، توفیق عمل و مقدماتش فراهم شود تا بتوانیم نماز بخوانیم. اینجا می گوییم خواست تکوینی خدا بر این بود که ما نماز خواندیم. در آیه شریفه «؛ إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَكُمْ تَطْهِیرًا»5؛ اگر اراده تشریعی مراد باشد، اراده تشریعی خدا برای تطهیر همه مردم است، خدا تشریعاً خواسته است تا همه پاک باشند «مَا یُرِیدُ اللّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَـكِن یُرِیدُ لِیُطَهَّرَكُمْ»6؛ این «یُرِیدُ »؛ اراده تشریعی است؛ یعنی دستور خدا است تا طهارت را رعایت کنیم، وضو بگیریم و غسل کنیم و از نجاسات و خبایث پرهیز کنیم. این اراده تشریعی است؛ اما نسبت به اهل بیت(ع) غیر از اراده تشریعی، اراده تکوینی است، تا اهل بیت هیچوقت کاری بر خلاف طهارت و پاکی و عصمت انجام ندهند. از مقدمات اراده تکوینی خدا، وجود اراده ماست، كه این نشان می دهد اراده تکوینی معنایش جبر نیست اما به وجود شی و به وجود عمل تعلق می گیرد. این که خدا فرمود حمد کنید، این اراده تشریعی است؛ یا حمد واجب است یا مستحب. اما این که «؛ جَعَلَنَا مِنْ أَهْلِهِ»؛ که ما را از اهل حمد و سپاسگزاری قرار داده، یعنی تكویناً ما را اهل حمد قرار داده است. دستور حمد عام است یعنی همه بندگان خدا باید حمد خدا را به جا آورند. اراده تشریعی خدا به حمد، برای همه انسان;هاست. این که می گوید: «جَعَلَنَا مِنْ أَهْلِهِ»؛ این یک نعمت دیگر است که خدای متعال به فضل خود به ما، که توفیق حمد گفتن را پیدا می کنیم، عنایت می کند. هر عبادت و هر کار خیری که انجام دهیم به توفیق الهی است. بدون اذن خدا، بی;عنایت خدا و بدون توفیق الهی هیچ کار خیری انجام نمی گیرد. کار شر هم به اذن الله است؛ چون چیزی بی اذن خدا در عالم واقع نمی شود؛ اما اذن تکوینی، نه اذن تشریعی. در کارهای خیر هم اذن تکوینی است، هم تشریعی؛ در کار شر فقط اذن تکوینی است و اذن تشریعی نیست.

دو شكر برای یك حمد

اینجا یک حمد است بر این که ما را هدایت کرد به حمد؛ كه ممکن است هدایت تکوینی منظور باشد. ولی با هدایت تشریعی هم سازگار است. اگر منظور این است که خدا به ما عقل داد تا بفهمیم، یا وحی الهی و دین را به ما رساند، و اسبابی فراهم کرد که ما دین;دار شویم و دین را بشناسیم و بپذیریم، اگر این نیز منظور باشد، باز هدایت، هدایت تکوینی است. اما چه بسا ظاهر این است که «هَدَانَا لِحَمْدِهِ»؛ هدایت تشریعی است؛ اما «جَعَلَنَا مِنْ أَهْلِهِ»؛ یک جعل تکوینی است. یعنی ما دو نعمت را از خدا در اینجا مورد توجه قرار می دهیم: یکی این که به ما یاد داد و امر کرد که او را حمد و ستایش کنیم؛ كه این نعمت بزرگی است و ؛ احتیاج به شکر دارد. نعمت دوم آن كه علاوه بر هدایت، وسایلی را نیز فراهم نمود تا ما اهل حمد شویم؛ و ستایش او را به جا بیاوریم. این، دو نعمت است، كه البته درك نعمت دوم مقداری مشکل;تر است؛ اما با اندکی ذوق و قریحه فهمیده می شود.
امیدواریم که خدای متعال هدایت تشریعی خود را بر ما کامل کند تا همه معارف را بیاموزیم و هدایت تکوینی;؛ خود را کامل کند تا این که موفق شویم، آنچه را که او دوست دارد انجام دهیم.


1.  بقره / 45.

2.؛ حجر / 87.

3.  سوره;های «حمد»، «انعام»، «كهف»، «سبأ»؛ و«فاطر»؛ با «الحمد لله»؛ شروع شده است.

4.؛ حجر / 98؛ طه / 130؛ غافر / 55؛ ق / 39؛ طور / 48؛ نصر / 3.

5.؛ احزاب / 33.

6.؛ مائده / 6.