صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه دوم: ستایش، راهی برای رسیدن به عالی‌ترین مقام

تاریخ سخنرانی: 
1387/06/14

 

بسم الله الرحمن الرحیم

«ستایش، راهی برای رسیدن به عالی‌ترین مقام»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏اى از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدى(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبرى است كه در تاریخ 14/06/87 مطابق با شب چهارم ماه مبارک‌؛ رمضان 1429 ایراد فرموده‌اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

همه چیز از اوست

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِحَمْدِهِ، وَ جَعَلَنَا مِنْ أَهْلِهِ لِنَكُونَ لِإِحْسَانِهِ مِنَ الشَّاكِرِینَ، وَ لِیَجْزِیَنَا عَلَی ذَلِكَ جَزَاءَ الْمُحْسِنِینَ
این جملات فرازهای آغازین دعای حضرت سجاد سلام الله علیه درباره فرا رسیدن ماه مبارك رمضان است. ترجمه آن عبارتست از اینكه ستایش برای خدایی است كه ستایش كردن را به ما آموخت و ما را به ستایش هدایت كرد و هم‌چنین ما را اهل حمد و ستایش قرار داد تا از شكرگزاران احسان او باشیم تا آن‌كه پاداش احسان كنندگان را به ما عطا كند. درباره این فراز توضیح داده شد كه چگونه خدا ما را به حمد خود هدایت و توفیق فرموده تا اهل حمد باشیم. فراهم كردن همه مقدماتی كه برای ستایش كردن خدا لازم است با تدبیر الهی انجام گرفته است. چه عقلی كه در درون ما قرار داده و چه وحی كه به وسیله انبیاء فرستاده و چه آموزشهایی كه به صورتهای مختلف ما فرا گرفتیم و چه شرایطی كه فراهم شده تا انگیزه حمد و دعا كردن در ما پیدا بشود، همه و همه با تدبیر الهی انجام گرفته است.

هدف از ستایش

سؤال این است: خدایی كه ستایش كردن را به ما آموخته و ما را به آن هدایت فرموده، هدفش از این كار چیست؟ در بحث عقلی و فلسفی بحثی مطرح می‌شود كه برای افعال الهی نیز آیا علت غایی و هدف، وجود دارد یا خیر؟ این بحث از اوایل صدر اسلام بین متكلمین مطرح بوده كه آیا خدای متعال افعالش را برای اغراضی انجام می‏دهد یا این‌كه در فعلش غرضی ندارد؟ اگر غرض، هدف یا علت غایی را به گونه‌ای تفسیر كنیم كه یعنی فاعل فاقد كمال است و با فعلش می‏خواهد به كمال برسد، چنین امری درباره خدای متعال معنا ندارد. هر كمالی از هر مقوله‏ای فرض بشود، خدا بی‏نهایتش را داراست. به این معنا غرض از فعل یا هدف از فعل یا علت غایی برای فعل خدا، معنی ندارد. یعنی علت غایی زاید بر ذات و امری كه خارج از ذات است فرض بشود، كه ذات فاقد آن است و بخواهد با كارش به آن برسد. معمولاً وقتی ما كاری را برای هدفی انجام می‏دهیم یعنی هدف و مطلوبی را در نظر داریم تا آن چیزی را كه نداریم با انجام دادن آن كار، به آن مطلوب و هدف برسیم. در این‌جا مطلوب می‏شود علت غایی برای انجام فعل. مثلاً درس می‏خوانیم برای اینكه محترم باشیم. چون باید با عالم شدن، موقعیت اجتماعی مورد نیاز را بیابیم. اگر علت غایی همیشه به همین معنا باشد كه ما از داشتن امری محرومیم و با انجام فعل به آن می‌رسیم، در مورد خدای متعال این مسئله معنی ندارد. اینجا گفته می‏شود افعال الهی معلق به اغراض نیست و علت غایی یا علت غایی زائد بر ذات ندارد. اما اگر گفتیم علت غایی لازم نیست كه خارج از ذات باشد، بلكه ممكن است علت غایی به گونه‌ای تعریف شود كه بر خود ذات نیز منطبق شود، آنوقت می‌شود به یك معنا در كار الهی اهداف و اغراضی را قائل شویم. هدفی كه در نهایت به ذات الهی باز می‌گردد. اقتضاء ذات الهی به افاضه و ارایه كمالات و رحمت‌ها است. خدا دوست دارد كه چیزی را بدهد و افاضه كند، نه اینكه چیزی را ندارد و می‏خواهد آن را به دست آورد. در اینجا گفته می‏شود خدای متعال هر چه انجام می‌‏دهد، برای نفع دیگران است نه برای خودش.

مـن نكـردم خلـق تا سودی كنـم                       ؛ بلـكه تا بر بنـدگان جـودی كنـم

بخشنده همیشگی

آنهایی كه مطلقا اغراض و علت غایی را ازخداوند نفی نمی‌كنند بر این باورند كه این غایت الفعل است، نه ؛ غایت الفاعل. قرآن كریم برای افعال الهی اهدافی را ذكر می‏كنند. اگر در آیات قرآن بررسی شود، می‌بینیم خدا می‏خواهد بهترین رحمت‏ها را به بندگان خود افاضه كند. انسان را خلق می‏كند تا او را مورد آزمایش قرار دهد. او را سر دوراهی‏ها قرار می‏دهد تا با اختیار خودش راه اصلح را انتخاب كند. راه اصلح، مصداق عبادت خداست. انسان را آفریده تا خدا را عبادت كند، و دارای لیاقت شود تا به پاداشهای الهی نائل گردد و خدا به او رحمت بیشتری افاضه كند تا آن جا كه رحمت بی‏نهایت خود را به او ببخشد.
این‌جا سؤالی مطرح می‌شود كه كسی كه مؤمن و اهل بهشت است دیگر برای چه عبادت كند؟ قرآن می‌فرماید برای این که به مراتب عالیتری از قرب برسد تا «فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیكٍ مُقْتَدِرٍ»1؛ یعنی قرب الهی. اینجاست كه مؤمن لیاقت پیدا می‏كند تا مشمول بالاترین رحمت‏های الهی را شود. خدا این كارها را می‏كند برای رسیدن به آن هدف، كارهای دیگر نیز برای رسیدن به هدف‌های دیگر، تا در نهایت كسانی كه لایق باشند، بتوانند آخرین مرتبه رحمت الهی را دریافت كنند. این لیاقت فقط در سایه عبادت خدا حاصل می‏شود. به این معنا افعال الهی هم دارای اغراض و غایاتی است. خدا كاری را انجام می‏دهد برای تحقق یك هدف. به یك معنا هدف الفعل است به یك معنای دیگر به هدف فاعل باز می‏گردد. اكنون می‌خواهیم بدانیم چرا خدا ما را هدایت فرموده تا حمد و سپاس او را به جا بیاوریم؟ اگر او ما را به حمد و ستایش هدایت نكرده بود دیگر توفیق رسیدن به مقام شاكرین را به دست نمی‌آوردیم. كسانی كه با تعبیرات قرآنی آشنا هستند می‌دانند كه مقام شاكرین از بالاترین مقام‌هاست. «سَنَجْزِی الشّاكِرِینَ»2، «سَنَزِیدُ الُْمحْسِنِینَ»3، «إِنَّ اللّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الُْمحْسِنِینَ»4؛ خدای متعال بالاترین مرتبه پاداش را برای شاكرین و اهل احسان قرار داده است. این دعا نیز به ما تعلیم می‏دهد كه خدای متعال ما را برای حمد و ستایش خود هدایت نمود تا اینكه در مقام حمد و شكر او برآییم. هنگامی كه ما در مقام شكر خدا برآمدیم از «شاكرین»؛ یا «محسنین»؛ به شمار می‌آییم و لیاقت دریافت پاداشهای عظیمی كه خدای متعال برای اولیاء خود فراهم نموده، را به دست می‌آوریم. اگر نمی‌دانستیم كه باید حمد و شكر خدا را بجا بیاوریم، به این مقام نمی‏رسیدیم و هدف از آفرینش انسان ناقص می‏ماند. هدف از آفرینش انسان این است كه زمینه‏ای فراهم شود تا انسان بتواند با اختیار خود به عالیترین مقام یك مخلوق نائل شود و آن مقامی است كه انسان در نهایت قرب الهی و در جوار خدای متعال مشمول بالاترین پاداش‏های خدای متعال قرار بگیرد.

راهی برای رسیدن به قرب الهی

قرآن می‌فرماید «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ»5؛ «من جنیان و آدمیان را نیافریدم مگر برای اینكه مرا عبادت كنند.»؛ وقتی ذهن‌های ساده و دور مانده از معارف اسلامی و اهل بیت(ع) این آیه را می‌بینند نخستین چیزی كه می‌پرسند، این است كه این چه كاری است كه خدا ما را آفریده تا او را عبادت كنیم؟ تصور غلطی از این آیه پیدا می‏كنند. تصور می‏كنند كه العیاذ بالله، خدا مثل یك پادشاه خودپسند و زورگویی است كه دوست دارد همه در مقابلش به خاك بیفتند، خم و راست شوند و چاپلوسی كنند. همه خلایق و عالم را با این عظمت برای انسان آفرید و انسان را هم خلق نمود تا در مقابل خدا چاپلوسی كند، بگوید بله قربان! مطیع هستم! آن‌ها تصور می‏كنند اینكه «ما انسان را نیافریدیم جز برای عبادت»؛ به این معنی است كه خدا از این كه بندگانش در مقابلش خم و راست شوند و در مقابلش تعظیم و چاپلوسی كنند، لذت می‌برد و خوشحال می‌شود. به ویژه آن‌كه بگویند خدا به آدم حمد كردن را نیز آموخته و این وظیفه‏ایست كه ما باید شكر خدا را به جا بیاوریم. این افراد با شنیدن این آیات به جای اینكه معرفت و زمینه تقربشان به خدا بیشتر بشود، از خدا دورتر می‏شوند. خدا را دیكتاتور زورگوی خودپسندی تصور می‌کنند ؛ كه دوست دارد همه در مقابلش خم و راست بشوند. بخش عظیمی از معارف الهی و تعالیم اهل بیت (ع) در قالب روایات و ادعیه به ما تأكید می‌كند كه اگر می‏خواهید به قرب خدا و بالاترین مرتبه وجودی برسید، باید بدانید كه بنده‏ای بیش نیستید. بندگی و عبودیّت سرّ عظیمی دارد كه انسان باید معرفت بالایی داشته باشد تا آن را درك كند.

انانیت؛ خطرناك‌ترین پرتگاه

بزرگترین مشكل انسان كه او را از خدا دور می‏كند و نمی‏گذارد به خدا نزدیك شود و او را از عالیترین مقام قرب الهی محروم می‌سازد این است كه به خدا می‏گوید: «من یكی، تو هم یكی!»؛ اینجا انسان برای خود استقلال قائل می‌شود. «من دلم می‏خواهد! تو با اینكه خدا هستی! ما هرچه می‌گویی، بگو. من نیز دلم اینگونه می‏گوید.»؛ این را باور نمی‏كند كه او خودش، دلش، فكرش و اراده‏اش همه و همه برای خداست. او چیزی از خودش ندارد. فهمی كه دارد، شعوری كه دارد، زبانی كه دارد، اراده‏ای كه دارد، محبتی كه دارد، بغضی كه دارد، اینها هیچ كدام ارث پدر و مادر انسان نیست. خدا به او عطا كرده است. ما از خودمان چه داشتیم؟ «هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَكُنْ شَیْئاً مَذْكُوراً»6؛ مگر نبود روزی كه ما هیچ نبودیم. تا آنجایی كه می‏دانیم، یك قطره آب گندیده بودیم، پیش از آن حتی همین هویت را نیز نداشتیم. عموماً ما به ابتكارات، خلاقیت‏ها و اختراعات، كشف معارف عقلی، حسی، تجربی و علمی‌؛ خود می‌بالیم و می‌نازیم. آیا این امور از عهده یك قطره آب گندیده برمی‌آید؟ همه اینها را خدا به ما عنایت فرموده است. سخنی را كه همین الان می‌گویم، حرف اول را كه گفتم، اگر خدا قدرت ادامه‏اش را ندهد، حرف دوم را نمی‏توانم بگویم. اگر خدا اجازه ندهد عمر تمام می‌شود. حتّی در نفسی كه می‌كشیم اگر اراده او نباشد، بازدمش به دست ما نیست. ما چه از خودمان داریم جز جهل؟ «بَناهُمْ بنْیَةً عَلَی الْجَهْل»7؛ خیال می‏كنیم كه موجود مستقلی هستیم و اراده‏ای داریم. به تعبیر امروزی بر خدا، حقی داریم. انسان مدرن فراتر از این می‌گوید: «ما در برابر خدا حقی داریم. خدا نباید حقمان را پایمال كند. باید حق‌مان را از او بگیریم». همه مشكلات بشر از همین جاست. راه حل آن نیز این است كه بفهمیم بنده‏ایم. این مشكل برای جنیان نیز هست.

انانیّت شیطان

مسئله انحراف شیطان، از كجا پیدا شد؟ امیرالمؤمنین (ع) در نهج البلاغه می‏فرماید «قَدْ عَبَدَ اللَّهَ سِتَّةَ آلَافِ سَنَةٍ لَا یُدْرَی أَ مِنْ سِنِی الدُّنْیَا أَمْ مِنْ سِنِی الآْخِرَة»8؛ شیطان شش هزار سال عبادت كرد. منظور از سال، چه سالی است معلوم نیست. سال سیصد و شصت و پنج روز یا هر سالی كه هر روزش هزار سال است؟ فرض كنید همین سالهای دنیایی باشد. شش هزار سال؟! علی (ع) گزاف نمی‏گوید. شیطان عابد مشكلش چه بود؟ مشكلش همین جمله بود كه گفت: «أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ»9«من! سجده كنم؟ من بهتر از آدم هستم!»؛ از یاد برد كه بنده است و باید هر چه به او می‏گویند، اطاعت كند. مشكل در گفتن «أنا»؛ و «انانیّت»؛ است. این من گفتن است كه انسان خیال می‏كند خودش در مقابل خدا كسی و ؛ چیزیست. تصور می‌كند در مقابل خدا، وجود دارد. هستی دارد. علم دارد. قدرت دارد.

«من»؛ گفتن عامل اصلی سقوط

سراسر تاریخ هر آن كس كه سقوط كرده از گفتن كلمه «من»؛ بوده است. ثروت قارون فوق العاده فراوان بود. قرآن می‏فرماید كلید گنج‏های قارون را حتی مردان نیرومند به تنهایی نمی‏توانستند، حمل كنند. به عده‏ای پهلوان نیاز بود تا كلیدهای گنج قارون را حمل كنند. «إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّةِ»10؛ به قارون گفتند مقداری از این ثروت عظیم و هنگفت را به فقرا و گرسنگان انفاق كن. گفت «إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی»11؛ من این ثروت و گنج را با زحمت ؛ و با علم خودم بدست آوردم، برای چه به دیگران بدهم؟ با این پاسخ می‏خواست بگوید، خدا چه كاره است! «إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی»؛ اگر هر كسی درون خود را جستجو كند و بكاود، خواهد دید كه تا چه اندازه خداوند را به خدایی و خودش را به بندگی قبول دارد. وقتی می‏خواهیم كاری انجام دهیم آیا به این فكر می‏كنیم كه خدا راضی هست یا نیست؟ یا اول می‏گویم دلم می‏خواهد یا نمی‏خواهد؟ دوست دارم یا ندارم؟ همه زحمات انبیاء و تلاش اولیاء خدا و این همه تعلیم و تربیت طولانی در طول هزاران سال، با این همه شهید و كشته و گرفتاری‏ها و زندان‏ها، برای این بود. تا به انسان بگویند كه: «اینرا بفهم كه تو بنده‏ای! باید خدا را اطاعت كنی. تو خلق شده‌ای برای عبادت»؛ «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ»؛ از غیر این راه، انسان به آن كمالی كه باید برسد نمی‏رسد. اگر انسان اطاعت خدا را كند به جایی می‏رسد كه همه عالم در اختیار او خواهد بود «یَا ابْنَ آدَمَ... أَنَا أَقُولُ لِلشَّیْءِ كُنْ فَیَكُونُ أَطِعْنِی فِیَما أَمَرْتُكَ أَجْعَلْكَ تَقُولُ لِلشَّیْءِ كُنْ فَیَكُون»12؛ ای پسر آدم! تو را برای چنین مقامی خلق كردم اما راه آن این است كه بندگی كنی. اگر كسی با خدا ارتباط داشت می‏تواند از فیوضات الهی بهره‏مند بشود تا جایی كه افعال الهی در وجود او ظهور پیدا می‏كند. اما كسی كه با خدا ارتباط نداشت و گفت «تو یكی، من هم یكی»؛ چه چیزی را می‌‏خواهد پیدا كند؟ از كجا؟ مگر خدای دیگری هم هست؟ مگر عالمی هم هست كه خدا مالك آن نباشد؟ انسان آن قدر دچار جهل است كه به این آسانی باور نمی‏كند همه امور عالم به دست خداست. برای همین است كه انبیاء الهی خیلی آهسته آهسته و با زحمت فراوان تلاش كرده‌اند، تا این مطلب را به بشریت بفهمانند كه در این عالم همه كارها به دست خداست.

اخلاص در بندگی راه رسیدن به حقایق

بهترین راهی كه آدم می‏تواند به حقایق الهی برسد آن است كه بنا را بر بندگی خدا بگذارد و مخالفت امر خدا را نكند. اگر هم مخالفتی كرد زود باز گردد. اگر اینگونه شد به جای آن‌كه صد سال درس بخواند و با تحقیق و براهین بخواهد به نتیجه برسد، خداوند نوری را در دلش قرار می‌دهد تا همه حقایق را ببیند و درك كند. به جز این راه باید عمری زحمت بكشد تا مقدمات براهین را یاد بگیرد. آن هنگام شاید بتواند مراتب مختلف توحید را اثبات كند. دیگر معلوم نیست كه آیا از حقایق و معارف چیزی بفهمد یا نه. اگر ذهن نیز قبول كند، دل آن را نمی‌پذیرد. اما اگر از اول چنین گفت كه: «خدایا ما بنده‏ایم. قبول داریم كه تو خدایی و ما بنده‏ایم، به ما كمك كن! پیمان می‌بندیم آن اندازه‏ای كه می‏توانیم در بندگی كوتاهی نكنیم. خودت می‏دانی كه ما ضعیف هستیم و شیطان قوی است. نفس حیله‏ها دارد. وسائل گمراهی فراهم است. از در و دیوار جاذبه‏های شیطانی می‏بارد. خودمان را به تو می‏سپاریم. تو كمك كن!»؛ خدا نیز او را آن قدر مورد لطف و رحمت قرار می‌دهد تا همه دشمنانش را از او دور ‏كند. آن قدر عنایت و یاری می‏كند كه هیچ كس نمی‏تواند تصورش را بكند. فقط شرط آن این است كه بنا را بر بندگی بگذارد. به اصطلاح عامی در مقابل خدا باید چوب را انداخت و گفت: «خدایا تو خدایی، ما بنده‏ایم. حكم آن چه تو فرمایی»؛ اگر اینگونه شد، خدا نیز به انسان كمك می‏كند تا خیلی از حقایق را بفهمد.

از نعمت‌های جزئی غفلت نكنیم

هنگامی كه كمك خدا شامل حال انسان و حقایق به روی او باز شد، در مقام آن بر می‏آید كه خدا را شكر بكند. امثال ما كه غرق در نعمتها هستیم سالی یك بار نیز به نعمت‌هایی كه داریم توجه نمی‌كنیم. اما بندگانی هستند كه در هر لحظه،‏؛ تمام وجودشان متوجه این است كه خدا به آنها چه نعمتی داده و آنها چقدر در شكر خدا قاصرند. همیشه سر به زیر و شرمنده در مقابل خدا می‌گویند: «خدایا ما آن اندازه هم كه از دستمان برآمد، شكر تو را به جا نیاوردیم»؛ ببینید تفاوت ره از كجاست تا به كجا. بهترین و شیرین‏ترین راهی كه آدم را می‏تواند در زندگی خوشبخت كند و هم موجب رضایت الهی و ترقی در مدارج كمال بشود این است كه انسان به نعمتهای خدا توجه داشته و شكر آن را به جا بیاورد. غصه‌هایی كه ما داریم همیشه برای این است كه فقط به كمبودها توجه می‏كنیم. به اصطلاح معروف نصفه خالی لیوان را می‏بینیم. در دنیا در كنار غم‌ها و غصه‌ها، شادی‌هایی هم وجود دارد. این تدبیر خداست «وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً»13؛ همه این امور باید باشد تا انسان را مورد امتحان قرار دهد. اگر انسان همیشه كمبودها را ببیند همیشه باید غصه بخورد. برخلاف آن باید به نعمت‌ها توجّه كرد. اگر اینگونه شد زندگی با شادی همراه می‌شود. علاوه بر آن شكر خدا هم به ؛ جا آورده می‌شود. كه خدا چه نعمتهای خوبی به ما داده است. این گونه خدا نیز از بنده راضی می‌شود و نعمتهایش را افزون می‏كند. پس از آن است كه به نعمتهای معنوی نیز پی می‏بریم، نعمت‌هایی همچون نعمت شكر و حمد خدا. «لِنَكُونَ لِإِحْسَانِهِ مِنَ الشَّاكِرِینَ»؛ تو حمد را به ما آموختی و توفیق دادی تا حمد تو را به جا بیاوریم. برای آن‌كه به مقام شاكرین برسیم و شكر احسان تو را بجا بیاوریم «وَ لِیَجْزِیَنَا عَلَی ذَلِكَ جَزَاءَ الْمُحْسِنِینَ»؛ آن‏؛ هنگام لیاقت آن را پیدا می‌كنیم تا بالاترین پاداشی كه تو مهیا نموده‌ای را دریافت كنیم. انسان جز كمال چه می‏خواهد؟ اگر به چیزی رسید كه دیگر بهتر از آن چیزی نیست، دیگر كمبودی احساس نمی‌‏كند. اگر انسان آن پاداش عظیمی كه خدا برای مخلوقاتش مهیا كرده دریافت كند دیگر چه كمبودی را احساس می‌كند؟ معلوم می‌شود كه هدف از این‌كه خدا ما را به حمد و ستایش هدایت فرمود این است كه «لِنَكُونَ لِإِحْسَانِهِ مِنَ الشَّاكِرِینَ»؛ تا از شاكرین باشیم. هرگاه شاكر بودیم، آن هنگام لیاقت دریافت بهترین پاداشها را پیدا می‏كنیم.


1. قمر / 55.

2. آل‏عمران / 145.

3. بقره / 58.

4. توبه / 120.

5. ذاریات / 56.

6. انسان / 1.

7. بحارالانوار، ج 3، ص 15، باب 2.

8. نهج‏البلاغه، ص 287، خطبه 192.

9. اعراف / 12.

10. قصص / 76.

11. قصص / 78.

12. بحارالأنوار، ج 90، ص 376، باب 24.

13. انبیاء / 35.