بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم
الْحَمْدُللهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَالصَّلاَةُ وَالسَّلامُ عَلَی سَیِّدِ الأنْبِیَاءِ وَالْمُرسَلِین حَبِیبِ إلَهِ الْعَالَمِینَ أبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَعَلَی آلِهِ الطَّیبِینَ الطَّاهِرِینَ المَعصُومِین
أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الْحَسَن صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آبَائِهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِی کُلِّ سَاعَةٍ وَلِیًا وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْنَا حَتَّی تُسْکِنَهُ أرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً
تقدیم به روح ملکوتی امام راحلرضواناللهعلیه و شهدای والامقام اسلام، صلواتی اهدا میکنیم.
قبل از هر چیز، این حقیر هم به نوبه خودم ارتحال ملکوتی حضرت آیتالله خوشوقت را که استوانه بزرگی در نظام اسلامی ما و در جامعه روحانیت بودند، به پیشگاه مقدس ولیعصرارواحنافداه مقام معظم رهبری و همه دوستداران نظام، تسلیت عرض میکنم و امیدوارم خداوند متعال، روح ایشان را با انبیا و اولیا محشور فرماید.
با عذرخواهی از قصوری که به واسطه ضعف مزاج، بیماری و کهولت سن دارم، برای اطاعت امر دوستان و برای اینکه کمترین وظیفه خودم را نسبت به مقام شامخ این عالم ربانی ادا کرده باشم، چند لحظهای مزاحم میشوم.
همه شما مضمون این حدیث را بارها شنیدهاید که از دنیا رفتن عالم، رخنهای در اسلام ایجاد میکند که قابل جبران نیست و لطمهای به پیکر اسلام میزند که جبرانناپذیر است. شاید بسیاری از ما و شاید خود بنده هم یک وقتی این را نوعی مبالغه میدانستیم؛ البته مبالغهای که در کلام، مُحَسَّن است ولی گمان میکنم این یک حقیقت است و هیچ مبالغهای در آن نیست.
سؤال اصلی که منشأ استبعاد میشود این است که چطور مرگ عالم موجب خلأیی در اسلام میشود که هیچچیز آن را جبران نمیکند؟! خب، یک عالم دیگر میآید و جای او را میگیرد. این یعنی چه که خلأیی ایجاد میشود که لَا يَسُدُّهَا شَيْءٌ؟![1] آن اندازهای که به عقل بنده میرسد، یک توجیهی عرض میکنم؛ انشاءالله شما تکمیلش بفرمایید.
ابزارهای مصنوعی که ما میسازیم، از کوچکترین ابزارهای صنعتی گرفته تا ابزارهای کلانی که صدها تن وزن دارند، از قطعات مختلفی تشکیل میشوند. معمولاً کارخانههایی که این مصنوعات را میسازند، ابزار یدکی آنها را هم تولید میکنند تا اگر قطعهای فاسد شد یا خراب شد، بلافاصله بتوان آن را تعویض کرد و همان کار اولیه را انجام داد. اگر جامعه را فرض کنیم که دارای ارگانهایی است که هرکدام نقش خاصی دارند و در رأس همه آنها عالمان هستند که روشنگر جامعه و هدایتکننده مردم هستند، آنها هم نقشی دارند که اگر از دست بروند، باید کسی جای آنها را بگیرد؛ اما این دو با هم خیلی فرق دارند.
یک اتومبیل را فرض کنید که قطعات یدکیاش ساخته شده و در فروشگاهها موجود است. وقتی قطعات یدکی در فروشگاهها هستند، از آنها استفادهای نمیشود؛ در کاغذ و بستهبندی قرار گرفتهاند. وقتی نیاز پیش بیاید، میروند آنها را تهیه میکنند و قطعه را تعویض میکنند؛ اما عالم، هر وقت در جامعه باشد، جای خودش را باز میکند و اثر خودش را میبخشد. هیچوقت معطل نیست. این است که وقتی از دنیا برود و جامعه از او محروم شود، جای خودش را از دست داده است؛ بلکه هرکس دیگری هم بیاید، جای خودش را دارد. اگر در جامعهای ده نفر، صد نفر یا هزار نفر عالم هم باشند، هرکدام جایگاه خودشان را دارند؛ چه در زمینه تحقیق، چه آموزش، چه موعظه و چه ارشاد. هرکدام کار خودشان را میکنند. مثل اسباب یدکی نیست که بستهبندی شده باشد و در مغازه یا انبار گذاشته شده باشد تا هر وقت لازم شد، آن را بیاورند.
عالم همیشه دارد نقش خودش را ایفا میکند. وقتی رفت، دیگر کسی جای او را پر نمیکند. میگویید عالم دیگری هست؛ آن جای خودش را دارد. این کار خودش را میکرد و حالا هم دارد میکند اما جای این را نمیگیرد. جای این خالی شد. این است که لَا يَسُدُّهَا شَيْءٌ؛ این خلأیی که پیدا شد، چیزی جای آن را نمیگیرد.
حالا قدر متیقن از مضمون این روایت، عالم دین است؛ برای این است که میفرماید در اسلام ثُلمهای پیدا میشود که چیزی جای آن را نمیگیرد. پیداست که این عالم، ارتباطی با اسلامیت جامعه دارد. اگرچه علمای دیگر هم بهطور غیرمستقیم برای جامعه اسلامی و برای اسلام مفید هستند اما ظاهراً این روایت، ناظر به آن کسی است که عالم دینی است و وقتی از دنیا میرود، مستقیماً به پیکر اسلام لطمه میخورد. البته من میگویم قدر متیقن، نه اینکه منحصراً چنین کسی مراد باشد.
در این چند دقیقهای که بنده مزاحم شما هستم، میخواهم سؤالی را طرح کنم و جوابش را از قریحه نقاد شما بگیرم و آن این است که آیا نقش هر عالمی که از دنیا برود، با عالم دیگر مساوی است؟! آن رخنهای که پیدا میشود، آیا همه رخنهها به یک اندازه هستند یا تفاوت دارند؟! اگر تفاوت دارند، تفاوتشان در چیست؟! کدامیک از این رخنهها مهمتر است؟! کدام اهمیت بیشتری دارد و جای این را دارد که آدم بیشتر متأثر شود و عزاداری کند؟!
پاسخ این سؤالها از دو جهت به نظر بنده میرسد. حالا ممکن است شما جهات دیگری هم بیفزایید یا اینهایی را که من عرض میکنم، تصحیح کنید. تأثیر علما در جامعه از دو جهت با هم تفاوت دارد و خلأیی که رفتنشان ایجاد میکند، متفاوت خواهد بود. یکی طبیعتاً به اندازه علم و ظرفیتی است که در جامعه دارند و موقعیتی که در جامعه پیدا کردهاند. وقتی رخنه کوچکی در جامعه پیدا میشود، فرض کنید رخنهای به اندازه یک سکه است؛ آن کسی که موقعیت بیشتری دارد، وقتی میرود، رخنه بزرگتری ایجاد میشود. دیگر هرکسی به اندازه موقعیت اجتماعیاش و تأثیری که بر افراد میگذارد متفاوت است. تفاوت معلومات و تفاوت موقعیتهای اجتماعی باعث میشود که رخنهها هم متفاوت باشند.
این یک جهت تفاوت است. طبیعتاً مرجع تقلیدی که از دنیا میرود، با عالمی که مثلاً امام جماعت یک محل است، خیلی تفاوت دارد. برد کار مرجع تقلید بسیار وسیعتر است و کل جامعه شیعه را در برمیگیرد؛ اما آن امام جماعت فقط برد محدودی دارد و کار او به محله و مسجد خودش مربوط است. این یک تفاوت میان عالمان ازلحاظ تأثیری است که در جامعه دارند. مرگشان هم همان اثر را میگذارد و رخنههای متفاوتی ایجاد میکند؛ ولی خیال میکنم یک تفاوت مهمتر هم هست. این را به قول جناب آقای قرائتیحفظهالله، دوست دارم زیاد گوش بدهید؛ با توجه به اینکه عرض کردم صحبت از عالم اسلامی است که مرگش باعث رخنه در «اسلام» میشود؛ این خیلی حرف است! نمیفرماید باعث رخنه در جامعه اسلامی یا در بین مسلمانها میشود؛ میگوید رخنه در اسلام پدید میآید! طبیعتاً بستگی دارد به اینکه این عالم چه نقشی در اسلام دارد، اسلام را چه اندازه درک کرده و در کدامیک از ابعاد اسلام، مهارت و تخصص دارد و در جامعه اثر میگذارد.
میدانیم که رشتههای مختلف علوم دینی وجود دارد ازجمله فقه، اصول، فلسفه، تفسیر، حدیث، رجال، تاریخ، اخلاق و رشتههای مختلف دیگر علوم دینی. آن کسی که فقیه است، رفتن او در فقه ایجاد رخنه میکند و کمبودش در زمینه فقه احساس میشود؛ چون تا حالا در رشتههای دیگر تأثیری نداشته که معلوم شود با رفتنش چه رخنهای پیدا شده است. آن کسی که در اخلاق تخصص دارد و فقط در بُعد اخلاقی تأثیر گذاشته، رفتن او هم در اخلاق رخنهای ایجاد میکند؛ اما اگر کسی در همه یا اکثر علوم اسلامی تخصص داشته باشد، مرگ او نهتنها یک رویه از منشور را سوراخ میکند، بلکه همه رویههای این منشور با رفتن او مخدوش میشود. نبود او در فقه اثر میگذارد؛ علم اصولش در اصول، دانش رجالش در رجال، فلسفهاش در فلسفه و تخصصش در عرفان و اخلاق نیز اثرگذار است.
پس یکی از تفاوتهایی که میان علما وجود دارد و باعث میشود رفتنشان در جامعه اثر بگذارد، جامعیت آنهاست. کسانی که در همه علوم تخصص دارند، البته تصور اینکه کسی در همه علوم تخصص داشته باشد، مشکل است اما دستکم در بسیاری از علوم اسلامی تخصص دارند، با رفتنشان رخنههایی ایجاد میکنند که نهتنها در یک سطح و یک رویه، بلکه در همه ابعاد اسلام و عرصههای اسلامی اثر منفی میگذارد و خلأ ایجاد میشود.
فکر میکنم این مقدمه قابلفهمی باشد و پذیرفتنش خیلی مشکل نباشد؛ اما اینکه این رویههای اسلام چندتاست و کسانی که میگوییم جامع هستند و در سطوح مختلف در اسلام اثر میگذارند و رفتنشان خلأ ایجاد میکند، چند جور تأثیر دارند، بحث دیگری است.
من فقط یک بُعد آن را عرض میکنم که بیشتر جنبه فقه و احکام اسلامی دارد. عرصههای دیگرش برای بزرگان دیگری بماند که لیاقت آن را داشته باشند و بیش از بنده بتوانند این را توضیح بدهند. من فقط مسئله فقه را عرض میکنم.
وقتی تاریخچه فقه خودمان و تاریخ فقهای خودمان را بررسی میکنیم بهخصوص در قرنهای اخیر و کتابها، مطالب و تحقیقاتشان را بررسی میکنیم، میبینیم که اکثر فقها، شاید بیش از نود درصد، حوزه اجتهاد و فقاهتشان در مسائل عبادی و مسائل فردی زندگی است.
اگر در کتابخانههای طلاب و در کتابهای دینی ملاحظه بفرمایید، شاید صدها کتاب قطور و حجیم درباره طهارت و صلات پیدا کنید؛ صلات مرحوم حاجآقا رضا همدانی، طهارت ایشان، صلات جواهر، طهارت جواهر، طهارت شیخ انصاری؛ همه اینها کتابهای بزرگ و قطوری هستند که فقط به یک باب فقه، آن هم فقط به باب طهارت اختصاص دارند. بعضی از بزرگان که بسیار نادر هستند، مثل صاحب جواهررضواناللهعلیه، تمام ابواب فقه را اجتهاد کردهاند و دوره جواهر را نوشتهاند؛ کتابی که شاید پنج، شش برابر یا بیشتر از شش جلد رحلی قدیم باشد و تقریباً شش برابر صلات مرحوم حاجآقا رضا حجم داشته باشد. ایشان همه ابواب فقه را اجتهاد کردهاند اما نه با آن تفصیلی که مرحوم حاجآقا رضا همدانی انجام دادهاند، بلکه مقداری مختصرتر.
افرادی مثل صاحب جواهر که تمام ابواب فقه را بهتفصیل بررسی کرده باشند زیاد نیستند؛ اما کسانی هستند، حتی از میان مراجع بزرگ که در میان همه کتابهای فقهی اثری که از آنها باقی مانده است یکی - دو کتاب کوچک چندجلدی، در حدود سیصد - چهارصد صفحه است. بعضیها هم اصلاً اثر مکتوبی ندارند. این ازنظر نگارش و تحقیق در فقه است.
وقتی کارهایی را که فقهای ما انجام دادهاند مرور میکنیم، میبینیم اکثریت قریب به اتفاق تحقیقاتشان در مسائل عبادی و فردی است. البته استثنا هم دارد. مرحوم حاج ملاعلی کنی کتابی فقط درباره قضاوت نوشتهاند که شاید ازلحاظ حجم شبیه همین کتاب طهارت و صلات حاجآقا رضا باشد ولی بهطورکلی، در خصوص مسائل اجتماعی و سیاسی اسلام، بسیار کم تحقیق میشود. حالا اینکه سرّش چه بوده، عللی دارد که من در مقام بیان آن نیستم. حتماً عللی دارد که قابلفهم و قابلقبول هم هست. اینگونه نیست که بگوییم، خداینکرده همه اینها کوتاهی و تقصیر کردهاند؛ نه، نکتههایی در ذهن مبارکشان بوده که باعث این کار شده است؛ ولی عملاً نتیجه این شده است.
تازه، آنهایی هم که در مسائل اجتماعی تحقیق کردهاند، اکثریت قریب به اتفاقشان فقط روی کاغذ و در کتاب بوده است. اینکه عملاً وارد میدان شوند و سعی کنند مسائل سیاسی و اجتماعی اسلام را در جامعه پیاده کنند، در این راه سرمایهگذاری کنند و بعد تازه جان خودشان را هم بدهند، تعدادشان بسیار کمتر از دیگران است.
بنده حدود شصتوپنج سال است که طلبه هستم. در این مدتی که از اول طلبگیام تا حالا میگذرد، به یاد دارم که در جامعه، نظرهای مختلفی نسبت به مسائل سیاسی اسلام وجود داشته است. آن اوایل که ما طلبه شدیم، اوضاع روحانیت و اینها خیلی ضعیف بود؛ مدرسهها تعطیل بودند و روحانیت در نهایت ضعف و اختناق به سر میبرد. آنوقتها اصلاً ورود به مسائل سیاسی یک ارزش منفی بود؛ یعنی تلقی عموم مردم -البته استثنا هم داشت و من تلقی غالب را عرض میکنم- تلقی عموم مردم این بود که عالم دینی یعنی کسی که نماز جماعت میخواند، بعد عبا را سرش میکشد و به منزل میرود، مقداری قرآن میخواند، درس میگوید، مطالعه میکند، اگر عیادت مریض یا تشییعجنازهای باشد شرکت میکند و نماز میتی میخواند و اگر مجلسی، مثلاً مجلس عزاداری هم باشد، چند دقیقهای شرکت میکند و به خانهاش برمیگردد. این را عالم دینی میدانستند؛ فردی باتقوا، بیسروصدا و آرام. معمولاً هم خوششان میآمد که عبا را سرش بکشد و به کسی کاری نداشته باشد؛ اما اگر گفته میشد که این آقا در مسائل سیاسی، حکومت و این حرفها دخالت میکند، آنچنان اخمهایشان درهم میرفت که میگفتند: اینها چه ربطی به روحانیت دارد؟! چه ربطی به دین دارد؟! این یک نوع شذوذ تلقی میشد. اگر احیاناً کسی در مسئلهای دینی دخالت میکرد، تلقی عمومی این بود که حساب دین یک حساب است و حساب سیاست، حساب دیگری است.
این کلامی که اکنون ما نقل میکنیم، ابتدا هم امام این مطلب را فرمودند و بعد کمکم رواج پیدا کرد، از مرحوم آقای مدرسرضواناللهعلیه است که فرمود: دیانت ما عین سیاست ماست، سیاست ما عین دیانت ماست. این حرف، حرف نویی بود. اینگونه نبود که یک فرهنگ عمومی باشد. یک نفر این حرف را زد وگرنه عملاً چنین وضعی وجود نداشت. بنده از همان کودکی به یاد دارم که مرحوم آیتالله کاشانیرضواناللهعلیه در زمان ما حضور داشتند. بعدها فهمیدیم که ایشان ازلحاظ فقاهت از مراجع زمان خود کم نداشتند و ازلحاظ استعداد و هوش، فوقالعاده بودند ولی چون در مسائل سیاسی دخالت کرده بودند، اصلاً جزو علمای بزرگ حساب نمیشدند! یک وقت هم اگر در جایی، در روزنامه، عکس ایشان را میانداختند و از ایشان صحبت میکردند، میگفتند: حالا اینها سیاسی هستند! و با صورتی ناخوشایند با ایشان برخورد میشد.
البته فقهایی بودند که هم درباره مسائل اجتماعی اسلام تحقیق کرده بودند و هم دوست داشتند عملاً دخالت کنند. اینها دسته و گروه دوم بودند؛ اما عدهای میگفتند: نمیشود، فایده ندارد، کاری از دستمان برنمیآید. ما در مقابل این قدرتهای جهنمی که سلاطین دارند و کسانی که از آنها حمایت میکنند، چه کاری میتوانیم انجام بدهیم؟! اینها حاضر نیستند حرف ما را گوش کنند و احکام اسلام را عمل کنند! ما چه دخالتی بکنیم؟! اگر هم دخالت کنیم، ابزاری در دست اینها میشویم و از ما سوءاستفاده میکنند. اگر یکبار در مجلسشان حاضر باشیم، پیش مردم وانمود میکنند که با ما هستند ولی عملاً دلشان با ما نیست و از این حضور، سوءاستفاده میکنند.
مخصوصاً تجربهای که از صدر مشروطیت به دست آمده بود و سوءاستفادههایی که بعضی از افراد از برخی علما کرده بودند، این حرف را تأیید میکرد. میگفتند: بله، اسلام احکام سیاسی دارد ولی نمیشود کاری کرد؛ حالا وقتش نیست. باید صبر کرد تا خود آقا امام زمان تشریف بیاورند و همهچیز را درست کنند. یعنی ازنظر تئوری قبول داشتند که اسلام حکومت دارد و دارای احکام سیاسی است ولی میگفتند از ما برنمیآید؛ ما مردش نیستیم و نمیتوانیم کاری بکنیم. تکلیف، مشروط به قدرت است. وقتی قدرت نداریم، کاری هم نمیتوانیم بکنیم.
در میان مجموعهای از علمای بزرگ که خدا انشاءالله درجات همهشان را عالیتر کند و ایشان را با موالیشان محشور بفرماید، تعداد محدودی بودند که هم ازنظر فکری قبول داشتند اسلام احکام سیاسی و اجتماعی دارد و هم عملاً اقدام کردند تا در این زمینه قدمهای مثبتی بردارند و کاری انجام بدهند. ولی اگر از زمان ائمه اطهارسلاماللهعلیهماجمعین تابهحال مروری بر تاریخ بکنیم، در میان فقها کمتر کسی را پیدا میکنیم که مانند امامرحمةاللهعلیه چنین نقشی داشته باشد. ته دل ما این است که هیچکس اما حالا احتیاط میکنم و میگویم کمتر کسی. از همان دورانی که امام درس میگفتند و عدهای طلبه دور ایشان بودند، سعی داشتند حتی در درسشان نیز مسائل سیاسی و اجتماعی را مطرح کنند. مثالهایی که میزدند، گاهی از مسائل حکومتی بود. بعد هم وارد عرصه سیاست شدند و این مراحل مختلف را با همه سختیهایش پشت سر گذاشتند؛ چه آنچه بر خودشان گذشت، چه آنچه نسبت به فرزندشان پیش آمد، تبعید و زندان و بعد هم انقلاب با آن وسعتش. شما اگر آن دوران را ندیده و در آن حضور نداشتهاید، شنیدهاید که ما چقدر کشته و شهید دادیم؛ چقدر از علما در زندانها زیر شکنجه شهید شدند. یکی از آنها آیتالله سعیدی بود که نام ایشان در خیابانها هست. بالاخره امام مقاومت کردند، حدود چهارده - پانزده سال تبعید را هم به جان خریدند ولی اصلاً ناامید نشدند و کار را دنبال کردند تا خدا نصرت را نصیبشان کرد و این انقلاب عظیم در عالم واقع شد؛ انقلابی که نظیرش را بهسختی میتوان نشان داد. البته از بعضی جهات، نمونههایی وجود دارد ولی درمجموع، حقیقتش این است که بنده سراغ ندارم. البته معلومات بنده از تاریخ زیاد نیست اما در حدی که اطلاع دارم، نظیری برای این انقلاب سراغ ندارم. حقیقتش هم این است که مرد میدانش یک نفر بود. البته وقتی او به میدان آمد کسان دیگری هم جذب شدند؛ اما محور، او بود.
بحث من فقه بود و صحبت این بود که عالم فقه چه خدمتی به اسلام میکند و چه کاری انجام میدهد. مهمترین خدمتی که امام به فقه اسلام و فقه تشیع کرد، این بود که هم ازنظر نظری اثبات کرد که بخش عظیمی از فقه مربوط به مسائل سیاسی و اجتماعی است -شاید تعبیر خود ایشان باشد که بیشتر ابواب فقه مربوط به مسائل سیاسی و اجتماعی است- و هم خودشان زمانی که در نجف بودند، مسائل حکومتی و مسئله ولایتفقیه را در آنجا تدریس کردند. جزوهها و نوارهای درس ایشان میآمد و بعداً به صورت کتاب درآمد و فتح بابی شد تا در این زمینه تحقیقاتی انجام بگیرد.
بالاخره ایشان در عمل، همهچیزشان را در معرض قربانی کردن و فدا کردن برای برقراری نظام اسلامی قرار دادند. من از وضع زندگی و افکار ایشان بیاطلاع نبودم. بالاخره ما هم چند سالی به گوشه و کنار میرفتیم و پای درس ایشان مینشستیم. من سراغ ندارم که حتی یکمیلیونیم از هستی و دارایی، اعم از دارایی مالی، پست و مقام، آبرو و حیثیت و علم را برای خودش ذخیره کند و بگوید این برای انقلاب و برای خدا نباشد؛ حتی یکمیلیونیم آن را! ایشان تمام هستیاش را برای انقلاب در طبق اخلاص گذاشت و هیچچیزی برای خودش ذخیره نکرد؛ حتی فرزندش را که در میان اقران خودش نابغهای بود و ازلحاظ استعداد و هوش فوقالعاده بود. امام به ایشان خیلی علاقه داشتند و امیدوار بودند که بتواند در آینده خدمات بزرگی برای اسلام انجام بدهد اما ایشان در جوانی، جوانمرگ شد و امام فرمودند که این یک لطف خفی الهی بود! نشنیدهام که حتی برای ایشان گریه کرده باشند، با اینکه بسیار مهربان بودند. میخواستند چیزی برای خودشان نگذارند و همهچیزشان برای خدا و دین خدا باشد. خدا هم در همین دنیا پاداش ایشان را داد: وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ.[2] شاید در تاریخ هم مردی به این عظمت که همه عالم او را به این عظمت بشناسند، کم پیدا شده باشد. این خدمتی بود که ایشان به فقه کرد.
بحث ما درباره یک رویه از علوم اسلامی بود؛ اینکه عالمی که در فقه کار میکند، چه خدمتی به اسلام میکند و در میان کسانی که به اسلام خدمت کردهاند، خدمت چه کسی بالاتر بوده است؟! حاصل عرض بنده این است که امام بزرگترین عالمی بود که ما میشناسیم که برای فقه اسلام خدمت کرده است؛ عالمی که دستکم نصف فقه را احیا کرد. فرض کنیم نصف ابواب فقه مربوط به مسائل فردی و عبادی و اینهاست و نصف دیگر را هم مربوط به مسائل اجتماعی بدانیم که شاید با یک نگاه، بیش از نصف هم باشد. این بخش از فقه تقریباً مطرود بود؛ نه درسش گفته میشد، نه بحث و تحقیقی درباره آن انجام میگرفت و نه کسی درصدد اجرای آن بود. امام در عالم، یکتنه قیام کرد. شعار ایشان همان شعاری بود که هرجا بحث میکردند، در درس هم میفرمودند و در جاهای دیگر، در یادداشتهایی که برای کسانی نوشته بودند، به آن اشاره کردهاند: قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ.[3] خودشان نیز مظهر این آیه بودند. چیزی جز برای خدا در وجودشان نبود. این خدمتی بود که یک فقیه به فقه اسلام و به اسلام کرد. سایر خدماتی هم که ایشان انجام دادند سر جای خودش بماند.
اگر ما امروز سوگوار رحلت حضرت آیتالله خوشوقترضواناللهعلیه هستیم، باید بدانیم که ایشان یک فرد عادی نبودند که فقط فقیه باشند یا در فقه فقط در زمینه ابواب عبادات تحقیق کرده باشند؛ ایشان دستپرورده امام بودند. تا آنجا که من به یاد دارم، البته ایشان قبل از من به قم تشریف آورده بودند؛ وقتی من آمدم، چهار - پنج سال بود که ایشان در قم تحصیل میکردند، از همان وقتی که به یاد دارم، ایشان به درس امام میرفتند و تا آخرین وقتهایی که امام در قم تشریف داشتند، دستپرورده ایشان بودند. ایشان اسلام را آنگونه که امام به ایشان تعلیم داده بود شناختند؛ آن هم نه اینکه فقط به فقه اکتفا کنند؛ بلکه در تفسیر، فلسفه، عرفان و اخلاق هم کار کرده بودند. آن هم نهتنها در علوم، بلکه در عمل کردن به آنها و تربیت دیگران نیز تلاش داشتند. در همه این مراحل، از خودنمایی، مطرح کردن خود و شهرتطلبی به دور بودند. ایشان از شهرت بسیار پرهیز میکردند. خیلی آرام و بیسروصدا حرف میزدند و کار میکردند. تنها جایی که احساس وظیفه شرعی میکردند، چیزی میگفتند یا کاری انجام میدادند؛ وگرنه، مثلاً در حالتهای مختلفی که کمابیش هرکسی میخواهد خدمتی بکند، دوست دارد زمینه فراهم شود و مردم او را بشناسند تا اقدام کند اما ایشان اینگونه نبودند.
این همه شاگردانی که تربیت کردند، هیچجا کسی برای ایشان تبلیغ نکرد. خودشان هم هیچوقت چیزی نگفتند و ادعایی نکردند. کمکم افرادی ایشان را شناختند و از ایشان استفاده کردند. دهانبهدهان به یکدیگر گفتند و کسانی ایشان را شناختند و کمابیش از محضرشان بهره بردند.
در خدماتی هم که ایشان برای نظام سیاسی اسلام انجام دادند، در همان سالهای اول، عضو ستاد انقلاب فرهنگی بودند که شش نفر عضو داشت. ایشان یکی از اعضا بودند. باز هم بیسروصدا و آرام، بدون اینکه کارشان را در بوق و کرنا کنند، وظیفهشان را انجام میدادند. جایی هم نمیگفتند که من عضو ستاد انقلاب فرهنگی هستم یا چنین خدمتی میکنم.
اگر امروز سوگوار هستیم، به خاطر این است که کسی را از دست دادهایم که در همه این ابعاد، دستپرورده امام بود. این کار امام و کار شاگردان ایشان به تبعیت از او، کمکم آنچنان گسترش پیدا کرد؛ یعنی خدا به آن برکت داد. کار خدا اینگونه است. کارهایی که خالص باشند و فقط برای خدا انجام بگیرند، خدا آنها را بزرگ میکند، وسعت میدهد و شاخوبرگشان را زیاد میکند، بدون اینکه خود آن شخص بخواهد دنبال گسترش کارش برود.
ما چنین شخصی را از دست دادیم و قطعاً مصداق آن روایت است که وفات او باعث لطمهای به اسلام میشود که چیزی جای آن را پر نمیکند؛ بنابراین، ما نمیتوانیم کاری کنیم که جای ایشان پر شود. ایشان جای خودشان را داشتند؛ هرکس دیگری هم باشد، جای خودش را دارد و باید کار خودش را بکند؛ اما دستکم میتوانیم کاری کنیم که دیگران تشویق بشوند و در آینده، امثال ایشان زیاد بشوند. جای ایشان خالی شد. زمان فعالیت ایشان گذشت و دیگر برنمیگردد؛ اما دستکم این کار را میشود کرد که سعی کنیم کسانی در این مقولات بیشتر کار کنند، اخلاص را یاد بگیرند، اخلاق انسانی و اسلامی را درست بشناسند و حقیقت اسلام را بفهمند.
امروز به برکت حضرت امام، بچههای کوچک ما هم میدانند که دخالت در امور سیاسی جامعه اسلامی، مثل نماز خواندن، واجب است. همان چیزی که یک روز ارزش منفی داشت و کسانی میگفتند عالمی که لباس جُندی بپوشد، این خلاف مروت است و از عدالت میافتد.
در کتابها معروف است که عادل باید، هم گناه را ترک کند و هم خلاف مروت انجام ندهد. امام کار را به آنجا رساند که گفت: رهبر ما آن نوجوان سیزدهساله است! یعنی نهتنها پوشیدن لباس او خلاف مروت نیست بلکه او رهبر من است. امام این فرهنگ را در جامعه ما جا انداخت. این برکتی بود که خدا به کار ایشان مرحمت کرد.
همانگونه که میدانید و روایت هم فرموده است، ما نمیتوانیم جای ایشان را پر کنیم؛ اما میتوانیم آموزههایی را که از ایشان و از خود امام فرا گرفتهایم، به خاطر داشته باشیم و کاری کنیم که اینها فراموش نشوند.
هنوز هم گوشهوکنار افرادی هستند که کمابیش همان تفکرات متحجرانه را دارند و میگویند: حکومت اسلام یعنی چه؟! حکومت اسلام را نمیدانیم یعنی چه؟! آن چیزی را که ایشان ثابت کردند که از بزرگترین واجبات است و حفظ آن از نماز واجبتر است. بااینحال کسانی هم در گوشهوکنار پیدا میشوند که میگویند: اصلاً حکومت اسلامی چه صیغهای است؟! ما در اسلام چیزی به نام حکومت نداریم. کتاب جواهر را بردارید، کجای آن نوشته کتاب الحکومه؟! چیزی به نام حکومت نداریم! افراد دیگری هم با لحنهای دیگر این مطالب را مطرح کردهاند.
امروز مسئله ولایتفقیه در جامعه ما مثل خورشید میدرخشد. دنیا حکومت ما را به حکومت ولایتفقیه میشناسد. وقتی میخواهند بگویند حکومت اسلامی چه ویژگیای دارد، میگویند این حکومت، حکومت ولایتفقیه است؛ اما دستهایی در کار است که این عنصر اصلی حکومت ما را که برکت خونهای شهدا و تلاشهای مجاهدان ما و در رأس همه، تلاشهای شخص امامرضواناللهعلیه است، کمکم کمرنگ کنند و اینگونه وانمود شود که «ولایتفقیه چه صیغهای است؟! حالا در قانون اساسی آمده و چون در قانون اساسی آمده است ما قبول داریم.»
آیا ولایتفقیه همین است؟! یعنی اگر در قانون اساسی نیامده بود، ما ولایتفقیه نداشتیم؟! مردم وقتی در مقابل ارتش شاه سینههایشان را باز میکردند و میگفتند سرنیزه را بزن یا تیر بزن، میگفتند به دستور امام است؛ ولیفقیه به من اجازه داده است. قبل از اینکه آن نظام ساقط شود، ولایتفقیه بود. قیام مردم بر اساس ولایتفقیه بود، نه به این دلیل که در قانون اساسی آمده است. همه میدانیم که قانون اساسی، بالاخره به شکلی قابل تغییر است؛ وحی منزل نیست. در آن تجدیدنظر میشود. حالا اگر تجدیدنظر کردند و کسانی گفتند این ماده باید حذف شود، آن وقت دیگر باطل میشود؟!
تفاوت این تفکر را با آن تفکری که امام به ما القا کرد ببینید! در صحیفه امام صریحاً آمده است. بروید صحیفه نور را ملاحظه بفرمایید؛ میفرمایند: رئیسجمهور منتخب مردم اگر از طرف ولیفقیه نصب نشود طاغوت است و اطاعت از او حرام است.
این بحثها برای ما ازاینجهت اهمیت دارد که تاریخ نشان داده است بسیاری از حقایقی که مثل آفتاب، روشن هستند، در اثر سوءتبلیغات، تقریباً تحریف میشوند و به فراموشی سپرده میشوند. مگر نشنیدهاید که وقتی امیرالمؤمنینصلواتاللهعليه را در محراب عبادت به شهادت رساندند، مردم شام گفتند: مگر علی نماز هم میخواند؟! تبلیغات اینگونه است.
بالاخره شرایط اجتماعی را برای بعضیها آنچنان فراهم کردند که قاتل سیدالشهدا، بهعنوان خلیفه پیغمبر، روی تخت نشست و شراب میخورد و سگبازی و میمونبازی میکرد! فرهنگ جامعه را اینگونه ساختند. اگر مردم نمیپذیرفتند که چنین چیزی نمیگفتند.
بعد از آن هم دو سلسله بنیامیه و بنیعباس آمدند. بنیعباس پانصد سال به نام خلیفه پیغمبر بر کشورهای اسلامی حکومت کردند! سالهای طولانی، روی منبر و در خطبههای نماز جمعه، علی را لعن میکردند. این کار از واجباتشان بود؛ همان علیای که پا روی دوش پیغمبر گذاشت و بتها را شکست. تاریخ نشان میدهد که تبلیغات چه کارهای بزرگی میتواند انجام بدهد. آن روز نه این رسانهها بود، نه رادیو و تلویزیون، نه ماهواره و نه چیزهای دیگر؛ اینترنت هم نبود. بااینحال، تبلیغات دهانبهدهان اینقدر اثر کرد. حالا که صدها وسیله تبلیغاتی وجود دارد. ما اگر اقلاً نتوانستهایم کاری مثل امام انجام بدهیم و افرادی مثل آقای خوشوقت تربیت کنیم، دستکم اینهایی را که به ما دادهاند را از دست ندهیم! بفهمیم حکومت اسلامی یعنی چه و ولایتفقیه یعنی چه. کار به آنجا نکشد که خداینکرده، یک وقت مسئولی در کشور فکر کند که او یکی است و ولیفقیه هم یکی! این هم رقیب اوست و درصدد برآید که رقیبش را از صحنه خارج کند!
خدا نکند یک وقت چنین صحنهای پیش بیاید؛ همانگونه که علی را از صحنه خارج کردند. مگر نکردند؟! آنها چهاردستوپا نبودند؛ آنها هم مثل ما دو دست داشتند، دو پا و دو چشم. آنهایی که صبح عاشورا نماز جماعت خواندند، گفتند: يَا خَيْلَ اللَّهِ ارْكَبِي وَبِالْجَنَّةِ أَبْشِرِي! ای سواران خدا! سوار شوید و بروید حسین را بکشید و به بهشت بروید! این تعقیبات بعد از نماز جماعتشان بود! مگر چقدر از وفات پیغمبر گذشته بود؟! از زمانی که امام حسین را روی دوش پیغمبر و روی سینه پیغمبر میدیدند چقدر گذشته بود؟! ما دستکم سعی کنیم این چیزهایی را که فهمیدهایم، دوباره از دست ندهیم. اگر قدر اینها را بدانیم، خدا بر نعمتش خواهد افزود.
اگر ما به این آموزهها باور داشته باشیم و بخواهیم شکر آنها را بهجا بیاوریم، باید در فعالیت اجتماعی و سیاسیمان اینها را مدنظر قرار دهیم. دنبال این باشیم که کسانی سر کار بیایند که در درجه اول، هدفشان اسلام باشد. هیچوقت ایرانی بودن جای اسلام را نخواهد گرفت. این شعاری است که بهاییها هم میتوانند بدهند. مگر نگفتند: نه غزه، نه لبنان، جانم فدای ایران؟! بهاییها میگفتند. این برای ما افتخاری نیست. باید بدانیم اسلام با هیچچیزی در عالم قابلمقایسه نیست؛ همهچیز فدای اسلام. هر چیز دیگری در پرتو اسلام رشد میکند، روی سر و چشم؛ چون نتیجه اسلام است. یک وقت ما فراموش نکنیم و بگوییم دیگر دوران اسلامگرایی گذشت. چه گذشت؟! خب، فردا یک کسی بگوید دوران خداپرستی هم گذشت. یکی دیگر هم فردا بگوید دوران اخلاق هم گذشت. مگر نگفتند؟! الآن پوزیتیویستهای اخلاقی میگویند که اخلاق اصلاً هیچ چیزی ندارد و قراردادی است؛ یک روز میگویند همجنسگرایی بد است، یک روز میگویند خوب است؛ فرقی نمیکند!
یادمان نرود که اصل، اسلام است؛ اصل، خداست؛ اصل، دین است؛ اصل، احکام قرآن است. در عمل، اصل ولایتفقیه است.
در تجربه هم ببینید؛ شما در عالم و در تمام کشورهای دنیا، کدام رهبر را سراغ دارید که این پاکی، طهارت، قداست، محبوبیت، عشق به مردم و گذشتن از همهچیز برای خدا و برای خدمت به اسلام و مسلمین را داشته باشد؟! شما کجا سراغ دارید؟! آن هم نه یک روز و دو روز، بلکه در دوران طولانی بیش از دو دهه. الحمدلله رهبری ایشان ادامه پیدا کرده است و انشاءالله دهههای بیشتری تا ظهور ولیعصرارواحنافداه ادامه داشته باشد.
وصیت و سفارش ما به یکدیگر باید این باشد: اسلام، امام زمان، نایب امام زمان، ولیفقیه. اینها هدف ماست. اشخاص را با اینها بسنجیم؛ اما امام زمان واقعی؛ نه اینکه فردا بگوییم: این یک انسان کامل است و امام زمان یعنی انسان کامل؛ پس امام زمان یعنی این! آن یک مفهوم کلی است. حکومت امام زمان یعنی حکومت صالحان؛ اما صالحان چه کسانی هستند؟! یکی هم مثلاً رئیسجمهور ونزوئلا! گفتهاند! نگویید نگفتهاند! ما دنبال حکومت امام زمان به همین معنا هستیم؟!
اولین وظیفه ما در مقابل این نعمتهای عظیمی که خدا به جامعه ما داده و در عالم بینظیر است این است که اصالت اسلام را حفظ کنیم، اسلام را بهتر بشناسیم و هر روز درصدد بازی کردن با اسلام و مفاهیم اسلامی برنیاییم. اسلام همان است که خدا گفته، پیغمبر گفته و در این زمان، امامرضواناللهعلیه فرموده است. اسلام همین است. تفسیرهای دیگر از شیطان است. اینها میخواهند ما را از مسیر حقیقت منحرف کنند. اسلام را باید از اسلامشناس شناخت. ما بهتر از امام چه کسی را میشناسیم و امروز بهتر از مقام معظم رهبری چه کسی را میشناسیم؟!
پروردگارا! تو را به عزت و جلالت قسم میدهیم، عزت اسلام و مسلمین را روزافزون فرما!
روح امام راحل و شهدا و علما و بزرگان و مجاهدانی را که در راه اسلام به شهادت رسیدند، با انبیا و اولیا محشور فرما!
سایه مقام معظم رهبری را بر سر ما مستدام بدار!
آنچه خیر اسلام و مسلمین است، برای جامعه ما مقدر فرما!
وَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ
[1]. إِذَا مَاتَ الْعَالِمُ ثُلِمَ فِي الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا يَسُدُّهَا شَيْءٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ؛ المحاسن، ج1، ص233.
[2]. عنکبوت، 27.