صوت و فیلم

صوت:

عرفه، روز عرفان و عاشقی

مشهد مقدس، در جمع اعضاي بسيج طلاب مدرسه علميه معصوميه
تاریخ سخنرانی: 
1385/10/9

عرفه، روز عرفان و عاشقی

مشهد مقدس، در جمع اعضای بسیج طلاب مدرسه علمیه معصومیه، 9/10/85

عرفه، روز معرفت و شناخت است؛ تا خودت را بشناسی و خدایت را؛ و در باره نسبت خودت، كه سر تا پا نیازی، با خدایت كه اصل جود و كرم است، بیاندیشی؛ و بدانی كه بنده‌ای؛ و هم‌نوا با نجواهای عاشقانه سید‌الشهداء دست نیاز به سوی مالك هستی دراز كنی؛ و از او بخواهی كه به تو این توفیق را بدهد كه اسماعیل نفست را به پای او قربانی كنی. با كلام شیوای حضرت آیت‌الله مصباح یزدی ‌ـ‌مد ظله‌ـ به پیشواز این روز می‌رویم.
صدای این جلسه كه روز عرفه سال 1427 در جمع صمیمی گروهی از طلاب مدرسه معصومیه برگزار شده، پیش از این نیز در اختیار علاقمندان قرار گرفته بود و اینك متن آن نیز تقدیم می‌شود.

 

بِسْمِ اللّهِ الْرَّحْمنِ الرَّحیم

اَلْحَمْدُلِلّهِ رَبِّ الْعالَمین وَ الصَّلاةُ وَ السَّلامُ عَلى سَیِّدِالْاَنْبِیاءِ وَ الْمُرسَلین حَبِیبِ اِلهِ الْعالَمیناَبِى‏الْقاسِم مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِهِ الطَّیِبینَ الْطّاهِرِینَ الْمَعْصُومین

اَللهُّمَ كُنْ لِوَلِیِّكَ الْحُجَةِ بْنِ الْحَسَن صَلَواتُكَ عَلَیْهِ وَ عَلى آبائِه، فی هذِهِ الْسّاعَةِ وَ فی كُلِّ سّاعَةٍ وَلِّیَا وَحافِظا وَ قآئِدَا وَ ناصِرا وَ دَلِیلاً وَ عَیْنا حَتى تُسْكِنَهُ أَرْضَكَ طَوْعا وَ تُمَتِّعَهُ فِیها طَویلاً

همان‌طور كه مى‏دانید، امروز روز بسیار بزرگى است. در میان همه روزهاى مبارك و مقدس، این روز یك ویژگى‌هایى دارد كه در سایر ایام، حتى در اعیاد شریفه و سایر ایام متبركه به این پایه دیده نمى‏شود. بر اساس آنچه از روایات استفاده مى‏شود اهمیت توجه و نیایش با خداى متعال در این روز به‌قدرى است كه فرموده‌اند: اگر روزه گرفتن باعث سستى در عبادت ودعا بشود، روزه نگیرید؛ با این‌كه روزه یكى از بزرگترین عبادات است كه: «الصّوم لى»؛ ولى امروز آن‌قدر دعا و توجه به خداى متعال مطلوب است كه گفته‌اند: اگر روزه مانع مى‏شود، روزه را ترك كنید؛ به خصوص از هنگام زوال تا موقع غروب آفتاب، انواع دعاها و تسبیحاتى وارد شده كه نشانه عظمت این روز و نزول بركات و رحمت‌هاى بى‏پایان از طرف خداى متعال بر بندگان شایسته اوست؛ و باز مى‏دانیم كه در میان همه آموزه‏هاى دینى كه در باره دعا و مناجات و توجه به خداى متعال وارد شده، كمتر دعایى، و شاید هیچ دعایى به‌اندازه دعاى عرفه سیدالشهدا ـ‌سلام الله علیه‌ـ اهمیت نداشته باشد. اگر درست توجه كنیم كه این دعا در چه موقعیتى انشاء شده، و با چه كیفیتى، ـ‌كه در روایت وارد شده و راوى نقل كرده‌ـ بیشتر به اهمیتش پى مى‏بریم. جا دارد حال كه خداى متعال بر ما منت گذاشته و ما را با ولایت اهل بیت آشنا كرده و این میراث نفیس و ارجمند را در اختیار ما قرار داده، بیشتر درباره‏اش تأمل كنیم و سعى كنیم از این دعا درس بگیریم.

امام ـ‌رحمه‌الله‌ـ در بعضى از فرمایشاتشان دارند كه ـ‌امثال بنده را مى‏فرمایدـ‌ ما باید دعا «بخوانیم»؛ ما دعا نمى‏كنیم؛ دعاهایى را كه بزرگان كرده‌اند، ما مى‏خوانیم. به تعبیر بنده، ما اداى دعا كردن را درمى‏آوریم؛ دعا را یك كس دیگرى كرده، آن كه دعا كرده؛ مقتضاى این جور دعا خواندن این است كه حال ما این چنین باشد كه: خدایا! ما لیاقت دعا كردن نداریم؛ مى‏خواهیم اداى دعاخوان‏ها را در بیاوریم. اما خدا آن قدر كریم است كه وقتى كسانى اداى بنده‏هاى شایسته‏اش را درمى‏آورند، مى‏پذیرد.

یكى از بزرگان علما داستانی را نقل مى‏كرد؛ من یادم نیست در كتابی خوانده باشم؛ ولى این شخص مرد بزرگى بود كه بى جهت و بى سند نقل نمى‏كرد. داستان مربوط به بنى اسرائیل و فرعون است. وقتى حضرت موسى ـ‌على نبینا و آله و علیه السلام‌ـ با برادرشان هارون براى دعوت فرعون آمده بود، یك لباس شبانى پوشیده بودند و یك چوبدستى دستشان بود، آمده بودند به دربار فرعون. خدمه دربار پرسیدند: شما كه هستید و این‌جا چكار دارید؟ موسی گفت: من پیغمبر خدا هستم و آمده‏ام فرعون را دعوت كنم. خدمه دربار به آنها خندیدند و گفتند: از اینجا بروید. فردا حضرت موسى با هارون باز به دربار فرعون آمدند و همین جریان تكرار شد. در روایت نقل شده كه آنها چهل روز به دربار فرعون مى‏آمدند اما كسى راهشان نمى‏داد. فرعون دلقكى داشت كه وقتى خسته می‌شد، برایش بازى در مى‏آورد و فرعون را مى‏خنداند. این دلقك چند بار در راه رفتن به دربار ‏دیده بود كه چوپانى ایستاده و چوبی در دستش است و مى‏گوید: من پیغمبر خدا هستم و آمده‌ام فرعون را دعوت كنم. یك روز این دلقك لباس چوپانى پوشید و چوبی به دست گرفت و به كاخ فرعون رفت و جلوى فرعون ایستاد. فرعون پرسید: این چه لباسى است كه پوشیده‌اى؟ دلقك گفت: من پیغمبرم؛ آمده‌ام تو را دعوت كنم. فرعون و اطرافیانش به خنده افتادند و این یكى از سوژه‏هاى خندیدن فرعون شد و هر روز این لباس را مى‏پوشید و مى‏آمد به دربار و می‌گفت: من پیغمبرم و آمده‌ام تو را دعوت كنم؛ یا قبول كن، یا عذاب نازل مى‏شود. درباریان هم مى‏خندیدند. بالاخره یك روز فرعون گفت: این حرف را از كجا یاد گرفته‌اى؟ دلقك گفت: كسى هست كه مى‏آمد مقابل دربار و این حرف‌ها را می‌گفت. فرعون گفت: بگویید خودش بیاید تا او را ببینیم. این جریان زمینه‏اى شد كه موسى را به كاخ فرعون راه دادند. فرعون به موسی و هارون اجازه داد تا آنها را ببینند و بخندند. آن آقاى بزرگوار نقل مى‏كرد كه وقتى عذاب بر فرعونیان نازل شد و همه آنها غرق شدند، خطاب رسید كه این دلقك را نجات دهید. فرشته‏ها گفتند: این هم از اصحاب فرعون و كافر است. خطاب آمد كه این لباس دوست ما را مى‏پوشید و اداى دوست ما را در مى‏آورد.

معنای این حرف این است كه گاهى ادا درآوردن هم مطلوب است. باید حال ما این‌گونه باشد كه ما لیاقت دعا كردن نداریم. ما كجا، ساحت قدس الهى كجا؟! اگر ما بخواهیم مطالبی كه در مضامین دعاها وارد شده، واقعا خودمان قصد انشاء كنیم و بگوییم ما این حرف‌ها را مى‏زنیم، مثل بنده‏اى، بخواهم چنین بگویم، جا دارد، به دهانم بزنند و بگویند: خفه شو! تو كجا و این حرف‌ها كجا؟! پیش ما دروغ مى‏گویى؟! كس دیگری را پیدا نكرده‌اى كه فریبش بدهى؛ مى‏خواهى خدا رافریب بدهى؟!

ما باید بگوییم: ما اداى دعاخوان‏ها را در مى‏آوریم؛ مى‏دانیم ما لیاقت دعاخواندن نداریم؛ ما لیاقت صحبت كردن با خدا را نداریم. با چه رویى با خدا صحبت كنیم؟ زبانى كه خدا به ما داده كه وسیله‏اى براى عبادت باشد، اگر لكنت داشته باشد، چقدر پول حاضریم خرج كنیم تا از آن رفع لكنت بشود؟ اگر ـ‌خداى ناكرده‌ـ كسى لال باشد و تمام ثروت دنیا را داشته باشد، حاضر است همه ثروتش را بدهد تا مرضش معالجه شود؛ ما با این نعمت خدا، با چنین ارزشی، خدا را معصیت مى‏كنیم، غیبت مى‏كنیم، حرف لغو مى‏زنیم، اسرار دیگران را فاش مى‏كنیم، دروغ مى‏گوییم؛ آن وقت چگونه با این زبان با خدا حرف بزنیم؟! آیا جا ندارد وقتى مى‏خواهیم با خدا صحبت كنیم، خدا امر بفرماید :لال شو؟ تو با نعمت من چه كردى؟! با چشممان مى‏خواهیم به پیشگاه الهى نگاه كنیم، به سوى رحمت او، با كدام چشم؟ با چشمى كه اگر بیمارى مختصرى پیدا كند، مدت‌ها وقت صرف می‌كنیم، پول صرف می‌كنیم، تا بیمارى چشممان رفع شود؛ اما این چشم كه خدا به رایگان به ما داده، و میلیاردها قیمت آن است، این را وسیله بدبختى خودمان قرار بدهیم، نگاه حرام كنیم و به دنبالش هزار جور بدبختى و گرفتارى براى خودمان درست كنیم! این چشم را چگونه به سوى رحمت خدا باز كنیم و بگوییم خدایا به امید تو؟! قلبى كه خدا به ما داده، دستى كه داده، پایى كه داده، و سایر اندام‌ها، همه نعمت‌هایى است كه هیچ‌كدامش با تمام ثروت روى زمین برابرى نمى‏كند؛ یعنى ارزشش بیش از آن است. ولى همه را ما وسیله بدبختى خودمان قرار داده‌ایم. حالا برویم به خدا چه بگوییم؟!

حد اقل این حال را داشته باشیم كه خدایا! از حالاتصمیم گرفتیم معصیت نكنیم. اما بارها خودمان تجربه كرده‌ایم كه از این قول‏ها مى‏دهیم، ولی وفا نمى‏كنیم. اگر خداى متعال بفرماید كه تو دیروز، پریروز، پارسال، و پیرارسال هم از این حرف‌ها زدى؛ اما چه‌طور شد؟ چه جواب مى‏دهیم؟! اگر به دوستى وعده‏اى داده باشیم و یك مرتبه تخلف كردیم، دو مرتبه تخلف كردیم، ده مرتبه تخلف كردیم، آیا رویمان مى‏شود سراغ او برویم؟ اگر كسى احسان مختصرى به ما بكند، موقعى كه به او نیاز داریم، فطرت انسانى اقتضا مى‏كند كه تا آخر عمر فراموش نكنیم و هر وقت او را ببینیم سرمان پایین باشد و تشكر كنیم. اما خدا این همه احسان، این همه نعمت‌هاى مجانى، به ما داده؛ ‌ولی ما یادمان نمى‏آید كه اینها نعمت خداست و باید شكرش را به جا بیاوریم!  شكر كه نمى‏كنیم، هیچ؛ آنها را در راه نافرمانى خدا به كار مى‏گیریم! اگر خودمان را جای یك قاضى بگذاریم، و بخواهیم خودمان را محاكمه كنیم، چه مجازاتى براى خودمان در نظر مى‏گیریم؟

همه این مطالب به صورت مبسوط و با بیانی بهتر، در دعاى عرفه آمده است. در هر جمله‏اش دقت كنیم، مى‏بینیم یك عالم معنا در آن نهفته است. اگر سعى كنیم كه بعضى از فَقَرات را به جاى دعا خواندن، دعا كنیم و بعضى از این دعاها را از دلمان بگوییم، قطعاً مشكلات ما حل مى‏شود؛ قطعاً رحمت خدا بر ما نازل مى‏شود. اما افسوس كه مثل بنده، اگر هزار بار هم اینها را بخوانم، دلم خبردار نمى‏شود؛ فقط لقلقه زبانى است. البته همین را هم خدا برایش اجرى قائل است، حتی اگر دعا را بخوانی، ولی نفهمى یعنى چه، توجه هم نكنى، همین هم قبول است.

باید خدا را شكر كنیم كه با این همه روسیاهى‏ها، باز هم به ما توفیق مى‏دهد كه دستى به دعا بلند كنیم، اداى دعاخوان‏ها را در بیاوریم، یادى از دعاى سیدالشهداء بكنیم. آن حضرت در چنین روزى، در بیابان عرفه، بالاى یك صخره، در حالى كه مثل دو چشمه، اشك از چشمانش مى‏ریخت، چه مى‏گفت؟ یكایك نعمت‌هاى خدا را شمرد: خدایا! تویى كه به من چشم بینا دادى؛ این گوش را دادى؛ اجزایش را هم شمرد: لاله گوش، پیچ و خم‏هاى گوش، عصب شنوایى گوش، پلك چشم، مژه‏هاى چشم، اندام‌هاى چشم، اندام‌هاى قلب، سینه؛ یكایك همه اینها را شمرد. خدایا! تو این نعمت‌ها را به من دادى؛ آن‌قدر شمرد كه ما از بیان همان‌هایى كه او شمرد، عاجزیم. بعد فرمود: اگر من بخواهم تمام عمرم و تمام عمر كسانى كه در این عالم زندگى كرده‌اند، همه این مدت عمر من باشد و بخواهم شكر یكى از این نعمت‌ها را به جا بیاورم، توانش را ندارم؛ چه رسد به همه نعمت‌هایى كه از شماره بیرون است. بعد از آن نعمت‌هاى بیرونى را شمرد: مادر مهربانی به من دادى، از روزى كه من متولد مى‏شوم غذاى من را در سینه مادر مهیا كردى كه زمانی من متولد مى‏شوم، بى‌غذا نمانم، دل مادرم را به من مهربان كردى، اگر مهربانى مادر نبود، من را پرستارى نمى‏كرد، و از بین مى‏رفتم؛ این كارها را تو كردى. به من عقل دادى، شعور دادى، ایمان دادى، معرفت دادى، استادهایى فرستادى كه به من درس بیاموزند، وسایلى براى من فراهم كردى كه راه حق را بشناسم، توفیق به من دادى كه تو را اطاعت كنم و انجام وظیفه كنم؛ اما من همه را ناسپاسى كردم! در قبالش من چه كردم؟ حضور تو را نادیده گرفتم، فراموش كردم، دستورات تو را مخالفت كردم، حق بندگان تو را به جا نیاوردم، حق پدر و مادرى كه این‌قدر به من مهربانى كردند، به جا نیاوردم، سایر حقوقى كه براى بندگانت قرار دادى، ادا نكردم؛ هر چه بود، از تو خوبى بود، و از من بدى!

حالا آمده‌ام؛ مى‏دانم كه خوبى‏هاى تو تمام نشده، با همه این بدى‏هاى من، هنوز خوبى‏هاى تو جا دارد؛ باز هم جا دارد كه تو به من خوبى كنى. هم توفیق توبه به من داده‌اى، تا من یك بار دیگر به در خانه تو بیایم و بگویم: آمده‌ام كه دیگر نروم؛ آمده‌ام كه دیگر باشم؛ آمده‌ام كه دیگر جفا را كنار بگذارم، به خودم وفا كنم؛ آمده‌ام كه اندكی حق‏شناسى كنم؛ اگر خدا توفیق بدهد كه این جمله را راست بگوییم، با همه سیاهى‌هایى كه به بار آورده‌ایم، حد اقل یك جمله را راست بگوییم؛ بگوییم خدایا دیگر بس است؛ دیگر می‌خواهم بنده تو باشم؛ دیگر مى‏خواهم آن‌گونه كه تو مى‏خواهى باشم.

اگر بگوید: مگر تا به حال به تو توفیق ندادم؟ مگر به تو یادآورى نكردم؟ مگر كسانى را نفرستادم كه تو را راهنمایى كنند؟ چرا گوش به حرف ندادى؟ نهایت كلام این است كه خدایا! تو درست مى‏گویى؛ من هیچ حرفى ندارم كه در مقابل تو بزنم، همه اینها بوده است؛ اما حرف من این است كه از خوبی‌هایى كه تا به حال به من نشان دادى، خوبى دیگری هم بكن و به من توفیق توبه بده؛ اجازه بده من امروز حرف‌هایم را بزنم، حرف‌هایم را بشنو!

آدم وقتى نسبت به كسى یك عمر بى‏وفایى مى‏كند، موقع احتیاج هم جا دارد كه اصلاً به حرفش گوش ندهند و به او بگویند: برو گمشو! چقدر بى‏وفایى؟ چقدر بى‌حیایى؟ لذا، جا دارد اول از خدا بخواهیم كه خدایا! حرف مرا بشنو؛ «إسمع دعایى، اذا دعوتك». حرفى كه مى‏خواهم به خدا بزنم، این است كه من هیچ دلیلى براى كارهاى بدم ندارم، هیچ عذرى نیست؛ هر چند در طول عمرِ من هیچ وقت نعمت‌هایت را از من دریغ نداشتى، هیچ چیز كم نگذاشتى. این امر باعث شده كه حالا هم از تو بخواهم منت دیگرى بر من بگذارى، و حرفم را یك بار دیگر بشنوى؛ به من توفیق بده به در خانه‏ات بیایم و صورتم را روى خاك بگذارم. مى‏دانم كه این توفیق را هم به همه نمى‏دهى؛ این توفیقاتى است كه به دوستان خاصت مى‏دهى؛ یك بار هم این توفیق را به من بده.

اهل معرفت مى‏گویند پایه‏ى معرفت حضرت عیسى ـ‌على نبینا و آله و علیه السلام‌ـ از بسیارى از انبیاء بالاتر بوده؛ پیغمبرى كه از طفولیت پیغمبر بوده و زمانی كه تازه متولد شده، مى‏گوید: «إِنِّی عَبْدُ اللّهِ آتانِیَ الْكِتابَ وَ جَعَلَنِی نَبِیًّا»، خدا به این پیغمبرش كه او را «روح» نامیده، مى‏گوید: «یا عیسى! هب لى من عینك الدموع»؛ براى من هدیه بفرست! خداى من، هدیه تو چیست؟ اشك‌هاى چشمت را برایم بفرست؛ «و من قلبك الخشوع»؛ دل شكسته‏ات را براى من بیاور. در جای دیگری هم مى‏فرماید: «تبصبص الىّ تبصبص الكلب»  مثل سگی كه مى‏آید جلوى ارباب و پوزه‌اش را به خاك مى‏مالد، این حالتى است كه خدا ازمثل حضرت عیسى توقع دارد. ما كه چنین توفیقاتى پیدا نمى‏كنیم؛ اما بگوییم: خدایا! یك روز عرفه به من این توفیق را بده كه ما هم اداى دعاكُن‏ها را در بیاوریم؛ ما را مثل دلقك فرعون ببخش؛ آخر ما هم لباس دوست تو را مى‏پوشیم؛ ما هم دم از امام حسین مى‏زنیم.

 حالا كه زمینه چنین لیاقتى براى انسان فراهم مى‏شود، از همان مضامینى كه در دعاى عرفه به ما یاد داده‌اند، باید یاد بگیریم. باید سر تا پاى وجودمان توجه به خدا باشد، و هم به نعمت‌هاى خدا، شكر نعمت‌هاى خدا؛ به هر چه نگاه مى‏كنیم، همان جا هم كه نعمت خداست؛ اگر نگاه كنیم و شكرش را به جا بیاوریم، یك «الحمدلله» بگوییم، خدا هم مى‏بخشد؛ «الحمدلله» خدا چشم بینا داد، گوش شنوا داد، اگر حقایق را نمى‏بینیم و نمى‏شنویم، همین‌قدر كه محسوسات را مى‏بینیم، خودش نعمت بزرگى است؛ توفیق تحصیل علم به ما داد، توفیق تحصیل در حوزه علمیه در حضور اساتید، بزرگان، علما، توفیق شناخت دوستان خدا؛ این یكى از نعمت‌هاى بسیار بزرگ است؛ «الحمد للّه الذى اكرمنى بمعرفتكم و معرفة اولیائكم»؛ شناختن خدا یك نعمت است، شناختن ائمه اطهار ـ‌سلام الله علیهم اجمعین‌ـ یك نعمت است، شناختن دوستان اهل بیت هم یك نعمت است. در زیارت عاشورا این به عنوان یك كرامت الهى تلقى شده و شكر این نعمت را باید به جا آورد. اگر آدم دوستان اهل بیت را نمى‏شناخت، خود اهل بیت را به چه وسیله‏اى مى‏شناخت؟ چگونه به یاد آنها مى‏افتاد؟

هر جا كه نگاه مى‏كنیم، هر گوشه‏اى كه نگاه مى‏كنیم، هزاران نعمت بیشمار است و ما از همه‏اش غافلیم. درس اولى كه ما از دعاى عرفه یاد مى‏گیریم، این است كه باید گاهى فرصتى بگذاریم، كمی درباره نعمت‌هاى خدا فكر كنیم. اگر هر یك از اینها را نداشتیم، چه خاكى به سر می‌كردیم؟ این كار چند فایده دارد. در قرآن ملاحظه مى‏فرمایید، گاهى مى‏فرماید: ما اصلاً این نعمت‌ها را به شما دادیم، «لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»؛ این نعمت‌ها را دادیم كه شما از آن استفاده كنید و به یاد ما بیافتید و شكر نعمت كنید. خدا كه نیازى به شكر ما ندارد؛ پس چرا مى‏گوید این نعمت‌ها را دادیم، شاید شما شكر كنید؟ براى این‌كه بهترین راه براى تقرب به خدا شكر خدا است. اگر نعمت‌ها را دیدیم و توجه پیدا كردیم كه كسى این نعمت‌ها را به ما داده، و خودمان را نسبت به خدا بدهكاردانستیم، آن‌وقت آدم سعى مى‏كند با این نعمتى كه خدا به او داده، علیه خود خدا حركت نكند؛ چشم زیبایى كه خدا به آدم مى‏دهد، در نافرمانى خدا به كار نگیرد. توجه داشته باشیم اینها نعمت خدا است. خدا چقدر بر آدم حق دارد كه این‌چنین نعمتى را به او مى‏دهد، اما او مى‏آید این نعمت را مایه بدبختى خودش قرار مى‏دهد!

اگر انسان فكر كند كه خدا چقدر نعمت به او داده، بعضى كمبودهایى كه بر اساس حكمت‌هایى پیش مى‏آید، اینها دیگر در نظرش خیلى مهم نمى‏آید. فرض كنید مثلاً یك دسته اسكناس هزار تومانى به شما مى‏دهند، كه یكی از آنها یك گوشه‏اش ساییده؛ آدم به این دسته هزار تومانی كه به آدم بدهند توجه دارد؛ فكر نمى‏كند كه یك گوشه‏ یكی از اسكناس‌ها ساییده است. البته ممكن است مثلاً یك درصدى از مزدش هم كم بشود. اما آدم به فكر نعمت‌هاى خدا نیست، فقط مى‏گردد كه كمبودها راپیدا كند؛ امروز چه كمبودى داشتم؟ چه شد؟ این‌جا چرا این‌چنین است؟ آن‌جا چرا آن‌چنان است؟ گویا فقط عیب‌ها را مى‏بیند؛ هیچ وقت از زندگیش لذت نمى‏برد و همیشه طلبكار خداست.

درس اول این دعاى عرفه شكر خداست؛ یاد گرفتن این‌كه درباره نعمت‌هاى خدا بیاندیشیم؛ هم از این‌كه این نعمت‌ها راداریم، لذت ببریم؛ هم این كمبودها به نظر ما جلوه‏اى نكند؛ هم از این نعمت‌ها سوء استفاده نكنیم؛ هم درمقام شكر بر بیاییم، كه آن شكر ما را جلو مى‏برد و وسیله قرب مى‏شود.

درس دوم كه از این دعا به‌دست مى‏آید این است كه آدم همیشه زشتى‏هاى خودش را با خوبى‏هاى خدا مقایسه كند. خدایا! من چه كردم، من چه كردم؟ با این كار زمینه‏اى فراهم مى‏شود كه آدم مقدارى به پستى خودش، به بیچارگى خودش پى ببرد. اولین فایده‏اش این است كه مغرور نمى‏شود؛ بدى این آدمیزاد بیچاره این است كه وقتى خدا نعمت معنوى هم به او مى‏دهد، هدایت هم مى‏شود و یك قدم خوبى هم بر مى‏دارد و مى‏آید راه بیافتد، شیطان وسوسه‏اش مى‏كند، مغرورش می‌كند؛ بله! من حالا یك چیزى شدم! من از بنده‏هاى دیگر بهترم! همین غرور موجب سقوطش مى‏شود.

ما وقتى مقایسه كنیم كه خدا چه نعمت‌هایى به من داده و من در مقابلش چقدر بى‌شرمى كردم، چقدر پستم، اگر آدم كسی را كه به او خدمت كرده، نادیده بگیرد، خودش به خودش مى‏گوید: چقدر جفاكارم، چقدر بى‏معرفتم! در مقابل این همه نعمت‌هاى خدا اگر آدم قدردانى نكند، جا ندارد به خودش بگوید: چقدر بى‏معرفتى، چقدر ناسپاسى؟! «إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفّارٌ».

نتیجه آخر این‌كه انسان با همه این زشتى‏ها و پلیدى‏ها امیدش از خدا قطع نشود. اگر امید آدم از خدا قطع بشود، معنایش این است كه خوبى‏هاى خدا محدود است و دیگر تمام شده و بیشتر از این ادامه ندارد؛ در این صورت باز خدا را نشناخته‌ایم. با همه پستى‏ها، و زشتى‌هایى كه آدم دارد، هیچ وقت نباید از خدا ناامید بشود. باید خدا را آن‌قدر بزرگ و مهربان بداند كه حتی وقتى كه در پست‏ترین حالت است، اگر یك لحظه به خدا توجه كند و از كارش پشیمان شود، خدا نادیده نمى‏گیرد. اما كلام در این است كه آن لحظه را آدم راست بگوید؛ و الا خدا مى‏گوید: چه كسى را فریب مى‏دهى؟! از من ضعیف‏تر و نادان‏تر ندیدى؟! من فریب نمى‏خورم. مدام مى‏گوید: استغفر الله؛ استغفر الله؛ كو استغفارت؟ چه كسى را مى‏خواهى فریب بدهى؟ آیا از من جاهل‏تر ندیدى؟!

اگر یك لحظه انسان به خدا راست بگوید، خدایا واقعاً پشیمانم، دیگر گناه نمى‏كنم، خدا یك خط قرمز مى‏كشد روى همه گذشته‏ها.

 خدایا به حق محمد و آل محمد به حق آن كسانى كه دیشب و امروز و امشب در عرفات، تو را یاد كردند، به ما توفیق بده یك مرتبه به تو راست بگوییم.

به ما توفیق بده كه توبه واقعى داشته باشیم.

خدایا ما را هم به دوستان خوبت ببخش.