معیار بهره‌مندی از امدادهای غیبی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم

الْحَمْدُ للهِ رَبِّ العَالَمِین والصَّلوةُ والسَّلامُ عَلَی سَیِّدِالأنْبِیَاءِ وَالمـُرْسَلِین حَبِیبِ إِلهِ الْعَالَمین أَبِی‌‌‌‌الْقَاسِمِ مُحَمَّد وَعَلَی آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ المـَعْصُومِین

أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الْحَسَن صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آبَائِهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِی کُلِّ سَاعَةٍ‌‌‌‌ وَلِیًا وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْنَا حَتَّی تُسْکِنَهُ أرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً

تقدیم به روح ملکوتی امام راحل‌^{رضوان‌الله‌علیه} و همه شهدای والامقام اسلام، به‌ویژه شهدای حزب‌الله لبنان، صلواتی اهدا می‌کنیم.

به‌عنوان خدمت‌گزار این مؤسسه، تشریف‌فرمایی سروران عزیز، اساتید و علما را به این مؤسسه که خانه خودشان است خوش‌آمد عرض می‌کنم. بسیار خوشبختم که عزیزانی را زیارت می‌کنم که افتخار خدمت‌گزاری در مجموعه‌ای را دارند که به‌حق باید آن‌ها را از جنود وجود ولی‌عصر^{عجل‌الله‌فرجه‌الشریف} به‌حساب آورد. از خداوند متعال درخواست می‌کنیم که شما عزیزان را مورد توجه خاص ولی‌عصر^{ارواحنافداه} قرار دهد و نصر و رحمت و فضل بی‌پایانش را بیش‌ازپیش بر شما و دوستانتان نازل کند.

در جمع نورانی شما عزیزان، بنده لیاقت این‌که مطلبی ارائه بدهم که یا بر علم شما بیفزاید یا بر بصیرت شما، در خودم سراغ ندارم جز این‌که ادب دینی ما که از بزرگان آموخته‌ایم، تذکر و یادآوری است؛ ولو یادآوری چیزهایی که شنوندگان، بهتر از گوینده می‌دانند.

نکته‌ای که به نظرم رسید در این جمع و در این فرصت مطرح کنم، سؤالی است که جنبه فکری و علمی دارد و از شما دوستان هم کمک می‌خواهم که در پاسخ به این سؤال و حل آن یاری بفرمایید؛

مددهای غیبی الهی و مسئله چرایی عدم تحقق آن‌ها

همه ما معتقد هستیم که غیر از اسباب عادی که خداوند متعال برای همه انسان‌ها در این عالم فراهم کرده است اسباب خاصی نیز وجود دارد که به یک معنا غیبی هستند و به اولیای خودش اختصاص داده است. در قرآن کریم موارد متعددی وجود دارد که به مددهای غیبی و الهی اشاره شده است؛ مددهایی که خداوند بر پیامبر اکرم^{‌صلی‌‌الله‌‌علیه‌‌و‌آله} و مسلمان‌ها نازل فرمود و آنان را در موارد بسیار سختی یاری کرد و به پیروزی رساند.به‌عنوان نمونه، آیه معروفی می‌فرماید: وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ.[1]

سؤال این است که وقتی خداوند متعال چنین مددهایی را به پیامبر اکرم^{‌صلی‌‌الله‌‌علیه‌‌و‌آله} و مؤمنان وعده داده و در موارد لازم نیز نازل فرموده است، چرا در بعضی موارد چنین اتفاقاتی نیفتاده است؟! می‌توان این سؤال را به‌صورت کلی‌تر مطرح کرد: اصولاً چرا انبیا و به‌خصوص پیغمبر عظیم‌الشأن اسلام را آن‌چنان یاری نفرمود که نیازی به این همه فداکاری‌ها، تزلزل‌ها و اضطراب‌ها نباشد و در مواردی هم مسلمان‌ها مبتلا به شکست و هزیمت نشوند؟!

این سؤالی است که در ذهن بسیاری از اشخاص مؤمن، منعقد می‌شود و من جایی پاسخ کامل و مستوفایی برای آن مشاهده نکرده‌ام. آنچه به ذهن قاصر بنده می‌رسد، با استفاده از آیات کریمه قرآن، اجمالاً این است که خداوند متعال انسان‌ها را در برهه‌های مختلف زمان، با حوادثی مورد امتحان قرار می‌دهد. مثلاً در بعضی آیات می‌خوانیم که می‌فرماید: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّىٰ نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ؛[2] ما شما را آزمایش می‌کنیم و به سختی‌هایی مبتلا می‌سازیم تا مجاهدان و صابران از میان شما مشخص شوند.

این یک پاسخ کلی است که در همه حوادث عالم، اعم از نظامی، اقتصادی، سیاسی و سایر حوادث، مصداق دارد. انسان‌ها، اجتماعات انسانی و جوامع بشری در شئون مختلف زندگی، مورد امتحانات گوناگون قرار می‌گیرند. ولی هنوز این سؤال در بعضی از شاخه‌هایش باقی می‌ماند؛ وقتی پیامبر همان پیامبری است که در جنگ بدر حضور داشت، اصحابش همان اصحابی هستند که در آنجا بودند، مخالفانشان همان مشرکان و دشمنان اسلام هستند و زمان هم زمان متقاربی است و فاصله زیادی از جنگ بدر تا جنگ اُحد نشده است، چگونه شد که در جنگ بدر باید فرشتگان نازل شوند و مؤمنان را یاری کنند اما در جنگ اُحد باید آن‌قدر بر مؤمنان سخت بگذرد که بسیاری از اصحاب، حتی حمزه سیدالشهدا، به شهادت برسند، خود پیغمبر اکرم مجروح شوند، بسیاری از اصحاب آسیب ببینند و درنهایت شکستی بر سپاه اسلام وارد شود؟! پاسخ این‌که اینجا امتحان است، ممکن است در مورد بدر هم تکرار شود؛ اما سؤال این است که چگونه هر دو امتحان هستند ولی در آنجا مدد الهی نازل می‌شود و در اینجا نازل نمی‌شود؟! موارد مشابه دیگری هم در طول تاریخ اسلام وجود دارد که نمونه‌های فراوانی از آن را می‌بینیم؛ مؤمنان و اولیای خدا در ظاهر مبتلا به شکست‌هایی شدند تا می‌رسیم به داستان کربلا.

آنچه به نظر حقیر می‌رسد این است که حتی با فرض این‌که در دو جنگ، همان‌گونه که فرمانده جنگ واحد بود، سرداران جنگ و سربازان هم واحد باشند، باز ممکن است شرایط تفاوت کند و در یکجا عاملی برای مددهای الهی وجود داشته باشد و در جای دیگر نباشد. احتمال دارد این تفاوت‌ها به تفاوت حالات اشخاص برگردد؛ یعنی روحیات اشخاص در یک زمان، اقتضایی دارد و همین روحیات است که تغییر می‌کند وشرایط را عوض می‌کند و لیاقت درک آن مددها را از انسان می‌گیرد.

بنابراین آنچه ملاک کمک‌های غیبی الهی است، وحدت اشخاص انسانی یا وحدت موقعیت جغرافیایی یا زمان جنگ‌ها نیست بلکه ملاک، روحیات، حالات، ایمان و رفتار اشخاص است که این لیاقت را گاهی ایجاد می‌کند و گاهی از دست می‌دهند.

عوامل مؤثر در شایستگی دریافت مددهای غیبی

آنچه از بررسی آیات و روایات برمی‌آید و شواهد تاریخی هم آن را تأیید می‌کند این است که دو دسته از عوامل روانی در لیاقت و استعداد برای درک مددهای غیبی مؤثر هستند؛ یک دسته به مراتب معرفت، ایمان و یقین افراد برمی‌گردد؛ این‌که چه اندازه به خداوند متعال اعتماد داشته باشند، به کمک‌های او باور داشته باشند و در عمل، تکیه‌شان به نصرت الهی باشد، نه به توان شخصی خودشان.

شاهدی که بر این مطلب از قرآن کریم می‌توانیم استفاده کنیم، داستان جنگ بدر است که خداوند می‌فرماید: إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ.[3]

از لحن آیه، به‌خصوص با استفاده از روایاتی که در تفسیر آن وارد شده، استفاده می‌شود که مؤمنان در واقعه بدر کاملاً از قدرت و توان خودشان و پیروزی خود ناامید شده بودند اما توجهشان به کمک الهی بود.

توجه عزیزان را به مضمون روایتی جلب می‌کنم که وارد شده است؛ پیغمبر اکرم‌^{صلی‌الله‌علیه‌وآله،} در شب بدر مشغول استغاثه شدند و عرض کردند: پروردگارا! اگر این مسلمان‌ها را یاری نکنی، در زمین کسی باقی نمی‌ماند که تو را پرستش کند! این حالت، نهایت انقطاع الی‌الله و یأس از اسباب عادی را مجسم می‌کند.

در مقابل، در آیه دیگری می‌فرماید: وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ.[4] آن زمانی که به عِدّه و عُدّه خود بالیدید و افتخار کردید که جمعیت زیادی داریم و حتماً پیروز می‌شویم، اعتمادتان به خودتان شد و خدا را فراموش کردید، این بود که خدا هم به شما مدد نکرد. از مقایسه این دو داستان که در قرآن آمده است، می‌توان استفاده کرد که رمز نزول مددهای الهی در جنگ بدر و امثال آن، آن حالت انقطاع از اسباب و اعتماد کامل بر خداوند متعال بود.

حالا سؤال می‌شود که آیا این مطلب اختصاص به صدر اسلام و جنگ بدر و حنین داشت یا این‌که یک سنت عام الهی است و در همه زمان‌ها برای همه مؤمنان وجود دارد؟! ظاهراً نباید شک کرد که این موضوع اختصاص به حادثه خاصی نداشته و بیانگر یک سنت عام الهی است که در همه زمان‌ها و برای همه بندگان خدا جاری است. چنان‌که در زمان پیش از اسلام نیز در قرآن کریم، در داستان طالوت و جالوت آمده است که اصحاب طالوت، با این‌که در حال ضعف و تشنگی فراوانی بودند اما آن‌هایی که به خدا اعتماد کردند، با همه ضعفی که داشتند، بر دشمن پیروز شدند. در همین مورد است که این آیه شریفه نازل شده است: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ.[5] در صدر اسلام و در تاریخ بعد از اسلام تاکنون نیز نمونه‌های فراوانی از مصادیق این سنت الهی را دیده‌ایم و شنیده‌ایم. از این موارد مطمئن می‌شویم که این سنت اختصاص به زمان معین و قوم خاصی ندارد. اگر این استنباط صحیح باشد و پاسخ دقیقی برای آن سؤالی باشد که مطرح کردیم، ما باید از این سنت الهی برای زندگی خودمان درس بگیریم.

نقش صبر و استقامت در دریافت امداد الهی

یکی دیگر از عواملی را که موجب استحقاق مددهای الهی می‌شود مسئله صبر و استقامت است. در آیه شریفه قرآن می‌خوانیم: بَلَىٰ إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَٰذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ...؛[6] در این آیه، دو چیز را شرط می‌کند برای این‌که شما استحقاق مدد الهی پیدا کنید باید صبر و استقامت داشته باشید و تقوا و پرهیزکاری را رعایت کنید.

مجموعاً دو دسته از عواملی را که عرض کردیم، یک دسته به شناخت‌ها برمی‌گردد و دسته دیگر به رفتارها. در مسئله شناخت، هرچه ایمان کامل‌تر، و توکل و اعتماد بر خدا بیشتر باشد، موفقیت بیشتر خواهد بود. در مسئله رفتار نیز هرچه استقامت، پا‌یمردی، صبر و شکیبایی بیشتر باشد، استحقاق حضور مددها بیشتر می‌شود.

براساس این استنباط از آیات شریفه، ما باید درس بگیریم و این دو گونه عامل را ابتدا در خودمان و بعد در دوستان و یارانمان تقویت کنیم.

ضرورت تقویت ایمان و توکل در زندگی فردی و اجتماعی

حقیقت این است که کسانی مثل گوینده، در هر دو عامل ضعف داریم؛ ما هم در ایمانمان آن‌چنان قوی نیستیم که تأثیر خدا و قدرت الهی را در پیروزی‌ها و موفقیت‌ها درست باور کنیم. در عمق وجودمان، بیش از آن‌که به خدا اعتماد داشته باشیم، به اسباب اعتماد داریم. هم در مقام معرفت و ایمان ضعف داریم. بنده، خودم را که مقایسه می‌کنم، می‌بینم خیلی چیزها را به‌حسب ذهنی و درک عقلانی قبول دارم، حتی قسم هم می‌خورم اما این ایمان و یقین به‌گونه‌ای نیست که در رفتارم اثر دائمی و حقیقی بگذارد.

مقصود من این است که گاهی انسان ازنظر ذهنی یقین دارد که بله، خدا مؤثر است، کارها به دست اوست، کارها بدون اذن او انجام نمی‌گیرد و باید بر او اعتماد کرد. این را ازنظر ذهنی و با استدلال، یقین داریم و حتی قسم هم می‌خوریم که چنین است اما این اعتقاد در عمل ما اثری ندارد.

به‌عنوان‌مثال، ما در روایت داریم که اعتماد مؤمن باید به آنچه نزد خداست بیشتر باشد از آنچه در جیبش است. من اگر پولی در جیب دارم، چقدر به آن اطمینان دارم؟! این پول را دارم. یک پولی هم پیش خداست و از خزانه غیب اوست که هیچ‌وقت هم به آن دسترسی ندارم. آیا من به این پولی که در جیبم هست بیشتر اعتماد دارم یا به آن پولی که در خزانه خداست؟!

این یک مسئله فردی است. عین همین مسئله، در مسائل اجتماعی نیز همین‌گونه است. آیا اعتماد یک سردار و فرمانده سپاه، به افرادی که تحت اختیارش هستند، آموزش دیده‌اند و ابزار جنگی در اختیار دارند، بیشتر است یا به آن زمانی که دستش خالی و افرادش کم و ضعیف هستند و ابزارهای جنگی پیشرفته هم ندارند اما خدا را دارد؟! به کدام‌یک بیشتر اعتماد دارد؟!

و شاید کم نباشند مواردی که نظیر مصداق این آیه شوند: وَيَوْمَ حُنَيْنٍ...؛ آنجا که در واقعه حنین کثرت، موجب اعجابشان می‌شود و نگرانی‌شان از قلّت و کمی عِدّه و عُدّه است؛ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ. بدون شک، آموزه‌های قرآنی این را می‌طلبد که مؤمن و تربیت‌شده قرآن به‌گونه‌ای باشد که اعتمادش به خدا از همه عالم بیشتر باشد.

این درباره عامل شناختی و معرفتی بود؛ اما در مقام عمل، مواردی پیش می‌آید که شاید ما خودمان هم در زندگی تجربه کرده باشیم. انسان تصمیم صحیحی براساس فکر صحیحی می‌گیرد و وارد عمل می‌شود و خودش را هم برای همه مشکلات آن آماده می‌کند اما آرام‌آرام در جریان کار، مخصوصاً اگر زمان طولانی ببرد، انگیزه‌هایش ضعیف می‌شود، پایداری و استقامتش کم می‌شود، از طولانی شدن مبارزات و این مسائل خسته می‌شود و کم‌کم آن مصداق صبر و تقوا را از دست می‌دهد. اگر در حوادث جزئی که در جنگ‌های معاصر واقع شده است دقت کنیم، چه در ایران و چه در جاهای دیگر، نمونه‌هایی خواهیم دید.

در مقابل، کسانی بوده‌اند که از ابتدا عزم راسخی برای مبارزه نداشتند و با انگیزه‌های ساده‌ای وارد میدان شدند. فکر نمی‌کردند که باید فداکاری‌های زیادی بکنند؛ اما کم‌کم، روزبه‌روز ایمانشان قوی‌تر و روحیه تقوا و صبرشان بیشتر شده است. درنهایت هم به جایی رسیده‌اند که تا آخرین قطره خونشان مقاومت کرده و دست از هدفشان برنداشته‌اند.

نقطه مقابلش را هم داشته‌ایم؛ کسانی که از ابتدا با ایمانی قوی و عزمی راسخ آماده فداکاری شدند و حاضر بودند همان روزهای اول هم به شهادت برسند اما به‌تدریج، در اثر عواملی، این عزم و اراده ضعف پیدا کرد و کم‌کم به جایی رسیدند که اصلاً پشیمان شدند و روحیه‌شان به یک روحیه ضدّی تبدیل شد. این‌ها هم نمونه‌های واقعی و عینی هستند.

با توجه به این تحولاتی که برای انسان‌ها امکان دارد و گاهی پیش می‌آید، ما باید بیشتر به مسئله خودسازی اهمیت بدهیم و سعی کنیم از یک طرف ایمان خودمان را تقویت کنیم و از طرف دیگر، برنامه‌های عملی‌مان را به‌گونه‌ای تنظیم کنیم که خسته نشویم و روزبه‌روز بر عزم و اراده‌مان افزوده شود و استقامت و پایداری‌مان بیشتر شود.

مسئولیت فرهنگی در تقویت ایمان و استقامت مجاهدان

با توجه به مسئولیتی که شما عزیزان در بُعد فرهنگی حزب‌الله دارید، به نظر می‌رسد که فعالیت‌هایتان باید در دو عرصه تحقق پیدا کند: یکی در جهت تقویت معرفت و ایمان مجاهدان و دیگری در جهت تقویت صبر، استقامت و پایداری آنان بر اهداف و آرمان‌هایشان.

همه این‌ها علاوه بر روشنگری‌هایی است که باید در زمینه مسائل اجتماعی و سیاسی داشته باشیم. باید با استفاده از تجربه‌های پیشگامان، رهبران و پیشوایانمان، حوادث عالم را به‌گونه‌ای درک کنیم که در دام شیطان نیفتیم و در تشخیص خود اشتباه نکنیم.

همچنین باید از این نعمتی که خداوند متعال به ما عنایت فرموده است، یعنی وجود رهبران عظیم‌الشأن و بی‌نظیری که امروز در عالم تشیع وجود دارند، بهره ببریم. با استفاده از رهبری‌های این بزرگان، راه خودمان را بشناسیم و به امید خدا، با توکل بر خدا و توسل به اولیایش، مسیر خود را پیش ببریم؛ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ![7]

پرسش و پاسخ

پرسش: این ملاک در کربلا وجود داشت اما چرا پیروزی تحقق نداشت؟!

حضرت استاد: محاسبات ما گاهی محاسبات جزئی و خُردنگر است ولی این محاسبات خرد باید در یک طرح کلان قرار بگیرد. ما هرکدام امتحانات شخصی داریم. مجموعاً، گروه‌ها و مجموعه‌های ما هم امتحانات گروهی دارند؛ اما کل این گروه‌ها، اعضا و ارگان‌هایی از جامعه اسلامی را تشکیل می‌دهند. کل جامعه اسلامی هم حساب و معادلاتی دارد.

راجع به شخص سیدالشهدا^{صلوات‌الله‌علیه} و خانواده ایشان، برای آن‌ها اصلاً هیچ مشکلی وجود نداشت؛ مَا رَأَيْتُ إِلَّا جَمِيلًا؛ و آن را از خدا می‌خواستند و آرزویشان بود. آنچه بود، بلا برای جامعه اسلامی بود؛ اما جامعه اسلامی باید لایق آن می‌بود. آنچه خواسته خود سیدالشهدا و اصحابشان بود تحقق پیدا کرد و عین آرزویشان بود؛ اما بلایی که برای جامعه اسلامی بود، خب، جامعه اسلامی باید لیاقتش را داشته باشد. چون جامعه فاقد آن شرایط بود، آن مددی که باید برای جامعه نازل می‌شد نازل نشد.

برای توضیح بیشتر، در جنگ احد، پیغمبر اکرم^{‌صلی‌‌الله‌‌علیه‌‌و‌آله} حضور داشتند، حمزه سیدالشهدا حضور داشت، علی بن ابی‌طالب حضور داشت و بسیاری از مؤمنان دیگر هم بودند ولی مدد الهی نازل نشد، به این دلیل که مجموعاً این حالت را نداشتند؛ برخلاف جنگ بدر که همه مؤمنان احساس انقطاع کردند و فقط دستشان به طرف خدا بود.

پرسش: انگیزه جنابعالی از این‌که در خدمت مقام معظم رهبری بودید و دست حاج‌آقا را بوسیدید چه بود؟ این کار برای کسانی که مثلاً رهبر انقلاب را دوست ندارند یا ارادتی به ایشان ندارند چه معنایی دارد؟

حضرت استاد: در حقیقت، اگر بخواهم کاملاً تحلیل کنم که مجموعه انگیزه‌هایی که موجب این کار شد چه بوده، شاید توانش را نداشته باشم اما دو عامل می‌تواند مؤثر باشد و شاید هم بوده است؛ یک عامل، احساسی و عاطفی است. انسان بعد از مدتی که به محبوبی می‌رسد، گاهی دست و پای خودش را گم می‌کند و می‌خواهد هرچه دارد، تقدیم او کند. این یک عامل احساسی و عاطفی است.

ولی درعین‌حال، یک عامل عقلانی هم وجود دارد. ما وظیفه داریم موقعیت قائد عظیم‌الشأنمان را برای دیگران معرفی کنیم تا بدانند مقام ایشان، حقی که بر جامعه اسلامی دارند و نقشی که در هدایت جامعه ایفا می‌کنند، چقدر اهمیت دارد؛ به‌گونه‌ای که دیگران باید در مقابل ایشان کمال خضوع را داشته باشند و مردم تحت تأثیر وسوسه‌های شیطانی و تشکیکاتی که گاهی درباره موقعیت مقام معظم رهبری مطرح می‌شود قرار نگیرند.

وَالسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ