بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم
الْحَمْدُللهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَالصَّلاَةُ وَالسَّلامُ عَلَی سَیِّدِ الأنْبِیَاءِ وَالْمُرسَلِین حَبِیبِ إلَهِ الْعَالَمِینَ أبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَعَلَی آلِهِ الطَّيِبِينَ الطَّاهِرِینَ المَعصُومِین
أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الْحَسَن صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آبَائِهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِی کُلِّ سَاعَةٍ وَلِیًا وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْنَا حَتَّی تُسْکِنَهُ أرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً
تقدیم به روح ملکوتی امام راحل و شهدای والامقام اسلام، صلواتی اهدا میکنیم.
ایام عزاداری رحلت پیغمبر اکرمصلیاللهعلیهوآله و سبط اکبر، حضرت امام حسن مجتبیعلیهالسلام و فردا، شهادت امام رضاعلیهالسلام را به پیشگاه مقدس ولیعصرارواحنافداه تسلیت عرض میکنیم. همچنین مقارنت این ایام را با دهه مبارک فجر که از ایامالله و از هر جهت شایسته بزرگداشت است، گرامی میداریم.
صحبت کردن درباره مصیبتهای این ایام اگرچه وظیفه ولایت و ارادت ما به اهلبیتعلیهمالسلام است اما چون در کشور، مراسمهای فراوانی مخصوص عزاداری برگزار میشود، چه عزاداریهای سنتی و چه جلساتی که برای تجزیهوتحلیل حوادث تشکیل میشود و همچنین مقالات و سخنرانیهایی که ارائه میشود، بحمدالله اینقدر برنامهها فراوان است که نیاز شدیدی به امثال بنده نیست تا در این زمینه چیزی عرض کنم.
اگرچه مسئله بزرگداشت دهه فجر هم بحمدالله از سوی مردم قدرشناس ما فراموش نمیشود و حق آن ادا میشود اما از جهاتی، این موضوع بیشتر به بحث و گفتوگو نیاز دارد؛ بهخصوص برای نسل جوانی که آن ایام را درک نکردهاند، یا هنوز متولد نشده بودند، یا اگر هم متولد شده بودند، در سنین کودکی بودند، یادآوری آن حوادث و زنده نگهداشتن آن حماسهها بسیار مفید و سازنده است.
برگزاری اینگونه مراسم از جهات متعددی مطلوب است. یکی از این جهات، خودِ دانستن تاریخ گذشته است؛ بهخصوص تاریخی که تأثیر مستقیمی در سرنوشت فعلی ما داشته و دارد. اینکه انسان بداند این تاریخ چگونه ساخته شده، در چه موقعیت تاریخی قرار گرفته و این شرایط چگونه فراهم شده است، خود یک مطلوب عقلایی است.
جهت دیگری که بر رجحان اینگونه مراسم دلالت دارد این است که انسان احساس میکند در برابر زحماتی که مردم کشیدند تا این انقلاب به پیروزی رسید، دِینی بر عهده اوست. مردم عزیزانشان را فدا کردند، بسیاری از مردم مدتها در زندانها زیر شکنجه بودند. عموم مردم سختیهای فراوانی را تحمل کردند تا بالاخره این انقلاب به پیروزی رسید و ما امروز شاهد ثمرات آن هستیم. کمترین کاری که میتوانیم در برابر این فداکاریها و تلاشها، بهعنوان ادای دین خود انجام دهیم این است که دستکم این خدمات و فداکاریها را بزرگ بداریم، به آنها احترام بگذاریم و آنها را فراموش نکنیم؛ اما ازنظر ما با دیدگاه دینی، جهتی بسیار مهمتر از اینها نیز وجود دارد.
الحمدلله همه شما با قرآن آشنا هستید. اگر تورقی در قرآن بکنید، میبینید یکی از شیوههای تربیتی قرآن که اختصاص به مسلمانها هم ندارد و در امتهای سابق نیز وجود داشته، یادآوری نعمتهایی است که خداوند متعال به آنها داده است. این یادآوریها در انسان انگیزه شکر را پدید میآورد و موجب میشود وظایفش را بهتر انجام بدهد و درنتیجه، با شکرگزاری و عمل به وظایف، به کمالات انسانی نائل شود و مستحق پاداش ابدی و جاودانی الهی گردد. این جهت، از همه آنچه گفتیم، مهمتر و فراتر است.
نمونههای زیادی در این زمینه داریم. در قرآن، همین سورههای اول قرآن را ورق بزنید؛ بهخصوص خطاب به بنیاسرائیل، این مسئله فراوان دیده میشود: يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ؛[1] وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَٰلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ.[2]
نظیر این آیات در سراسر قرآن فراوان است. بهخصوص در یک دسته از این آیات، مخاطب، بنیاسرائیل هستند و در دستهای دیگر، مؤمنان امت پیامبر آخرالزمان. اینکه چرا خداوند این ویژگی را برای بنیاسرائیل قائل شده و این مطالب را بیشتر درباره آنها ذکر فرموده است خودش نکتههایی دارد که اکنون فرصت پرداختن به آنها نیست.
درباره خود انسان و مسلمانها نیز خداوند نعمتهای عامی را که به همه انسانها داده است به یادشان میآورد و نعمتهای ویژهای را هم که به مسلمانها عطا کرده یادآوری میکند. از نعمتهای عامی که خداوند ذکر میکند و باز سراسر قرآن پر از یادآوری آنهاست نعمتهایی است که در درون خود ما قرار دارد: وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛[3] میفرماید: خداوند برای شما چشم و گوش قرار داد، دل و عقل قرار داد، دل و دماغ قرار داد؛ اینها را به شما عطا کرد، باشد که شکر آنها را بهجا بیاورید؛ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ.
اینها نعمتهایی است که خدا به همه انسانها داده است؛ اما نعمتهایی نیز وجود دارد که بهخصوص به مسلمانها عطا فرموده و تأکید ویژهای بر آنها دارد. آیات قرآن در طول همین ۲۳ سال نازل شدهاند. آنچه در تاریخ اسلام از نعمتهای خاص مسلمانها ذکر شده، مربوط به همین دوران است. اگر قرار بود قرآن اکنون نازل شود، نعمتهایی را که خداوند در طول 1400سال به مسلمانها داده است نیز یادآوری میکرد؛ اما در همان مدت کوتاه نیز نعمتهایی را بهخصوص به مسلمانها یادآور میشود و تأکید میکند که آنها را فراموش نکنند.
از جمله این آیات شریفه، آیهای در سوره انفال است: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛[4] میفرماید: ای مسلمانها! به یاد داشته باشید که زمانی در نهایت انزوا بودید؛ اقلیتی شکننده، تحت فشار، راندهشده و بیسروسامان بودید که دائماً از دشمن میترسیدید و در وحشت به سر میبردید؛ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ. هم تعداد شما اندک بود و هم مستضعف بودید و دشمنان بر شما چیره بودند؛ در چنگال دشمنانتان قرار داشتید. به تعبیر بنده، وضع شما مانند گنجشکی در چنگال یک عقاب بود. تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ؛ باز شکاری یا عقاب وقتی فرود میآید، از اوج، پرندهای را میگیرد و میبلعد. تعبیر عربی این کار «تَخَطَّفَ» است؛ یعنی با چنگالش آن را میرباید و یک لقمهاش میکند؛ این آیه میفرماید شما در میان دشمنانتان چنین وضعیتی داشتید. میترسیدید که دشمنانتان مانند باز شکاری شما را بربایند و ببلعند. وضع شما اینگونه بود. فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ؛ اما خداوند به شما پناه داد و با پیروزیهای خود تأییدتان کرد. زندگی شما رونق پیدا کرد و سر و سامانی گرفتید. خداوند از روزیهای خوب نصیبتان کرد. این نعمتها را خدا به شما داد باشد که شکر آنها را بهجا بیاورید؛ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. اگر سراسر قرآن را بررسی کنید نظیر این آیات فراوان است.
بحثهایی وجود دارد درباره اینکه شکر ما چه تأثیری برای خداوند متعال دارد و او چه بهرهای از شکر ما میبرد؟ یعنی چه که ما این نعمتها را به شما دادیم تا شکر کنید؟ مگر شکر کردن ما باعث میشود که خدا لذت ببرد؟ آیا خدا کمبودی دارد که با شکر کردن ما جبران شود؟ این چه سرّی است که خدا میگوید این نعمتها را به شما میدهیم تا شکر آنها را به جا بیاورید و برای اینکه مردم شکرگزاری کنند وعده میدهد که اگر شکر کنید، پاداشهای بزرگی به شما میدهیم؛ وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ.[5] خداوند کسانی را که اهل شکر باشند، پاداش بزرگی خواهد داد. سرّ این مسئله چیست که خدا از ما میخواهد شکر کنیم؟!
بحث گسترده درباره این موضوع، مقدماتی میخواهد که متناسب با این مجلس نیست تا وارد آن بشوم. اجمالاً باید بدانیم که هرچه هست، نفعش به خود ما بازمیگردد و چیزی نصیب خدا نمیشود. همانگونه که خداوند میفرماید ما شما را آفریدیم تا عبادت کنید: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ.[6] معنای این آیه آن نیست که خدا به عبادت ما احتیاج داشت و ما را آفرید تا عبادت کنیم و نیاز او برطرف شود. شاید افرادی که از معارف دینی بهرهای ندارند خیال کنند خدا از این خم و راست شدن ما در نماز خوشش میآید و کِیف میکند؛ مثل انسانی که مقامی دارد و دیگران در برابرش سر خم میکنند و به خاک میافتند و او به خودش میبالد که چه مقامی دارد که دیگران در برابرش خضوع میکنند. ما انسانها معمولاً اینگونه هستیم. البته استثنا هم وجود دارد؛ کسانی که تربیت الهی شدهاند جور دیگری هستند اما انسانهای معمولی وقتی کسانی در برابرشان تعظیم و اظهار خضوع کنند خوششان میآید و لذت میبرند. خیال میکنند خدا نیز همینگونه است. فکر میکنند اینکه خدا مرتب میگوید نماز بخوانید و اگر نماز نخوانید به جهنم میروید و چنین و چنان میشوید، برای این است که میخواهد بندگان در برابرش به خاک بیفتند و او خوشش بیاید!
این نشانه کممعرفتی نسبت به خداوند متعال است. همه ما، همه کسانی که خدا را قبول دارند، بهخصوص مسلمانها و بهویژه کسانی که از معارف اهلبیتعلیهمالسلام استفاده کردهاند، میدانند که خداوند متعال به هیچ وجه و به هیچ چیزی احتیاج ندارد. او غنی مطلق است. هیچکس نمیتواند خیری به خدا برساند. در وجود او جای خالیای برای خیر رساندن وجود ندارد تا کسی بخواهد آن را با کار خیرش پر کند. همه خیرها از اوست؛ نه اینکه خلأیی یا جای خالیای داشته باشد که کسی با کار خیر خود آن را پر کند. ذات او چنان است که در وحدانیت خودش، همه کمالات، همه لذتها، همه جلال و جبروت را دارد و به هیچ چیز احتیاج ندارد.
شاید این دعای بعد از زیارت را به یاد داشته باشید که در آن عرض میکنیم: خدایا! تو ما را که خلق کردی حتی برای این نبود که از تنهایی وحشت داشتی؛ وَلَا لِوَحْشَةٍ دَخَلَتْ عَلَيْكَ إِذْ لَاغَيْرُكَ؛[7] بعضیها خیال میکنند اگر خدا مخلوقات را نمیآفرید تنها میماند و حوصلهاش سر میرفت! تصور میکنند همانگونه که ما آدمیزادها وقتی تنها باشیم حوصلهمان سر میرود، خدا هم همینگونه است. ما نمیتوانیم درک کنیم که موجودی باشد که کمالش در همان تنهاییاش باشد. هیچ چیز دیگری نمیتواند خدمتی برای او انجام بدهد و او به هیچ چیزی نیاز ندارد. بههرحال اینکه تصور کنیم عبادت و شکر ما خدمتی به خداست و نیازی را از او برطرف میکند، تصوری بسیار کوتهفکرانه است. خدا به هیچ چیز احتیاج ندارد.
خود قرآن کریم مکرر میفرماید که اگر همه مردم عالَم کافر شوند و خدا را نافرمانی کنند سر سوزنی به خدا لطمه نمیزند؛ «بر دامن کبریایش ننشیند گرد.» خداوند هرچه به بندگانش میگوید، برای این است که نفعش به خود آنها برسد. حتی مجازاتی هم که برای کارهای بدشان قرار میدهد برای این است که انگیزهای باشد تا کار خوب انجام دهند و به کمالی که باید برسند، نائل شوند وگرنه خدا از مجازات آنها نیز لذت نمیبرد که آنها بسوزند و العیاذ بالله او بایستد تماشا کند و کِیف کند. این مجازاتها را هم قرار داده تا انگیزه دیگری برای انسانها باشد. همانگونه که درک نعمتهای خدا انگیزه عبادت میشود، ترس از عذاب هم انگیزه دیگری باشد تا کار خوب انجام دهند، کمال بیشتری پیدا کنند و مستحق ثوابهای بیشتری شوند. خداوند آنقدر میخواهد بندگانش به خیر و ثواب و کمال برسند که از هر راهی شده، هم آنها را تشویق میکند و هم تهدید، تا منحرف نشوند و بتوانند به سعادت برسند. پس وقتی میگوییم شکر کنید، این شکر برای خود ماست؛ چون بهترین عاملی که میتواند ما را به سعادت برساند شکر است.
حالا مثال کوچکی بزنم تا این مسئله برای نوجوانها بیشتر روشن شود؛ فرض کنید دوستی دارید که خدمتی برای شما انجام میدهد. البته خدمتها متفاوت هستند. برای یک شاگرد مدرسه، همین که دوستش در درس کمکش کند یا کتابی را که نیاز دارد به او بدهد، یا کاغذ و دفتری را که احتیاج دارد در اختیارش بگذارد، خدمت بهشمار میرود. وقتی انسان کمی وارد اجتماع میشود، نیازهای دیگری پیدا میکند؛ سرمایه میخواهد، کار میخواهد، موقعیت میخواهد، پست میخواهد و الیآخر؛ هرکسی متناسب با شرایط خودش. اگر کسی به شما خدمتی کند، مثلاً به بهانه عیدی یا روز تولد یک میلیون تومان به شما بدهد یا چکی به شما هدیه کند و انتظارش این باشد که وقتی روز تولد خودش رسید شما هم همین کار را برای او انجام دهید، انگیزهاش از این کار آن است که به شما خدمتی کند تا شما هم دو برابر آن را برای او انجام دهید. مثلی هست که میگوید: «کاسه آنجا رود که باز آید قدح» اگر کاسهای میفرستند برای این است که قدح بزرگتری بهجای آن بیاید.
در این حالت، با اینکه به طرف احترام میگذارید و از او تشکر میکنید اما ارزش چندانی برای کار او قائل نیستید. این یک نوع مبادله است؛ هدیهای به او میدهید تا دستکم او هم به همان اندازه به شما هدیه بدهد. معمولاً این تعارفها و کادوهایی که برای یکدیگر میفرستند، همینگونه است. البته این کار از هدیه ندادن بهتر است و آدم بیشتر احساس محبت میکند اما اگر کسی فقط به خاطر اینکه شما را دوست دارد و میخواهد از خدمات شما و احسانی که در حق او کردهاید قدردانی کند خدمتی انجام بدهد مسئله فرق میکند. مثلاً شاگردی صرفاً به خاطر اینکه از معلمش علم آموخته است، برای تشکر از او خدمتی انجام دهد و هیچ چشمداشتی هم نداشته باشد؛ انتظار نداشته باشد که معلم پاداشی به او بدهد. معلوم باشد که هیچ امیدی به دریافت پاداش ندارد و صرفاً از روی حقشناسی، ادای شکر و محبت این کار را انجام میدهد. این کار با آن هدیه و کادویی که فرستاده بود و انتظار داشت مثل آن یا بیشترش را دریافت کند، ازنظر ارزش بسیار تفاوت دارد. ارزش این کار بسیار بالاتر است و قابل مقایسه با آن نیست.
عبادتهایی هم که برای خدا انجام میدهیم از همین قبیل است. اگر عبادتی صرفاً برای این باشد که ما را به جهنم نبرند یا به بهشت ببرند، این یک نوع معاوضه است. نماز میخوانیم تا به جهنم نرویم یا نماز میخوانیم تا به بهشت برویم؛ یعنی این کار را انجام میدهیم تا در مقابلش پاداشی بگیریم. این کار، خوب است، خیلی هم خوب است، در مقایسه با کسی که اصلاً اعتنا نمیکند و نماز نمیخواند، این مقام بسیار خوبی است؛ اما کسی واقعاً از ته دلش بگوید: خدایا! چه مرا به جهنم ببری و چه به بهشت، من به خاطر اینکه تو را دوست دارم، عبادتت میکنم. اگر مرا به جهنم هم ببری، دست از عبادتت برنمیدارم! این عبادت با آن عبادت بسیار تفاوت دارد. چنین حالی را علیعلیهالسلام در مقام عبادت بیان میفرمایند؛ إِلَهِي مَا عَبَدْتُكَ خَوْفًا مِنْ نَارِكَ، وَلَا طَمَعًا فِي جَنَّتِكَ، وَلَكِنْ وَجَدْتُكَ أَهْلًا لِلْعِبَادَةِ فَعَبَدْتُكَ.[8]
خداوند ائمه اطهارصلواتاللهعلیهماجمعین را فرستاده است تا ما را اینگونه تربیت کنند و به مراحل پایین انسانیت قناعت نکنیم. اینگونه نباشد که صرفاً از ترس جهنم عبادت کنیم یا به امید بهشت عبادت کنیم؛ نه، فراتر بروید! شما استعداد بالاتری دارید. میتوانید آنچنان خودتان را بسازید و آنچنان زمینه معرفتی برای خودتان فراهم کنید و محبتتان را نسبت به خدا افزایش دهید که بگویید: خدایا! اگر مرا به جهنم هم ببری، آنقدر تو را دوست دارم که این عبادت را برای تو انجام میدهم. میخواهی مرا به بهشت ببر، میخواهی به جهنم؛ اختیار با توست اما من آنقدر تو را دوست دارم که برای اظهار محبتم این کار را انجام میدهم.
بهترین چیزی که میتواند انسان را در این صراط به حرکت درآورد، به او چنین همتی بدهد و چنین رشدی در او ایجاد کند، تقویت روح شکرگزاری است. اگر بخواهند کسی را اینگونه تربیت کنند که در این راه پیش برود و شبیه امیرالمؤمنینصلواتاللهعلیه شود -البته ما خودِ ایشان نمیشویم اما میتوانیم شباهتی به ایشان پیدا کنیم- باید دستکم گاهی عبادتمان را بهگونهای انجام دهیم که اگر بدانیم خدا ما را به جهنم میبرد این امر مانع عبادتمان نشود. آنقدر از روی محبت، اظهار ارادت و اظهار بندگی کنیم که جایی برای ترس و طمع باقی نماند. این، عاشقی در برابر معشوق است؛ عاشق میخواهد همه هستیاش را فدا کند و انتظار ندارد پاداشی از معشوق دریافت کند. وقتی عاشق در برابر معشوق اظهار محبت میکند، آیا میخواهد مزد بگیرد؟! این اظهار محبت، لازمه عشق اوست.
انگیزه فطری حقشناسی
برای اینکه افراد در این مسیر رشد کنند، خداوند انگیزهای فطری در وجود انسان قرار داده است که باید تقویت شود و رشد کند اما زمینه آن را در همه انسانها قرار داده است و آن، روح حقشناسی است. همه ما اینگونه هستیم که وقتی کسی خدمتی به ما انجام میدهد، در دلمان احساس میکنیم بدهکار هستیم و باید به نحوی جبران کنیم. وقتی جبران میکنیم، خودمان خوشحال میشویم اما وقتی جبران نمیکنیم و بدهکار میمانیم، احساس میکنیم یک زشتی و کمبودی در ما وجود دارد. این همان انگیزه فطری است؛ شکر مُنعِم. هرکس هر خدمتی انجام میدهد انسان بهطور طبیعی میخواهد در مقابلش قدردانی کند؛ دستکم سری تکان دهد، دستی بر سینه بگذارد یا لااقل به زبان بگوید: «متشکرم!» وقتی این را میگوید، وجدانش راضی میشود و خودش لذت میبرد.
اگر این روحیه را در ارتباط با خداوند متعال تقویت کنیم، موجب میشود در همان مسیری حرکت کنیم که علیعلیهالسلام در آن مسیر به آن مقام رسیدند؛ البته به اندازه همت خودمان، یک قدم، دو قدم، سه قدم یا هزار قدم. ایشان به قله رسیده بودند؛ ما به آن قله نمیرسیم اما میتوانیم در همان مسیر حرکت کنیم. برای اینکه در آن مسیر قرار بگیریم، راه و انگیزهاش این است که روح شکرگزاری را در خودمان تقویت کنیم.
چه کنیم که انگیزه شکر در ما پیدا شود؟ نعمتهای خدا را به یاد بیاوریم. ما در این زمینه بسیار جفا میکنیم. سالها میگذرد و بعضی از نعمتهای خدا را اصلاً به یاد نمیآوریم که خداوند چنین نعمتی را هم به ما داده است! گاهی وقتی خدا نعمتی را از انسان میگیرد آن وقت متوجه میشود که عجب نعمتی بود! اگر خداینکرده انسان صبح از خواب بیدار شود و ببیند چشمش نمیبیند آن وقت میفهمد که چندین سال زندگی کرده و نعمتی به نام چشم داشته است! اصلاً به یادش هم نبود که این هم یک نعمت است. سایر نعمتها نیز همینگونه است.
از مهمترین نعمتهایی که در انسان انگیزه شکر ایجاد میکند نعمتهای اجتماعی است؛ اینکه جامعهای از ذلت بیرون بیاید و خداوند، آن را به عزت برساند. این نعمت آنقدر عظیم است و اقتضای شکر دارد که هرچه انسان آن را به یاد بیاورد، هم خودش لذت میبرد و هم موجب میشود نعمتش افزایش پیدا کند؛ چون «شكر نعمت، نعمتت افزون كند!» شکرگزاری باعث میشود آن نعمت دوام پیدا کند و خداوند آن را برای انسان حفظ کند.
کسانی که قدر نعمت را نمیدانند، نعمتشان در معرض زوال قرار میگیرد. کسانی که قدر سلامتی را نمیدانند، میگویند: حالا امروز این ماده را استعمال کنیم، ببینیم چهطور میشود؛ اینکه مرتب میگویند فلان چیز، فلان چیز، این یعنی چه؟ حالا یک روز هم ما یک سیگار بکشیم و ببینیم چهطور میشود! خب کمکم نعمت سلامتیشان را از دست میدهند. این ناشکری نعمت است.
در امور اجتماعی هم هرچه بیشتر به این فکر کنیم که خدا چه نعمت عظیمی به ما داده است، بیشتر قدر آن را میدانیم، آن را حفظ میکنیم و نگه میداریم. خداوند هم کمک میکند و آن نعمت افزایش پیدا میکند. بالاتر از همه اینها، افزون بر اینکه در این دنیا نعمت ما افزایش پیدا میکند، بهخاطر اینکه شکر نعمت کردهایم خداوند پاداش اخروی هم به ما میدهد. آنگاه میفرماید: حالا برو، این مقامات بهشت در اختیار توست. فکر میکنم تا حدی روشن شد که چرا قرآن میفرماید: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ.
یکبار دیگر این آیه را ملاحظه بفرمایید: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ؛ آن روز، خداوند این سخن را به مسلمانها میفرمود؛ به کسانی که آنقدر در سختی، زندگی میکردند که سالها در یک دره، نان و آب به آنها نمیرسید؛ در شعب ابیطالب. مسلمانها چند نفر بیشتر نبودند و تحت فشار کفار قرار داشتند. نان و آب میخواستند و جوانها باید شبانه از شهر و از میان خویشاوندانشان آذوقه تهیه میکردند و میآوردند تا بچهها از تشنگی ناراحت نباشند. آنها در چنین وضعی زندگی میکردند.
اما این آیه منحصر به آنها نیست؛ به من و شما هم میفرماید: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ؛ دانشجوها! به یاد بیاورید آن روزی را که اگر میخواستید نماز بخوانید، در دانشگاه از همکلاسیهایتان خجالت میکشیدید! میگفتند: اُمّل، نماز میخواند! خانمها! به یاد بیاورید آن روزی را که در مهمانیهایی که میخواستید بروید، یا وقتی دانشجو بودید و به دانشگاه میرفتید، اگر باحجاب بودید اگر اصلاً راهتان میدادند، با شما چه برخوردی میشد! اواخر ورود دانشجویان باحجاب ممنوع شده بود. اگر هم راهتان میدادند، همه چپچپ به شما نگاه میکردند و میخندیدند و میگفتند: کلاغ سیاه! وضع خیابانهایتان چهطور بود؟! تمام جامعهتان، همراه با دستگاه حکومتی آن، در چنگال آمریکا بود؛ مثل گنجشکی در چنگال عقاب. هرچه آمریکا دستور میداد، باید انجام میشد. حتی نماینده مجلس شما هم باید با امضای آمریکا انتخاب میشد وگرنه اسمش از صندوق بیرون نمیآمد. تا سفارت آمریکا تأیید نمیکرد که اسم این نماینده باید از صندوق بیرون بیاید، بیرون نمیآمد. درواقع، سفیر آمریکا باید نماینده مجلس را برای شما تعیین میکرد. بعد هم وزیر و نخستوزیر؛ هر وقت آمریکا اراده میکرد، تغییر میکردند و کابینه سقوط میکرد. اگر جایی برخلاف مصالح آمریکا و انگلیس حرفی زده میشد اوضاع به هم میریخت. حتی شما مجبور بودید به خواست آمریکا به جای دیگری بروید و بجنگید، کشته بدهید، سرباز بفرستید و اسلحه مصرف کنید؛ آن هم از جیب خودتان، یعنی از جیب ملت! احیاناً مجروح و کشته هم میدادید، چون آمریکا خواسته بود!
اینها خواب و خیال نیست. بنده یادم هست که در عمان، گروهی به نام گروه ظفار، علیه حکومتشان شورش کرده بودند. اعلیحضرت همایونی از ایران سپاه به عمان فرستادند. نیروهای ایرانی با ظفار جنگیدند و آنها را از بین بردند. سربازهای ایرانی مجروح و زخمی شدند و کشته دادند؛ سلاحهای ایرانی هم در آنجا مصرف شد؛ چرا؟! چون آمریکا گفته بود به آنجا بروید و بجنگید! آنها هم میگفتند: چشم! اختیاری از خودشان نداشتند؛ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ!
حالا چه شدید؟! همان مردم پابرهنهای که مثل گنجشکی در برابر عقاب بودید، خداوند مردی خداشناس را در میان شما فرستاد؛ مردی که فرمود: آمریکا هیچ غلطی نمیتواند بکند! شما متوجه شدید و به ارزش خودتان پی بردید؛ به ارزش اسلام و به آبرویی که اسلام به انسان میدهد توجه کردید. کار شما با همان جمعیت، همان کشور، همان آبوخاک و همان امکانات خدادادی، اکنون به جایی رسیده است که آمریکا در معادلات جهانی خود نمیتواند شما را نادیده بگیرد. امروز اگر بپرسند رقیب آمریکا در جهان چه کسی است، میگویند ایران؛ ایران رقیب آمریکاست. میپرسند در اینجا سیاست آمریکا پیش رفته است یا سیاست ایران؟!
این همان مصداق آیه شریفه است: فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ؛ دهه فجر را گرامی بدارید تا نعمتهای خدا را به یاد داشته باشید: لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. اگر از این نعمتها قدردانی کنید، اولاً این نعمتها ادامه پیدا میکند و از دستتان نمیرود؛ ثانیاً افزایش مییابد؛ عزت شما روزافزونتر میشود، قدرت علمی و صنعتیتان بیشتر میشود، پیشرفت فناوریتان افزایش پیدا میکند و عزت جهانی و بینالمللیتان بیشتر میشود. اما مسئله به اینجا ختم نمیشود. علاوه بر همه اینها، چون خدا را شکر کردهاید، مراتب بهشت هم از آنِ شما خواهد بود؛ این پاداش شکرگزاری شماست. پس ما در برگزاری این مراسم با دیگران تفاوتهایی داریم. ما این دستاوردها را نعمت خدا میدانیم و وظیفه خود میدانیم که شکر خدا را به جا بیاوریم. سپس در اثر این شکرگزاری، هم نعمتهای دنیوی ما افزایش پیدا میکند و هم مقامات اخرویمان. حالا میارزد که دهه فجر را گرامی بداریم یا نه؟!
اما گرامیداشت دهه فجر فقط به این نیست که مجلسی تشکیل بدهیم، شعاری بدهیم و احیاناً پذیراییای انجام دهیم. شکرگزاری واقعی این است که اهداف انقلاب را دنبال کنیم، دستاوردهای آن را حفظ کنیم و نگذاریم دشمنان این دستاوردها را از ما بربایند. دشمنان هر روز به شکلهای مختلف، با روشهای جدید و شگردهای تازه، میخواهند ایمان ما را تضعیف کنند. حواسمان جمع باشد و فریب نخوریم. شیطان رنگارنگ است؛ چهرههای مختلف دارد و با شکلها و شعارهای گوناگون ظاهر میشود. خیال نکنیم شیطان فقط همان شیطان بزرگی بود که ما او را از کشور بیرون کردیم. شیطان از راههای دیگری وارد میشود و با چهرهای دیگر ظاهر میشود تا او را نشناسیم.
برای اینکه بفهمیم راهی که میرویم، راه شیطانی است یا راه الهی، باید معیار داشته باشیم. معیار فکری ما قرآن و سنت است و معیار عینی ما رهبر و جانشین امام زمانعجلاللهفرجهالشریف است. هرقدر بیشتر تلاش کنیم کتاب و سنت و معارف دین را بهتر یاد بگیریم، کمتر فریب شیطان را میخوریم. اگر در مسیری ابهامهایی به وجود آمد و نفهمیدیم باید با اینها برویم یا با آنها، ببینید رهبر به کدام طرف اشاره میکند. خود ایشان بزرگترین نعمتی است که خدا به ما داده است تا در این گرفتاریها و ابهامها راهنمای ما باشد؛ تا بتوانیم این راه را بهسلامت طی کنیم و آنگونه که خدا خواسته است، هم به عزت دنیا برسیم و هم به عزت آخرت.
پروردگارا! تو را به عزت و جلال خودت قسم میدهیم که عزت اسلام و مسلمین را روزافزون فرما!
روح امام راحل و شهدای ما را با انبیا و اولیا محشور فرما!
سایه مقام معظم رهبری را تا ظهور ولیعصرارواحنافداه بر سر ما مستدام بدار!
توفیق اطاعت و قدردانی از این نعمت عظیم را به همه ما مرحمت فرما!
عاقبت ما را ختم به خیر فرما!
وَالسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ
[1]. بقره، 47.
[2]. همان، 49.
[3]. نحل، 78.
[4]. انفال، 26.
[5]. آلعمران، 144.
[6]. ذاریات، 56.
[7]. مفاتیحالجنان، زیارت جامعه ائمة المؤمنین.
[8]. إرشاد القلوب، ترجمه مسترحمى، ج2، ص292.