بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم
الْحَمْدُ للهِ رَبِّ العَالَمِین والصَّلوةُ والسَّلامُ عَلَی سَیِّدِالأنْبِیَاءِ وَالمـُرْسَلِین حَبِیبِ إِلهِ الْعَالَمین أَبِیالْقَاسِمِ مُحَمَّد وَعَلَی آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ المـَعْصُومِین
أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الْحَسَن صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آبَائِهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِی کُلِّ سَاعَةٍ وَلِیًا وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْنَا حَتَّی تُسْکِنَهُ أرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً
تقدیم به روح ملکوتی امام راحل و شهدای والامقام اسلام، صلواتی اهدا میکنیم.
تشریففرمایی عزیزان، خواهران و برادران گرامی را به این مؤسسه که به خود شما تعلق دارد خوشآمد عرض میکنم و از اینکه این توفیق نصیب بنده شد که در جمع دوستان اهلبیت، متوسلان به وجود مقدس ولیعصرعجلاللهفرجهالشریف و یاران مقام معظم رهبری شرکت کنم و عرض ارادتی داشته باشم، خدا را شکر میکنم.
در این فرصتی که مزاحم شما هستم، به نظرم آمد به بعضی مسائل بسیار ریشهای که میتواند در سرنوشت همه انسانها نقش اساسی داشته باشد اشارهای کنم. برای موجودی که خودآگاه است یعنی به مرحلهای میرسد که متوجه میشود موجودی هست، در مقابل او دیگرانی هستند و از حالت غفلت مطلق خارج میشود، اولین چیزی که بهطور طبیعی باید به آن توجه کند این است که: «من کجا هستم؟! در چه عالمی زندگی میکنم؟! وضعیت این عالم چگونه است؟! چه نقشی میتوانم داشته باشم و چه نقشی را میتوانم بپذیرم؟!»
تا انسان جایگاه خودش را در عالم هستی بهدرستی درک نکند نمیتواند بفهمد که چه باید بکند، چه چیزی به نفع اوست، چه چیزی به ضرر اوست و چه مسئولیتی بر عهده دارد که باید آن را انجام بدهد؛ چون نمیداند کجاست. مگر کسی که از خواب بیدار میشود، اگر نداند کجاست، میتواند درست تصمیم بگیرد؟!
همه ما کمیابیش در اوایل زندگیمان همینگونه هستیم. در دوران خردسالی، انسان چندان توجهی به این مسائل ندارد؛ اما نزدیک سن بلوغ، از زمانی که انسان به حدّ مسئولیت و خودآگاهی میرسد و برای خودش هویتی قائل میشود، باید درباره این مسئله فکر کند که: «من کجا هستم و چه جایگاهی در این عالم هستی دارم؟!» پس از شناخت جایگاه خود در عالم هستی، باید به دنبال این باشد که بداند چه باید بکند تا زندگیاش به خیر و صلاح و سعادت ختم شود و در پایان پشیمان نشود؛ یعنی باید راه صحیح را بشناسد. وقتی جایگاه خودش را در عالم هستی شناخت، باید بفهمد که اکنون چه باید بکند، چه نقشی را باید ایفا کند و چه راهی را باید بپیماید تا به نتیجه مطلوب برسد و بعد پشیمان نشود. درنهایت هم باید ببیند چه موانعی بر سر راهش وجود دارد و در این مسیر، چه خطرهایی ممکن است او را تهدید کند؛ خطرهایی که ممکن است او را از مسیر منحرف کنند، مانع حرکتش شوند، مسیر زندگیاش را تغییر دهند و موجب انحراف یا حتی سقوط او شوند. باید حواسش را جمع کند تا در این چالهها نیفتد.
بنابراین سه مسئله اساسی وجود دارد که هر انسان عاقلی، وقتی به مرحله خودآگاهی و رشد یعنی حدود سن بلوغ میرسد باید آنها را برای خودش حل کند:
اول؛ شناخت جایگاه خود در عالم هستی.
دوم؛ شناخت راه صحیح زندگی و وظیفهای که باید انجام دهد.
و سوم؛ شناخت موانع، خطرها و عواملی که ممکن است او را از این مسیر منحرف کنند.
بعضی انسانها هستند که آدم میبیند حتی بعد از این سن، در دوران جوانی و بلکه تا سنین بالاتر، همان دوران کودکی را ادامه میدهند. اگر بخواهیم بگوییم خصوصیت این دوران چیست باید گفت یک خصوصیت حیوانی است و انسان در این مرحله خیلی با حیوانات دیگر تفاوتی ندارد. یک حیوان، اعم از اینکه چرنده باشد یا پرنده یا خزنده، احساس نیازهایی در وجودش هست ازجمله گرسنگی، تشنگی، احساس ناامنی، نیاز به فعالیت و تلاش میکند این نیازها را برطرف کند.
شما در موجودات دریایی، هوایی و جنگلی، در فیلمهایی که نشان میدهند، بالاخره میتوانید ببینید که تمام تلاششان این است که طعمهای پیدا کنند، بخورند و گرسنگیشان را برطرف کنند. بعد هم برخی نیازهای طبیعی و جنسی خود را ارضا کنند.
در میان آدمیزادها هم کسانی هستند که بعد از اینکه به سن خودآگاهی و بلوغ و این مراحل میرسند، باز همان احوال کودکانه و حیوانصفتانه را ادامه میدهند. فقط فکر شکم و دامن و غرایز و همینها هستند. اینکه ما کجاییم، عالم چیست، چه مسئولیتی داریم و به کجا میتوانیم برسیم، اینها حوصلهشان را ندارند.
قرآن درباره اینها میفرماید: ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ.[1] فکر میکنم همه عزیزان به اندازهای با آیات قرآنی آشنا باشند. ذَرْهُمْ یعنی ولشان کن. ترجمه فارسی خودمانی آیه این میشود: ولشان کن! بگذار بخورند، بهره بگیرند، کِیف کنند و آرزوها آنها را سرگرم کند، اینکه ایکاش چنین میشد! ایکاش چنان میشد! چه کنیم فلان ثروت را به دست بیاوریم یا فلان موقعیت، فلان پست، فلان مقام و.... همینهاست: خوردن، بهرهجستن از لذایذ و فکر کردن درباره آرزوها.
خداوند متعال در قرآن به پیغمبرش میفرماید که این مردمی که فقط فکر شکم و دامن و هوسهای خودشان هستند را رها کن! بگذار بخورند و بچرند؛ یک روز متوجه خواهند شد! فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ؛ بهزودی خواهند فهمید که چه اشتباهی کردهاند. حالا به نصیحتهای تو گوش نمیدهند، گاهی لبخند میزنند، پوزخند میزنند، مسخره میکنند، اینها را به دل نگیر! رهایشان کن! امیدی به اینها نیست!
این یک دسته از آدمها هستند. شاید ما هم نمونههایی از اینها را در زندگی دیده باشیم. قرآن اسم اینها را «غافلین» گذاشته است؛ وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَٰئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَٰئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ؛[2] انسانهایی هستند که خدا به آنها عقل داده اما عقلشان را به کار نمیگیرند؛ به آنها چشم داده که حقایق را ببینند ولی چشمشان را برای دیدن حقیقت به کار نمیگیرند؛ به آنها گوش داده اما گوششان بدهکار حقایق نیست. بعد میفرماید: اینها مثل چهارپایان هستند بلکه گمراهترند؛ أُولَٰئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ. عنوانشان چیست؟! أُوْلَـئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ.
این دسته از انسانها سر در آخور دارند و کاری ندارند که مسئولیت چیست؟! چه خواهد شد؟! آیا عالم دیگری هست یا نیست؟! آیا حساب و کتابی هست؟! آیا خدایی هست؟! خدا از من چه میخواهد؟! میگویند: «به من چه؟! میخواهد باشد یا نباشد!»؛ أُوْلَـئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ.
اما انسان اگر پا به دایره انسانیت گذاشت و از این حالت چهارپایی و شبهچهارپایی خارج شد، این سه مسئله برای او مطرح میشود؛ من کجا هستم؟! چه نسبتی با عالم هستی دارم؟! چه جایگاهی دارم؟! چه کاری باید بکنم؟! چه چیزهایی مانع راه من هستند؟!
خداوند متعال برای اینکه آدمیزاد این مسائل را درک کند، اول نیروی عقل را به انسان داده است. آنجا فرمود: لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا؛ آنها عقلشان را به کار نمیگیرند. پس اولین کاری که باید بکنند این است که عقلشان را به کار بگیرند و فکر کنند که این چیست؟! این عالم برای چه آفریده شده است؟! ما چهکارهایم؟!
وقتی فکر کردند، میفرماید: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا؛[3] وقتی درباره عظمت این عالم و حکمتهای آفرینش فکر میکنند، میگویند: «خدایا! این عالم سرسری نیست، بازیچه نیست. این عالم را بیهوده نیافریدهای؛ مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلاً. حالا که اینطور است، پس حساب و کتابی دارد: سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ؛ پس باید بترسیم از اینکه عاقبت بدی داشته باشیم، درست حساب نکنیم، راه صحیح را نرویم و مبتلا به عذاب بشویم.»
بنابراین، اول باید فکر کنم که کجا هستم؟! در چه عالمی زندگی میکنم؟! این عالم بیهوده نیست و هدفی دارد. ما برای هدفی آفریده شدهایم و مسئولیتی داریم. باید سعی کنیم آن مسئولیت را درست انجام بدهیم تا به عاقبت سوء مبتلا نشویم.
اما عقل ما برای اینکه همه ریزهکاریهای راه و همه جزئیات مسیر را بشناسیم کافی نیست. همه ما هم این را میدانیم. خداوند متعال هم میدانسته است که انسانی که آفریده و به او عقل داده، اینگونه نیست که بتواند همه چیز را با عقل خودش بهدرستی درک کند؛ بنابراین یک راه دیگر هم ضمیمه آن کرده است و آن، راه وحی است؛ انبیا را هم فرستاده است تا به عقل آدمیزاد کمک کنند؛ یعنی آنچه را که عقل بهتنهایی نمیتواند بفهمد و از آن سر درنمیآورد برای او روشن کنند.
مخصوصاً عقل امثال ما که ضعیف است. البته ممکن است بعضی افراد باشند که عقلهای بسیار قوی داشته باشند اما اکثر مردم اینگونه نیستند و عقلشان احتیاج به کمک دارد. انبیا دست عقل آدمیزاد را میگیرند و به آنچه که انسان بهتنهایی نمیتواند بفهمد کمک میکنند؛ به او میگویند اینها را اینگونه باید بپذیری و راه صحیح را به او نشان میدهند.
اما وقتی انسان میخواهد این راه را بپیماید و به وظایفش عمل کند، در مقام عمل با مشکلاتی روبهرو میشود. عمده مشکلات این است که در میان خود انسانها کسانی هستند که مزاحم آدم میشوند. چون بالاخره انسان مختار است. حتی وقتی راه خوب را شناخت، میتواند آن را نرود و بگوید: «من همان حیوانیت برای من بس است؛ بخوریم و بچریم، هرچه میخواهد بشود!»
قرآن باز نقل میفرماید از کسانی که وقتی به آنها میگفتند درباره جهان ابدی فکر کنید، این جهان موقتی و محدود است، میگفتند: «ما گمان نمیکنیم که دیگر عالمی در کار باشد. اگر هم باشد، همینگونه که اینجا خوش میگذرانیم، آنجا هم فکری خواهیم کرد!» منطقشان این بود. وقتی به آنها میگفتند: «اینجا کار درست انجام بدهید تا برای زندگی ابدیتان خوشبخت باشید!» میگفتند: اولاً ما زندگی ابدی را باور نداریم و گمان نمیکنم که قیامتی در کار باشد؛ وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً.[4] تازه اگر هم فرض کنیم قیامتی باشد و ما به سوی پروردگارمان بازگردانده شویم، آنجا هم برای ما بهتر از اینجا فراهم خواهد شد؛ وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَىٰ رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا؛ یعنی همانگونه که اینجا کار کردیم، پول درآوردیم، سر مردم کلاه گذاشتیم و فریبکاری کردیم، آنجا هم همین کارها را خواهیم کرد. اول که میگویند: «ما اصلاً قیامت را قبول نداریم»؛ اما اگر هم باشد، خیال میکنند آن عالم هم عالمی شبیه همین دنیاست که انسان بتواند در آن سر دیگران کلاه بگذارد و فریبکاری کند.
بالاخره اینها که باورشان نیست عالم حساب و کتابی دارد، آخرتی هست و حیات ابدی در پیش است، برای آدم مزاحم خواهند بود. میبینید که بسیاری از ظلمهایی که در عالم واقع میشود برای همین است. میخواهند در همین زندگی محدود دنیا همهچیز را به دست بیاورند و دیگران را محروم کنند. نتیجه این میشود که جنگها، ظلمها و ستمها واقع شود. اگر باورشان این بود که حساب و کتابی در کار است، با انسانها اینگونه رفتار نمیکردند.
پس مسئله سوم این است که آدم بفهمد چه چالشهایی در پیش دارد و چه کار باید بکند که در چالهها نیفتد و آن راهی را که تشخیص داده درست است، بپیماید. در اینجا ابزارهایی در اختیار انسان هست که میتواند از آنها استفاده کند. یکی از بهترین ابزارها، مطالعه تاریخ گذشتگان است؛ چون جریانات زندگی انسانها، علیرغم اختلافات زیادی که در شکل، رنگ و ویژگیها دارد، ماهیتاً بسیار شبیه زندگی گذشتگان است.
یک روایتی هست که همه شما مضمونش را زیاد شنیدهاید و از روایاتی است که میان شیعه و سنی مشترک است. هم شیعهها این روایت را مکرر نقل کردهاند و هم اهل تسنن. از پیغمبر اکرمصلیاللهعلیهوآله نقل شده است که داستانهای بنیاسرائیل که اینقدر در قرآن تکرار شده، برای این است که شما از سرگذشت آنها عبرت بگیرید.
همانگونه که میدانید، هیچ قومی به اندازه بنیاسرائیل در قرآن مورد توجه قرار نگرفته است. حتی یک سوره از قرآن به نام آنهاست. همانگونه که میدانید، یکی از نامهای سوره «اسراء»، «بنیاسرائیل» است. در سوره بقره نیز آیات زیادی خطاب به بنیاسرائیل آمده است. ازجمله این آیه که میفرماید: يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ.[5]
بنیاسرائیل در قرآن، فراوان مورد خطاب قرار گرفتهاند. پیغمبر اکرمصلیاللهعلیهوآله فرمودند: «اینکه خداوند داستانهای بنیاسرائیل را ذکر میکند و آنها را به مردم یادآوری میکند برای این است که مشابه این اتفاقات برای شما نیز رخ خواهد داد. این داستانها را یادآوری میکند تا توجه داشته باشید به دامهایی که آنها افتادند نیفتید و حواستان جمع باشد.»
آن عبارت معروف روایت که شیعه و سنی نقل کردهاند این است: «لَوْ أَنَّهُمْ دَخَلُوا جُحْرَ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوهُ؛ اگر بنیاسرائیل وارد سوراخ سوسماری شده باشند شما هم وارد آن خواهید شد»؛ یعنی زندگی شما آنقدر با زندگی آنها مشابه است و حوادثی که برای شما اتفاق میافتد آنقدر شبیه حوادث زندگی آنهاست که اگر فرضاً آنها وارد سوراخ سوسمار هم شده باشند چنین حادثهای برای شما نیز اتفاق خواهد افتاد. ازاینروست که قرآن دائماً داستانهای آنها را ذکر میفرماید تا حواسمان جمع باشد، خطاهایی را که آنها کردند و لغزشهایی را که مرتکب شدند بشناسیم تا ما گرفتار همان خطاها و لغزشها نشویم.
به همین دلیل، داستانهای صدر اسلام نیز برای ما همین آموزندگی را دارد. اتفاقاتی که در صدر اسلام افتاد، حقیقتش این است که من سالهای سال، بعضی از حوادث صدر اسلام را درست نمیتوانستم باور کنم. آنقدر عجیب به نظر میرسید که میگفتم: «شاید اینها درست نقل نشده باشد. بالاخره تاریخ است و ممکن است اعتبار زیادی نداشته باشد.» باور کردن بعضی چیزها واقعاً برای من سخت بود. تا اینکه حوادثی که بعد از انقلاب در کشور اتفاق افتاد، برای من روشن کرد که آنها درست بودهاند؛ چون شبیه همان حوادث را دیدم و احساس کردم که گویی همان داستانها دارد تکرار میشود؛ بنابراین مطالعه تاریخ گذشتگان برای اینکه انسان خطرها، خطوط انحرافی و چالشها را بشناسد، بسیار مؤثر است.
قرآن میفرماید مؤمنین به یکدیگر توصیه و سفارش میکنند. نمیفرماید یکی به دیگری سفارش میکند؛ میفرماید: تَوَاصَوْا؛[6] یعنی به یکدیگر سفارش کنید؛ یعنی اگر ما به شما سفارشی میکنیم، منتظریم شما هم به ما توصیهای بکنید و سفارشی داشته باشید. رابطه باید طرفینی باشد.
پس چیزهایی که مؤمنین باید به یکدیگر توصیه و سفارش کنند اول این است که از حالت غفلت خارج شویم و فکر کنیم که کجا هستیم. اگر آمدهایم، متولد شدهایم، ناخواسته در یک زمان، در یک مکان و در یک خانوادهای قرار گرفتهایم و بعد هم معلوم نیست تا چه زمانی زنده باشیم و چه زمانی از دنیا برویم، آیا همهچیز همین است؟! بعد از مرگ چه خواهد شد؟! برای چه آفریده شدهایم؟! در این نظام عظیم هستی چه نقشی به ما سپرده شده است؟! بعد که باور کردیم اینها سرسری، اتفاقی و بیحساب و کتاب نیست، باید اهتمام بورزیم که بفهمیم چه باید بکنیم تا بهترین نتیجه را از عمرمان بگیریم و یک وقت پشیمان نشویم و نگوییم: «ایکاش...!»
قرآن نقل میفرماید که بسیاری از مردم در روز قیامت التماس میکنند که خدایا! ما را برگردان! حالا فهمیدیم باید چه کار کنیم؛ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ.[7] آنهایی که در زندگی اشتباه کردند و راه غلطی رفتند، روز قیامت میگویند: «رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا! خدایا! حالا دیدیم و حالا حرفهای حسابی را شنیدیم؛ حالا فهمیدیم چه کار باید بکنیم. ما را برگردان! حالا دیگر درست رفتار میکنیم: فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ؛ ما را برگردان تا رفتار شایسته داشته باشیم؛ إِنَّا مُوقِنُونَ؛ حالا یقین داریم.»
به آنها جواب داده میشود که «دیگر گذشت! ما به قدر کافی برای شما حجت تمام کردیم؛ به شما عقل دادیم، پیغمبران را فرستادیم، فرصت دادیم تا فکر کنید؛ اما شما نخواستید! بازگشتی در کار نیست! كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا؛[8] حرفی است که میزند اما دیگر فرصتی نیست! فرصت در اختیار شما قرار داده شد و قدرش را ندانستید!»
پس مسئله دوم این است که چه باید بکنیم و چه راهی را باید برویم؟! مسئله سوم هم این است که درباره آسیبهای راه و خطرهایی که پیش رو داریم بیندیشیم تا در چالهها نیفتیم، در درهها نلغزیم و سقوط نکنیم. این سه توصیه کلی است که همه ما باید نسبت به یکدیگر داشته باشیم.
خداوند متعال در این زمانی که ما زندگی میکنیم، بعد از اینکه دانستیم سالها و قرنهای زیادی پیش از ما انسانهایی زندگی کردهاند - هزاران و میلیونها سال، دقیقاً نمیدانیم - و تجربههایی داشتهاند، باید از این تجربهها استفاده کنیم. اگر از پیشینیان بسیار دور خبر نداشته باشیم، از این هزار و چهارصد سال دوران اسلام خبرهای زیادی داریم. ببینیم در چه جاهایی اشخاصی سقوط کردند و مواظب باشیم ما گرفتار همان سقوط نشویم.
بنده در اندازهای که مطالعاتم اجازه میدهد و فکر و عقل و شعور و سنم اقتضا میکندـ که بهاصطلاح مقداری بیشتر از شما پیراهن کهنه کردهام، جایی سراغ ندارم، نه در تاریخ کشور خودمان، نه در تاریخ اسلام و نه در تاریخ جهان که زمانی را پیدا کنیم که برای یک طیف وسیع از مردم، بلکه شاید بتوان گفت برای اکثریت مردم، زمینه رشد فکری، فهم، خودآگاهی و انتخاب، مانند این زمان وجود داشته باشد.
تاریخ کشور ما را که هنوز هم در مدرسهها درس میدهند، البته تازگیها ندیدهام و از کتابهای تاریخیای که ما در کودکی میخواندیم و بعدها تا مدتها همینطور بود خبر ندارم اما تاریخ ما بیشتر تاریخ سلاطین است؛ سلاطین هخامنشی، ساسانیان و بعد از آنها چه و چه، تا میرسد به قاجاریان و دوره پهلوی.
تاریخ، اینگونه است دیگر؛ یعنی آنهایی که مطرح بودند، یک عده گروه کمی بودند و بقیه دیگر تقریباً طفیلی بودند. اینها هرجور میخواستند مردم را اداره میکردند، میزدند، میکشتند، آزاد میکردند، بخشش میکردند و دوباره پس میگرفتند. اینها حمله میکردند و آنها را از بین میبردند. بعد از مدتی قوم دیگری میآمد و اینها را از بین میبرد. ساسانیان، اشکانیان و نمیدانم چه و چه؛ اما چه زمانی بوده که مردم کشور ما - حالا کشورهای دیگر هم کمیابیش همینگونه بودهاند؛ بعضی بیشتر و بعضی کمتر - خودشان آگاهی داشته باشند، بفهمند، احساس مسئولیت کنند، قدرت انتخاب داشته باشند و در امور زندگی خودشان و در امور اجتماعیشان قدرت تصمیمگیری داشته باشند؟! من سراغ ندارم.
از طرف دیگر، در دوران تاریخ اسلام، زمانی را سراغ ندارم که برای دین، قدرت اجتماعی و اجراییای مانند امروز میسر بوده باشد. بهترین دورههای تاریخ کشور ما آن زمانهایی بوده که بعضی از سلاطین با برخی از علما و متدینین ارتباطی داشتهاند، گاهی حرفی از آنها میشنیدند و تظاهر میکردند که ما طرفدار دین هستیم، میخواهیم ارزشهای دینی را پیاده کنیم، میخواهیم عدالت را برقرار کنیم، میخواهیم حقوق مردم را رعایت کنیم و الیآخر که البته بسیاری از این ادعاها واقعیتی نداشت و بیشتر برای جلب توجه مردم بود.
اما ما بر اساس مطالعاتی که در دوران جوانی داشتیم، وقتی فکر میکردیم که آیا ممکن است روزی عدهای از مردم مؤمن، مخلص، خیرخواه، عاشق خدمت به مردم، سر کار بیایند، ظالمان و طاغوتها را کنار بزنند و ارزشهای اسلامی و الهی را در جامعه پیاده کنند و در این مسیر قدم بردارند، خودمان به خودمان میخندیدیم و میگفتیم: «مگر چنین چیزی میشود؟! مثلاً مگر میشود یک روز یک مرجع تقلید جای شاه بنشیند؟! اصلاً چنین چیزی ممکن است؟!»
در آن زمان، نهایت افتخاری که برای یک عالم دینی یا یک مرجع تقلید قائل میشدند این بود که اگر شاه مثلاً برای زیارت حضرت معصومهسلاماللهعلیها به قم میآمد، اجازه میدادند یک مرجع تقلید در حرم با او ملاقات کند! این را یک امتیاز بزرگ برای یک عالم دینی و مرجع تقلید به حساب میآوردند.
شاه به قم میآمد و به حرم حضرت معصومهسلاماللهعلیها میرفت؛ آن هم برای فریب دادن مردم. بعد اجازه میدادند مرجعی مثل آیتاللهالعظمی بروجردی در حرم با شاه ملاقات کند. حالا اینکه چه بگویند و چه بشنوند؛ مثلاً بگویند مدرسهای بسازید، یا در فلان جا اسمی از اسلام ببرید، یا یک برنامه درس قرآن بگذارید. چنین چیزهایی. این دیگر نهایت نقشی بود که طالبان دین و حقیقت میتوانستند در جامعه ایفا کنند.
داستانهای عجیبی است. حالا نه فرصتی هست که همه آنها را عرض کنم، نه حافظهام وفا میکند و نه شما حوصلهتان به این مطالب میرسد. یک زمانی عده زیادی از علما از مشهد، تهران، اصفهان و شهرهای دیگر جمع شدند و از پهلوی بزرگ درخواست کردند که در برنامه مدارس، یک ساعت برای درس قرآن در نظر گرفته شود. با اصرار چند نفر از مراجع و بزرگان و خواهش و پیگیریهای فراوان، قرار شد هفتهای یک ساعت درس قرآن در برنامه مدارس گذاشته شود.
بنده در آن زمان در یزد که معروف است یکی از شهرهای مذهبی کشور است و به آن «دارالعباده» میگویند شاگرد مدرسه بودم. من در کلاس ششم ابتدایی بودم. آن زمان دوره ابتدایی شش سال بود. یک درس قرآن داشتیم اما معلمهای مدرسه ما هیچکدام روخوانی قرآن بلد نبودند! یک معلم زرتشتی داشتیم به نام رستم که روخوانی قرآن بلد بود. حالا اینکه از کجا یاد گرفته بود را نمیدانم. وقتی میخواستیم مشکلات قرآن را بپرسیم، مخصوصاً موقع امتحان که میخواستیم مطالب را دوره کنیم، باید پیش این معلم زرتشتی میرفتیم و از او میپرسیدیم این کلمهها را چطور بخوانیم!
توجه میکنید چه عرض میکنم؟! یک ساعت درس قرآن در هفته بود اما معلمهای ما که همهشان هم مسلمان و نمازخوان و متدین بودند، یکیشان روخوانی قرآن بلد نبود! در شهر دارالعباده یزد، یک معلم زرتشتی باید تلفظ کلمات قرآن را به ما یاد میداد!
حالا ملاحظه میفرمایید امروز در هر روستایی چقدر قرآنخوان و حافظ قرآن داریم؛ چه مجامع قرآنی، چه تشکلهایی، چه برنامههایی و چه مراکز و دانشگاههای قرآنی وجود دارد. چه زمانی چنین شرایطی وجود داشت؟! چه کسی فکر میکرد یک روز چنین چیزهایی به وجود بیاید؟!
برای ما وجود این شرایط نعمت بسیار بزرگی است. نیست؟! در چنین محیطی که ارزشهای دینی، اسلام و قرآن، ارزش و افتخار و مزیت محسوب میشود، برای حافظ قرآن جایزه میدهند، برای قاری قرآن تکریم و احترام قائل میشوند، زندگی کردن خیلی شیرینتر از محیطی است که حتی معلمهایش روخوانی قرآن هم بلد نباشند.
این را به عنوان یک مثال عرض کردم. میخواهم به همان مسئله اول برگردم؛ اینکه ما بفهمیم کجا زندگی میکنیم و چه جایگاهی داریم. ما باید بفهمیم در دورانی زندگی میکنیم که نعمتهای الهی برای رشد انسانها فوقالعاده زیاد است. کسانی که بخواهند رشد کنند، امکانات رشد برایشان فراهم است. البته این به آن معنا نیست که همهچیز مطابق میل ماست و هیچ مشکلی وجود ندارد؛ نه، هزاران مشکل هم در کنارش هست اما اگر این شرایط را با آن زمان مقایسه کنیم که اصلاً این خبرها نبود، تفاوت را بهتر میفهمیم.
آن زمان، یک دانشجو در دانشگاه جرئت نمیکرد نماز بخواند؛ از بس او را مسخره میکردند و به او میخندیدند. نمازخواندن عیب بود. میگفتند: «اُمُّل، نماز میخواند!» حالا ببینید برای ایام اعتکاف، داوطلبان اعتکاف آنقدر زیاد هستند که گاهی جا برایشان پیدا نمیشود و بعضیها از اینکه نمیتوانند در اعتکاف شرکت کنند، میایستند و زارزار گریه میکنند!
این همان کشوری است که بنده هم دوران گذشتهاش را دیدهام و هم این دوران را؛ اما شما آن دوران را ندیدهاید. وجود این نعمتهایی که خدا در این زمان برای ما قرار داده، در مقابلش برای ما مسئولیت ایجاد میکند. وقتی آدم کاری نمیتواند بکند، مسئولیتی هم متوجه او نیست چون توان انجامش را نداشته است: لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا؛[9] اما وقتی زمینه فراهم میشود، امکانات فراهم میشود و خدا نعمتی به انسان میدهد، شکر آن نعمت را هم بر انسان واجب میکند.
ما باید ببینیم در مقابل این نعمتها چه مسئولیتی داریم. استقرار نظام اسلامی، رواج ارزشهای اسلامی و در رأس همه اینها رهبریای که خداوند متعال به جامعه ما داده است، نعمتهای بسیار بزرگی است. علاوه بر اینکه بزرگترین شخصیت روحانی کشور ماست، در میان رهبران عالم هم شخصیتی بینظیر است. دو روز پیش در روزنامه میخواندم، شاید شما هم دیده باشید که نخستوزیر اسرائیل گفته بود: «رهبر ایران از تنگه خیبر تا تنگه جبلالطارق را تحت تأثیر قرار داده است.» دقت کنید! نمیگوید نظام ایران یا دولت ایران؛ میگوید: «رهبر ایران». تعبیرش این بود که رهبر ایران از تنگه خیبر تا جبلالطارق را تحت تأثیر قرار داده است. تعبيرش به نظرم اين است که متزلزل کرده است.
در مقابل، رهبران دیگر دنیا را که نگاه میکنید، هر روز درباره دوران حکومتشان و حتی بعد از آن، پروندههای فساد، انحرافات مالی و اداری و مسائل دیگر مطرح میشود. بعضی پس از پایان حکومت یا برکناری، محاکمه میشوند، به زندان میروند یا جریمه میشوند.
خدا به ما چنین رهبری داده است. اینها نعمتهای عظیمی است. باید ببینیم خدا چه به ما داده، ما کجا هستیم، در چه زمانی زندگی میکنیم و در میان چه نعمتهایی غرق هستیم. چه شرایطی برای ما فراهم شده که برای اجداد ما بههیچوجه فراهم نبوده است.
اما در کنار اینها، بساط این عالم را خداوند اینگونه قرار داده که بین عوامل خیر و شر، کمیابیش تعادل وجود داشته باشد؛ چون اساس این عالم بر انتخاب و امتحان است. این عالم آفریده شده تا شما آزمایش شوید که کدامیک نیکوکارتر هستید؛ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا.[10]
همه باید آزمایش شوند. برای آزمایش، عوامل دو طرف باید کمیابیش با یکدیگر تعادل داشته باشند تا انسان بتواند انتخاب کند. اگر یک طرف جاذبه بسیار قوی داشته باشد و طرف دیگر هیچ جاذبهای نداشته باشد، انسان ناگزیر همان طرف را انتخاب میکند. باید در طرف مقابل هم جاذبههایی وجود داشته باشد تا انسان بر سر دوراهی قرار بگیرد و نوبت انتخابش برسد که حالا چه کار کنم؟!
قرآن میفرماید: ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ؛[11] گذشتگان آمدند، زندگی کردند و از دنیا رفتند. بعضی هلاک شدند و بعضی به مرگ طبیعی از دنیا رفتند. ما شما را جانشین آنها کردیم. این جمله را دقت کنید: لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ. لِنَنظُرَ؛ یعنی «تا بنگریم و ببینیم». كَيْفَ؛ یعنی «چگونه». تَعْمَلُونَ؛ یعنی «شما چه میکنید»؛ یعنی شما را در این شرایط قرار دادیم تا ببینیم چه میکنید.
برای اینکه شرایط امتحان و انتخاب فراهم باشد و تعادل میان عوامل متضاد وجود داشته باشد، عوامل شر هم باید وجود داشته باشند. قرآن میفرماید: وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ؛[12] یعنی در برابر هر پیامبری دشمنانی از شیاطین انس و جن قرار دادیم. پس باید این تعادل وجود داشته باشد تا زمینه انتخاب برای انسان فراهم شود.
در مقابل این نعمتهایی که خدا به ما داده، عوامل فساد و انحراف هم وجود دارد، آن هم به شکلی که شاید در هیچ زمانی سابقه نداشته است. مگر نه اینکه بیست سال پیش، خیلی از شما اگر یادتان باشد، اگر کسی میخواست یک فیلم مبتذل تماشا کند جای آن فقط بعضی سینماهای خاص بود؟! اما امروز هر کسی در هر گوشهای از خانهاش بخواهد هر فیلم مبتذلی را تماشا کند، بهآسانی برای او ممکن است. هیچ مؤونهای هم ندارد؛ نه لازم است پولی خرج کند و نه جایی برود. یک تلفن همراه دارد و همهچیز در اختیارش است. چه زمانی چنین امکاناتی وجود داشت؟! این سایتهایی که دائماً لجنپراکنی و شبههافکنی میکنند، چه زمانی برای دیگران چنین امکانی وجود داشت؟!
اگر یک مبلِّغ مسیحی از انگلستان یا هلند به اینجا میآمد باید مدتها رفتوآمد میکرد تا گوشهای کسی را پیدا کند، یک انجیل به او بدهد و مطلبی را به او القا کند؛ اما امروز، شبانهروز صدها سایت مشغول تبلیغات مسیحیت، تبلیغات بیدینی، تبلیغات انحرافی وهابیت و امثال اینها هستند و دسترسی به آنها هم برای همه آسان است. پس همانگونه که نعمتهای خدا زیاد شده و باید قدر این نعمتها را بدانیم، باید بدانیم که خطرها و لغزشگاهها هم زیاد شده است. باید حواسمان جمع باشد و در دام این فسادها نیفتیم.
این فسادها، بعضی مربوط به مسائل شخصی و فردی و گناه فردی است اما بعضی از آنها به سرنوشت جامعه ما مربوط میشود. تبلیغات سوئی که بعضی سایتها علیه نظام، علیه رهبری و علیه دین انجام میدهند، دیگر یک مسئله شخصی نیست. میخواهند چیزی را که خونبهای صدها هزار شهید پاک است، مفت و مجانی از ما بربایند. صدها هزار نفر از بهترین گلها و غنچههای این ملت پرپر شدند تا این نظام اسلامی برقرار شود و ارزشهای اسلامی در جامعه رواج پیدا کند. حالا عدهای میخواهند با همین امواج رادیویی و تلویزیونی و فضای رسانهای، همه اینها را از بین ببرند.
اینها خطرهایی است که پیش روی ماست؛ بهخصوص در آنچه مربوط به نظام ماست حواسمان جمع باشد و بفهمیم باید از چه کسانی پیروی کنیم و حرف چه کسانی را گوش بدهیم. نه از روی تعصب و تعبّدِ بیدلیل؛ بلکه کسانی را بشناسیم که برای ما ثابت شده خیرخواه ما هستند، تدبیرشان از بهترین تدبیرهاست و در طول سیوچند سال بعد از انقلاب، آزمایش خودشان را پس دادهاند؛ همیشه در مسیر صحیح اسلام ثابتقدم ماندهاند، به فکر منفعت شخصی خودشان و بستگان و زن و بچهشان نبودهاند و جز خدمت به مردم و رضای خدا به چیز دیگری نیندیشیدهاند. اینها را بهتر بشناسیم و به آنها کمک کنیم تا بتوانند جامعه ما را همچنان در مسیر صحیح حفظ کنند و در مراتب رشد و ارتقا و تکامل پیش ببرند.
وَفَّقَنَا اللَّهُ وَإِيَّاكُمْ إِنْشَاءَاللَّهُ
وَالسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ
[1]. حجر، 3.
[2]. اعراف، 179.
[3]. آلعمران، 191.
[4]. کهف، 36.
[5]. بقره، 40.
[6]. عصر، 3.
[7]. سجده، 12.
[8]. مؤمنون، 100.
[9]. بقره، 233.
[10]. ملک، 2.
[11]. یونس،14.
[12]. انعام، 112.