مبانی معرفتی و عاطفی سیاست دینی

ديدار جمعی از دانش‌آموختگان ولايت
تاریخ: 
دوشنبه, 14 شهريور, 1390

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم

الْحَمْدُ للهِ رَبِّ العَالَمِین والصَّلوةُ والسَّلامُ عَلَی سَیِّدِالأنْبِیَاءِ وَالمـُرْسَلِین حَبِیبِ إِلهِ الْعَالَمین أَبِی‌الْقَاسِمِ مُحَمَّد وَعَلَی آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ المـَعْصُومِین

أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الْحَسَن صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آبَائِهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِی کُلِّ سَاعَةٍ‌ وَلِیًا وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْنَا حَتَّی تُسْکِنَهُ أرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً

خدمت خواهران و برادران ارجمندی که از استان‌های جنوبی کشور تشریف آورده‌اند و موفق به زیارت بارگاه حضرت معصومه‌سلام‌الله‌علیها و استفاده از برکات مسجد مقدس جمکران شده و می‌شوند خوش‌آمد عرض می‌کنم و امیدوارم خداوند متعال بر توفیقات همه شما بیفزاید و همه شما را از خدمت‌گزاران آستان ولی‌عصر‌ارواحنافداه قرار دهد. با توجه به ضیق وقت و برای اینکه وقت نماز را اشغال نکنیم، سعی می‌کنم بدون مقدمه، عرایض کوتاهی عرض کنم.

معرفت و محبت؛ دو عامل کمال و سعادت انسان

برای انسان در مسیر رسیدن به کمال و سعادت، دو عامل مهم وجود دارد که هر کدام به بُعدی از روح و روان آدمی مربوط می‌شود و نقش تعیین‌کننده‌ای در پیمودن راه تکامل دارد؛ یکی عامل معرفت و دیگری عامل محبت. محبت به بُعد عاطفی انسان مربوط می‌شود و معرفت به بُعد شناختی و عقلانی او. همکاری این دو عامل است که هم جهت حرکت را تصحیح می‌کند و هم بر سرعت حرکت می‌افزاید و به آن شتاب می‌بخشد.

در دوران خود ما، از زمانی که حرکت امام‌رضوان‌الله‌علیه شروع شد تابه‌حال، همواره همکاری این دو عامل را در مراحل مختلف، از مقدمات انقلاب و نهضت گرفته تا بعد از پیروزی انقلاب مشاهده می‌کنیم. هر جا این دو عامل در کنار یکدیگر قرار داشته‌اند و از حد نصاب کارایی برخوردار بوده‌اند، هم حرکت جهت صحیح خود را پیدا کرده و هم با سرعت پیش رفته است؛ و هر جا یکی از این دو عامل دچار ضعف و کاستی شده، به همان اندازه مشکلی به وجود آمده است؛ یا سرعت حرکت کاهش یافته و یا خدای‌نکرده زاویه‌ای از مسیر صحیح انقلاب ایجاد شده است.

خداوند متعال به برکت پیروزی این انقلاب، زمینه‌های رشد این دو عامل را برای اقشار مختلف جامعه ما فراهم فرموده است که بهترین نمونه‌ آن در میان قشر دانشجو، دانش‌پژوه و فرهنگی کشور دیده می‌شود؛ اقشاری که بیشترین نقش را در حرکت و تعالی جامعه انقلابی ما داشته‌اند و ان‌شاءالله در آینده نیز خواهند داشت.

اثر بارز همکاری و هم‌سویی این دو عامل مزبور در میان شما به‌خوبی مشهود است. شما که دوره‌ای را با نام «آموزش‌های طرح ولایت» گذرانده‌اید، درواقع عمده نقشی که این دوره در شما داشته‌ است تقویت بُعد شناختی و معرفتی شما بوده و شما این بُعد را با تقویت محبت و عاطفه‌تان نسبت به مقدسات که نمونه و نماد آن، مقام معظم رهبری‌أیدهم‌الله‌تعالی هستند توأم کرده‌اید.

عشق به رهبری؛ نماد عشق به مقدسات

درواقع عشق به رهبری یعنی عشق به خدا، عشق به انبیا، عشق به دین، عشق به قرآن، عشق به امام حسین‌علیه‌‌السلام، عشق به امام زمان‌عجل‌‌الله‌‌فرجه‌‌الشریف و عشق به همه مقدسات؛ ایشان نمادی برای همه این مقدسات هستند.

همین‌جا جمله‌ای را یادم آمد که ایشان در سفری که اخیراً به قم تشریف آورده بودند فرمودند؛ هم من از این جمله استفاده کنم و هم ما از آن درس بگیریم. در مجلسی که خواهران و برادرانی حضور داشتند و غرق در شور و احساسات پاک و بی‌آلایش بودند، بعضی از خواهران در آن‌جا بر اثر شدت شوق، حالت بی‌هوشی به آن‌ها دست داد. ایشان در پاسخ‌ به ابراز احساسات عزیزان، این جمله را فرمودند: «من خدا را شکر می‌کنم که تابه‌حال به من فهمانده که این محبت‌ها برای شخص من نیست؛ این محبت‌ها به خاطر محبت به اسلام و حقایق دین است.»

عمق نگرش توحیدی و بلندای معرفت مقام معظم رهبری

این جمله را به عنوان مؤیدی برای این عرض کردم که اظهار این محبت‌ها نسبت به مقام معظم رهبری، به عنوان نمادی از محبت به همه مقدساتی است که ارزش عشق ورزیدن دارند؛ اما درسی که از این جمله باید بگیریم، در همان جمله کوتاه و درعین‌حال بسیار پرمعنا نهفته است. ایشان می‌توانستند بفرمایند: «من ضمن تشکر از محبت‌های شما، می‌دانم که این محبت‌ها به خاطر دین و به خاطر اسلام است.» این جمله همین معنا را می‌رساند؛ اما ایشان جمله‌ خود را این‌گونه آغاز کردند: «من خدا را شکر می‌کنم که به من فهماند که این محبت‌ها برای شخص من نیست.» این تعبیر از یک نگرش عمیق توحیدی و از مرتبه بلند معرفت ایشان نسبت به معارف توحیدی و توجه ایشان حکایت می‌کند که در هر حالی به این حقیقت توجه دارند که همه نعمت‌ها از خداست، همه فهم‌ها و هدایت‌ها از خداست و اوست که باید ما را در همه مراحل از لغزش‌ها، اشتباهات، وسوسه‌های شیطانی و هوای نفسانی حفظ کند. اگر ما این توجه را داشته باشیم و همواره دستمان به طرف او دراز باشد، او ما را یاری خواهد کرد و از سقوط در دره‌های هواهای نفسانی و وساوس شیطانی حفظ خواهد کرد.

در این جلسه‌ای که مجموعه‌ای از بهترین جوان‌های کشور با تحمل زحمات تشکیل داده‌اند، بنده جز این‌که با زبان الکنم، به سهم خودم تشکر کنم و برای موفقیت‌های روزافزون‌تان دعا کنم کار دیگری از من برنمی‌آید؛ اما برای این‌که چند دقیقه‌ای از این فرصت استفاده کنیم و در همین جهت یعنی تقویت معرفت و محبت‌مان قدمی برداریم، به اندازه‌ای که خداوند متعال عنایت کند و توفیق مرحمت فرماید مزاحم‌تان می‌شویم.

پیوند جدایی‌ناپذیر دین و سیاست

در میان همه ما، بعد از شروع نهضت حضرت امام‌‌رضوان‌الله‌علیه و به‌خصوص پس از پیروزی انقلاب، این معنا جا افتاده است که اهتمام به مسائل اجتماعی و سیاسی جزو وظایف دینی ماست. این جمله معروفی هم که از مرحوم آیت‌الله مدرس‌رضوان‌الله‌علیه نقل شده، آویزه گوش همه ماست که «دیانت ما عین سیاست ماست و سیاست ما عین دیانت ماست.»

این جمله گاهی به صورت یک شعار تبلیغاتی یا سیاسی مطرح می‌شود و همین اندازه از آن انتظار می‌رود که تأثیر یک شعار را در حرکت اجتماعی داشته باشد اما برای شما که اهل فکر، معرفت و تعمق در مسائل هستید، جا دارد که درباره کُنه این عبارت بیشتر دقت کنید. اگر شعار است، این شعار در مقابل چه کسانی داده می‌شود و چرا مطرح شده است؟! ممکن است به این‌ توجه کنید که در زمان مرحوم مدرس‌رضوان‌الله‌علیه که ایشان با آن قلدر اول مواجه بودند، کسانی تصور می‌کردند که شأن روحانی و شأن یک شخص متدین و دین‌شناس این نیست که وارد مسائل سیاسی شود یا نماینده مجلس بشود. مرحوم مدرس از کسانی بودند که در شمار مراجع تقلید قرار داشتند و مقام علمی ایشان بسیار بالا بود. ایشان احساس وظیفه کردند که در انتخابات مجلس شرکت کنند و نماینده مجلس بشوند. این بود که ایشان با مقدمات و تشریفات و وضع خاصی که حالا فرصت بیان آن نیست از اصفهان به سمت تهران حرکت کردند.

ایشان زندگی بسیار ساده و زاهدانه‌ای داشتند. ایشان حتی کرایه این‌که از اصفهان کالسکه‌ای بگیرند و با وسیله‌ای به تهران بیایند را نداشتند. آن زمان که هنوز ماشین نبود، برای سفر از اصفهان به تهران باید با کالسکه می‌آمدند. ایشان تدبیری اندیشیدند که بتوانند کرایه سفرشان را تأمین کنند. این‌گونه نقل می‌کنند که ایشان با پولی که قرض گرفته بودند یک کالسکه‌ای در اصفهان خریدند و سوار آن شدند و به تهران آمدند. سپس کالسکه را به قیمت بیشتری فروختند که کرایه سفرشان نیز از همان معامله تأمین شد. به این وسیله کرایه آمدنشان از اصفهان تا تهران را تهیه کردند و این‌گونه نماینده مجلس شدند؛ کسی که در عداد مراجع وقت بود.

ایشان در مقابل تبلیغاتی که علیه روحانیت و اسلام و به نفع دستگاه استعمار و استبداد صورت می‌گرفت، در پاسخ به کسانی که می‌گفتند شأن روحانیت نیست که وارد این مسائل شود و باید این‌ها را به سیاست‌مداران واگذار کرد، فرمودند: «سیاست ما عین دیانت ماست». این شعار در مقابل آن تبلیغات و در پاسخ‌ به آن شبهه، جمله بسیار زیبایی بود اما جا دارد که درباره محتوای این جمله بیشتر دقت کنیم و ببینیم که امروز برای ما به عنوان یک شعار علمی و فرهنگی در مقابل بسیاری از مکاتب فلسفی و سیاسی دنیا چه کارایی‌ای دارد.

سه دیدگاه مختلف درباره رابطه دین و سیاست

حالا چون فرصت زیادی نداریم که بحث را توسعه دهیم لذا برای اینکه وقت شما گرفته نشود فقط اشاره‌ای می‌کنم. می‌دانید که امروز در محافل سیاسی و دانشگاهی سراسر جهان این مسئله مطرح است که آیا مبنای حکومت، مدیریت جامعه و سیاست‌گذاری امور اجتماعی باید بر سکولار کردن و سکولاریزاسیون مبتنی باشد یا بر اساس گرایش‌های ایدئولوژیک و به‌خصوص ایدئولوژی‌های مذهبی؟!

گرایش غالب در دنیای امروز، به‌خصوص در کشورهای غربی، مسئله سکولار بودن است. در کشور ما نیز این گرایش طرفداران پر و پا قرصی دارد. اگر یادتان باشد، بعضی از مسئولان سابق کشور و طرفدارانشان در این زمینه کتاب نوشتند و بحث کردند. حتی با همین عنوان، کتاب‌هایی درباره سکولاریسم و گرایش‌های سکولاریستی منتشر شد و بحث‌های زیادی انجام گرفت. البته در چند سال اخیر این بحث‌ها تاحدودی فروکش کرده است اما مسئله، به‌خصوص در قشر دانشگاهی، همچنان به صورت جدی مطرح است که دین چه ارتباطی با سیاست دارد؟!

اگر بگوییم هیچ ارتباطی بین دین و سیاست وجود ندارد - البته در سکولاریسم خصوص سیاست مطرح نیست ولی مصداق بیّن آن همین است - اگر بگوییم این دو هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند مانند دو خط موازی خواهند بود که هرچه امتداد پیدا کنند به یکدیگر نمی‌رسند. تعریف دو خط موازی هم همین است که هر قدر از هر طرف امتداد پیدا کنند به هم نمی‌رسند. کسانی فکر می‌کنند که دین و سیاست مثل دو خط موازی هستند که هیچ ربطی به هم ندارند و هیچ‌وقت به هم نمی‌رسند. این یک نوع تصور از ارتباط دین با سیاست است.

تصور دیگری که اندکی معتدل‌تر است این است که دین و سیاست شبیه دو خط مایل هستند؛ یعنی ذاتشان اقتضای ارتباط با یکدیگر را ندارد اما وقتی امتداد پیدا می‌کنند ممکن است به هم برسند. خط مایل را اگر از یک طرف امتداد بدهیم ممکن است با خط دیگری اتصال پیدا کند؛ یعنی میان آن‌ها ارتباط ذاتی وجود ندارد و تقاطعشان عرضی است. خودبه‌خود اقتضای هم‌سویی، ارتباط و اتصال ندارند اما ممکن است در یک نقطه با یکدیگر تلاقی پیدا کنند و سپس از کنار هم عبور کنند. پس دین و سیاست ممکن است در یک نقطه با هم برخورد کنند ولی میان آن‌ها ارتباط ذاتی وجود ندارد.

سیاست؛ جزئی از دین

گرایش سوم این است که ارتباط سیاست با دین مانند ارتباط یک پاره‌خط با کل یک خط است؛ یعنی این پاره‌خط کوتاه در میان یک خط بلند قرار دارد و جزئی از آن خط است. مشخص کردن حدود این پاره‌خط نیز با فرض ماست که مثلاً بگوییم از نقطه «الف» تا «ب» یک پاره‌خط است در حالی که خط اصلی تا نقطه «ج» یا حتی تا بی‌نهایت امتداد دارد. در این صوت اصلاً نمی‌توان این دو را از یکدیگر جدا کرد زیرا این در درون آن قرار دارد.

این همان گرایشی است که مرحوم مدرس با این تعبیر بیان فرمودند که «دیانت ما عین سیاست ماست.» اگر این عینیت را با دقت بررسی کنیم معلوم می‌شود که منظور، عینیتِ جزء و کل است؛ زیرا در دین ما اموری هست که ارتباطی با سیاست ندارد. این‌ها مسائل فردی هستند؛ مثلاً این‌که کسی نیمه‌شب با خدا مناجات کند یا نماز شب بخواند، ارتباطی با سیاست ندارد.

به‌طورکلی، مسائل فردی محض، ارتباطی با سیاست پیدا نمی‌کنند اما هیچ امر سیاسی‌ای در دین نداریم که از دین بریده باشد و دین در آن حضور نداشته باشد؛ بنابراین رابطه دین با سیاست، رابطه جزء و کل است؛ یعنی سیاست، جزئی از دین است.

در این‌جا باید به یک نکته توجه کرد و آن این که وقتی می‌گوییم سیاست جزئی از دین است، منظورمان از سیاست چیست؟ آنچه در دین ما وجود دارد اگر بخواهیم به‌اختصار بیان کنیم مجموعه‌ای از قواعد رفتاری است که بر اساس مجموعه‌ای از باورها شکل گرفته است. ماهیت دین همین است؛ مجموعه‌ای از بایدها و نبایدها که بر اساس یک سلسله «هست‌ها» و باورها مبتنی است. به تعبیر دیگر، همان تعبیری که زمانی بسیار رایج بود، هرچند حالا مدتی است که قدیمی شده است دین عبارت است از ایدئولوژی‌ای مبتنی بر جهان‌بینی.

ما بینش‌ها و باورهایی درباره هستی و انسان داریم که بر اساس آن‌ها، مجموعه‌ای از قواعد رفتاری، بایدها و نبایدها شکل می‌گیرد. وقتی به وجود خدا باور داریم، لازمه‌اش این است که از او اطاعت کنیم و او را پرستش کنیم. به‌عنوان‌مثال، دین یعنی همین؛ باورهایی داشته باشیم که آن باورها رفتارهایی را اقتضا می‌کند. به زبان ساده می‌توان گفت اصول دین و فروع دین. باورهای ما همان اصول دین هستند؛ اینکه خدا وجود دارد، پیغمبران از طرف خدا آمده‌اند و قیامتی برای حسابرسی، در کار است. این‌ها باورها هستند. بر اساس این باورها نیز مجموعه‌ای از ارزش‌ها و رفتارهای عملی مطرح می‌شود؛ هم احکام فردی و هم احکام اجتماعی. باید چنین بود، باید نماز خواند، باید عدالت داشت؛ یکی جنبه فردی دارد و دیگری جنبه اجتماعی. این مجموعه، دین است.

پس آنچه واقعاً جزو دین است، گزاره‌هایی از این دست است؛ «باید نماز خواند»، «باید عدالت داشت» و مانند این‌ها؛ گزاره‌هایی که مبتنی بر آن باورها و اصول هستند؛ یعنی این باور که خدا وجود دارد، پیغمبران راست گفته‌اند و قیامت در کار است.

وقتی می‌گوییم «باید نماز خواند»، این گزاره جزو دین است؛ اما نمازخواندن ما، عمل دینی است، نه جزو دین. دینی که خدا بر پیغمبر نازل کرده، عمل نماز من که نبوده است بلکه حکم و تکلیف «باید نماز خواند» را نازل کرده است. عمل من، عمل دینی است، نه خود دین. وقتی نماز می‌خوانیم یک عمل دینی انجام می‌دهیم؛ وقتی روزه می‌گیریم نیز یک عمل دینی انجام می‌دهیم؛ بنابراین خود دین کدام است؟! وجوب نماز و وجوب روزه جزو دین است اما عمل ما، عمل دینی است.

احکام سیاسی و اجتماعی اسلام

این مطلب بسیار ساده است و شاید نیازی به توضیح مفصل نداشته باشد؛ اما این بحث را از این جهت مطرح می‌کنم که عین همین مطلب درباره سیاست نیز صادق است. آن سیاستی که جزو دین است مجموعه‌ای از بایدها و نبایدهایی است که درباره سیاست، از طرف خدا برای ما تعیین شده است. نمادش این است که باید از رهبری اطاعت کرد؛ یعنی ولایت‌فقیه. این جزو دین است؛ اما ما چه می‌کنیم؟! عمل خارجی ما، خود دین نیست. این عمل اگر بر آن گزاره‌ها منطبق شد عمل دینی محسوب می‌شود و اگر با آن‌ها مخالف شد، ضد دین و عمل ضد دینی خواهد بود.

عدالت اجتماعی؛ یکی از اهداف بعثت انبیا

ما یک سلسله احکام سیاسی داریم که خداوند نازل کرده و به پیغمبرش ابلاغ فرموده است و باید به آن‌ها عمل کنیم. شاید همه شما این مطالب را بهتر از من بدانید اما تأکید می‌کنم این آیه را در سوره حدید مرور کنید تا بهتر به این جهت توجه داشته باشید: لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ؛[1] این آیه در سوره حدید است و به حکمت تشریع دین، فرستادن پیامبران و تشریع احکام اسلام اشاره می‌کند. می‌فرماید ما پیامبران را فرستادیم و همراه آن‌ها کتاب و میزان را نازل کردیم.

پیغمبر که می‌آید، یک سلسله احکام الهی تشریع و وظایفی تعیین شده است. همچنین می‌فرماید: میزان را نازل کردیم. میزان یعنی ترازو؛ چیزی که با آن تشخیص داده می‌شود آیا این کار در حد خودش و در حد نصاب است یا کم و زیادی دارد، اشکالی دارد یا نقصی دارد.

این قواعد و ضوابط رفتاری را خداوند به انبیا وحی می‌کند؛ چرا؟! لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ؛ تا مردم عدالت را برپا دارند. آیا این مسئله فردی است؟! یعنی نصف شب، شما بلند شوید، با خدا مناجات کنید و او را عبادت کنید؛ آیا این همان قیام به قسط است؟! اینکه مردم قیام به عدل کنند و عدالت را برپا دارند یعنی همین؟! یا نه، این مسئله مربوط به احکام اجتماعی است؛ یعنی در رفتارهای اجتماعی‌تان باید عدالت را رعایت کنید. آن‌جایی که اجتماع نباشد اساساً جای مسئله قیام به قسط نیست. بله، آن‌جا اطاعت خدا و بندگی خدا مطرح است اما قیام به قسط جایی است که اجتماع وجود داشته باشد، میان افراد ارتباطی برقرار باشد و زمینه‌ای برای ظلم و عدل وجود داشته باشد؛ آن وقت است که می‌گویند عدل را رعایت کنید و ظلم نکنید.

قدرت و اجرای عدالت در جامعه

مخصوصاً که بعد از آن می‌فرماید: وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ. اصلاً سوره حدید به همین دلیل به این نام نامیده شده است؛ می‌فرماید ما پیامبران را فرستادیم، کتاب و میزان را نازل کردیم و بعد می‌فرماید آهن را نازل کردیم؛ یعنی خداوند آهن را در زمین پدید آورد. این فلز، حکمت و کاربردهای فراوانی دارد و شما در زندگی‌ خود از آن استفاده می‌کنید.

اما یک مطلب مهم نیز در ارتباط با دین دارد و آن این‌که: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ؛ تا خدا به وسیله آهن مشخص کند چه کسانی یاور او و یاور پیامبران او هستند؛ یعنی اجرای عدالت در جامعه، خواه‌ناخواه به فعالیتی منتهی خواهد شد که در آن باید از آهن و در تعبیر روشن‌تر، از سلاح استفاده کرد.

زندگی اجتماعی انسان بدون استفاده از سلاح تحقق پیدا نمی‌کند؛ یعنی همیشه در میان مردم کسانی هستند که زیاده‌طلب و سلطه‌جو هستند. برای این‌که عدل و داد در جامعه برقرار شود باید با آن‌ها مبارزه کرد و برای این مبارزه باید از آهن استفاده کرد. حکمت این امور برای این است که معلوم شود چه کسانی از خدا اطاعت می‌کنند، یار خدا و یار دین خدا هستند و چه کسانی دشمن خدا هستند: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ. سپس می‌فرماید، البته خدا احتیاجی به کمک ما ندارد: إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ؛ این کمک در حقیقت به نفع خود ماست.

به‌هرحال، جا دارد که درباره این آیه بسیار بیشتر دقت کنید، تفسیرهای آن را ببینید و بحث‌هایی را که در اطراف آن، در مسائل سیاسی و اجتماعی و حتی در فلسفه احکام اجتماعی اسلام مطرح شده است مطالعه کنید. نکته‌های فراوانی می‌توان از آن استفاده کرد.

معیار دینی بودن فعالیت سیاسی و اجتماعی

آنچه می‌خواستم در این فرصت کوتاه یادآوری کنم این است که از این آیه استفاده می‌شود که اصلاً یکی از بزرگ‌ترین حکمت‌های بعثت انبیا، برقراری عدالت اجتماعی به وسیله پیامبران بوده است. مسئله، تنها این نیست که پیامبران بیایند و بگویند عدالت چیست و ظلم چیست؛ بلکه اجرای عدالت، به کمک آهن و به کمک سلاح، امری بوده که در بعثت انبیا مورد نظر الهی قرار داشته است.

رفتاری که ما در این جهت انجام می‌دهیم تا این عدل طبق مقررات و ضوابط الهی در جامعه تحقق پیدا کند در صورتی عنوان دینی دارد و در جهت تحقق اهداف الهی و مورد رضایت خداوند است که آن ضوابط بر آن منطبق باشد؛ یعنی در چارچوب احکام دین انجام بگیرد تا بتوان آن را نصرت خدا و نصرت پیامبران خدا دانست.

شما اگر کسی را می‌خواهید یاری کنید، باید در همان جهتی حرکت کنید که او حرکت می‌کند. اگر شما ۱۸۰ درجه، یا حتی ۹۰ درجه با جهت حرکت او فاصله داشته باشید، حرکت شما کمکی به او نخواهد کرد بلکه اساساً شما در مسیر دیگری حرکت می‌کنید. اگر می‌خواهید او را کمک کنید، باید در همان مسیر حرکت کنید تا بتوانید به او کمک کنید.

اگر کسانی در مسیر دین و در مقام رعایت ضوابط و احکام اسلامی حرکت کنند، می‌شود گفت این‌ها قیام به قسط کرده‌اند؛ این‌ها دارند عدالت را اجرا می‌کنند و آنچه را خدا از نازل کردن دین و بعثت انبیا اراده کرده است به وسیله این‌ها دارد انجام می‌دهد؛ اما اگر راه زاویه پیدا کرد، این زاویه در ابتدا ممکن است حاده باشد ولی کم‌کم ممکن است بازتر شود و سرانجام به ۱۸۰ درجه برسد. در این صورت دیگر حرکت نه‌تنها در جهت اهداف انبیا و اهداف دین نیست بلکه وقتی در جهت مخالف شد به ضرر دین تمام خواهد شد.

شناخت صحیح دین؛ شرط حرکت در مسیر حق

پس اولاً ما در دین یک سلسله از احکام داریم که مربوط به امور اجتماعی است و این‌ها جزو دین ماست. این‌که می‌گوییم «سیاست ما عین دیانت ماست» یعنی احکام سیاسی و اجتماعی اسلام، جزئی از احکام اسلام است. احکام اسلام دایره وسیعی دارد که بخشی از آن مربوط به مسائل سیاسی و اجتماعی است. این‌ها جدا از دین نیست بلکه جزئی از آن است؛ مانند پاره‌خطی که نسبت به یک خط بلندتر، جزئی از آن به شمار می‌آید.

اما معنای این سخن این نیست که هر کاری را که ما به اسم دین انجام بدهیم الزاماً جزو دین و جزو اهداف الهی باشد، خدا آن را تأیید کند و موجب سعادت ما شود. این امر زمانی محقق می‌شود که اولاً ما دین را درست بشناسیم تا بتوانیم امور مختلف را با آن بسنجیم. اگر خود مقیاس ما کج باشد، وقتی بخواهیم چیزی را با آن بسنجیم و ببینیم با آن سازگار است یا نه، هیچ‌وقت نمی‌توانیم خط مستقیم را درست اندازه‌گیری کنیم. پس ابتدا باید دین را به طور صحیح بشناسیم تا بتوانیم بر اساس آن عمل کنیم. بعد هم باید سعی کنیم که در رفتار ما زاویه‌ای باز نشود و انحرافی از آن ضوابط پیدا نشود تا حرکت ما در جهت; دین و اهداف الهی باشد و موجب سعادت دنیا و آخرت ما شود.

محبت، انگیزه عمل

دانستن این‌که دین چیست، طبعاً طیف وسیعی از مسائل را دربر می‌گیرد و خودِ دانش نیز شدت و ضعف دارد؛ گاهی سطحی است، گاهی عمیق‌تر است و گاهی بسیار موشکافانه. دانش انسان هر اندازه عمیق‌تر، قوی‌تر و وسیع‌تر باشد طبعاً بهتر می‌تواند عمل کند. البته منظور من دانش دینی است یعنی در آنچه با دین ارتباط دارد.

اما تنها این دانش کافی نیست؛ زیرا افراد بسیاری بوده‌اند که چیزی را می‌دانستند اما در عمل رعایت نمی‌کردند. حتی شعار آن را هم می‌دادند اما در عمل، آن را رعایت نمی‌کردند بلکه در جهت مخالف آن حرکت می‌کردند.

ما چه زمانی می‌توانیم از دانش دینی‌مان در جهت کمال و سعادتمان به‌درستی استفاده کنیم؟! زمانی که علاوه بر دانش، انگیزه قوی‌ای برای عمل بر اساس آن دانش وجود داشته باشد. یکی از بهترین چیزهایی که این انگیزه را تقویت می‌کند، عشق است.

این‌که در آغاز عرایضم عرض کردم ما دو عامل برای حرکت تکاملی و سعادتمندانه داریم، یکی محبت و دیگری معرفت، به این دلیل بود که می‌خواستم پایان عرایضم را به آغاز آن ارتباط بدهم. ما باید از یک طرف سعی کنیم شناخت‌مان را نسبت به دین عمیق‌تر کنیم تا در شناخت دین دچار اشتباه نشویم، دین را با غیر دین اشتباه نگیریم و اجازه ندهیم کسانی مطالب غیردینی را به جای دین قالب بزنند و به ما تحویل بدهند و ما را گمراه کنند.

خودفریبی؛ آفت پنهان انسان

اما این تازه یک بال و یک بخش از قضیه است. بخش دیگر این است که سعی کنیم انگیزه‌ای قوی برای عمل به دین داشته باشیم وگرنه ممکن است خود انسان، خودش را گول بزند! این مسئله، چیز عجیبی است. آدمیزاد موجود بسیار پیچیده‌ای است. گاهی انسان خودش، خودش را گول می‌زند. نمونه‌های ساده آن را می‌توانیم در زندگی خودمان پیدا کنیم.

فرض بفرمایید کار اشتباهی انجام داده‌ایم اما دلمان نمی‌خواهد باور کنیم که کار غلطی کرده‌ایم؛ بنابراین سعی می‌کنیم آن را پیش خودمان توجیه کنیم؛ مثلاً بگوییم علت این‌که من این کار را انجام دادم این بود که فلانی آن کار را انجام داد و من چاره‌ای نداشتم. این توجیهی است برای این‌که خودم را قانع کنم.

گاهی هم می‌خواهم با زبان، دیگری را فریب بدهم و بگویم آن عمل را به آن دلیل انجام داده‌ام؛ این توجیه نادرست است؛ اما بالاتر از آن، می‌خواهم وجدان خودم را قانع کنم. یک کار غلطی انجام داده‌ام اما به خودم می‌گویم من که این‌قدر آدم بدی نیستم؛ آن‌جا که این لغزش را کردم به خاطر آن جهتی بود که چنین و چنان شده بود. این درواقع خودفریبی است؛ می‌دانم این کار بدی است اما برای این‌که از عذاب وجدان خودم بکاهم، آن را پیش خودم توجیه می‌کنم؛ یعنی خودم، خودم را گول می‌زنم!

این‌ها مثال‌های ساده‌ای است اما گاهی این خودفریبی مثال‌های بسیار پیچیده‌ای دارد که درک و تحلیل آن‌ها بسیار مشکل است.

هارون‌الرشید؛ نمونه‌ای از خودفریبی و قدرت‌طلبی

یک مثال ساده عرض کنم و چون نزدیک وقت نماز است، عرایضم را با همین مثال تمام کنم. همه شما این داستان را شنیده‌اید که روزی هارون‌الرشید، خلیفه مقتدر عباسی که تقریباً از مقتدرترین خلفای آن زمان بود از بغداد به قصد حجاز، مکه و مدینه حرکت کرد. آن‌قدر قلمرو حکومتش گسترده بود که معروف است می‌گفت: «ای ابر! هر جا ببارى، در ملک من باریده‌ای!»

وقتی به مدینه و به زیارت قبر پیامبر اکرم‌صلی‌الله‌علیه‌وآله رفت، خطاب به پیامبر عرض کرد: «یا رسول‌الله! این فرزند شما - منظورش امام موسی کاظم‌صلوات‌الله‌علیه بود - دارد میان مسلمان‌ها ایجاد اختلاف می‌کند. من از شما معذرت می‌خواهم که نسبت به ایشان بدرفتاری می‌کنم و کاری می‌کنم که از ایجاد اختلاف بین مسلمان‌ها جلوگیری شود.» این سخنان را در حالی می‌گفت که تصمیم گرفته بود امام موسی کاظم را زندانی کند و سرانجام به شهادت برساند و پیشاپیش آمده بود از پیامبر خدا عذرخواهی می‌کرد!

اینجاست که باید از خودمان بپرسیم: اگر تو واقعاً به خدا و پیامبر معتقد هستی، چگونه می‌توانی اقدام به چنین جنایت عظیمی بکنی و اگر معتقد نیستی، پس این حرف‌ها چیست؟! یعنی آدمیزاد موجودی با این پیچیدگی است؛ از یک طرف، به اصطلاح، ایمان دارد، مسلمان است و خودش را خلیفه پیامبر می‌داند و از طرف دیگر، اقدام می‌کند که امام بر حق، جانشین واقعی پیامبر را، سیزده سال، کمتر یا بیشتر، در بدترین زندان‌ها حبس کند و سرانجام به شهادت برساند و درعین‌حال پیش پیامبر هم عذرخواهی کند که علت این کار این است که او دارد بین مسلمان‌ها اختلاف ایجاد می‌کند!

این همان خودفریبی است. ببینید این خودفریبی چقدر برای جامعه اسلامی هزینه ایجاد می‌کند؛ مردم را از یک امام معصومِ برحق که می‌تواند سعادت دنیا و آخرتشان را تأمین کند، محروم می‌کند، فقط برای این‌که سلطنت او پابرجا بماند.

عشق به سلطنت به قیمت نادیده گرفتن حقیقت

باز یک داستان دیگری که مربوط به همین هارون است یادم آمد، شاهد بر این‌که این‌ها چقدر عاشق همین سلطنتشان بوده‌اند. هارون دو پسر داشت؛ یکی مأمون بود و یکی امین. این‌ها شاهزاده بودند و پسران بزرگ‌ترین امپراتور عالم در آن زمان بودند. وقتی امام را به بغداد آوردند، اتفاقاً شرایطی پیش آمد که هارون به خاطر مصلحت سیاسی، خواست به امام احترام کند. ازاین‌رو به پسرانش یعنی به شاهزاده‌ها گفت که شما ایشان را مشایعت کنید و در رکاب ایشان حرکت کنید!

دو تا والا‌حضرت باید به دنبال یک سید راه می‌افتادند و در مقابل او خضوع می‌کردند! خب برای چه؟! بعد که برگشتند، مأمون که روی او کمی به پدر بازتر بود، گفت: «شما ما را به انجام یک کار خیلی عجیب امر کردید. ما بالاخره پسر امپراتور عالم اسلام هستیم؛ آن وقت باید دنبال یک سید راه بیفتیم و برویم؟! معنای این کار چه بود؟!»

هارون گفت: «شما نمی‌دانید این چه کسی بود؛ این کسی است که این مقام حق اوست و او باید در این مقام قرار بگیرد». مأمون گفت: «اگر واقعاً حق اوست، پس چرا به او نمی‌دهی؟!» هارون گفت: «اَلْمُلْكُ عَقِيمٌ؛ تو که فرزند دلبند من هستی اگر در این مقام طمع کنی چشم‌هایت را درمی‌آورم!»

عشق به این‌که چند روز دیگر روی کرسی سلطنت بنشیند باعث شد امام معصوم را با آن وضع فجیع زندانی کند و به شهادت برساند اما درعین‌حال، پیش پیامبر می‌رفت و عذرخواهی می‌کرد که این شخص می‌خواهد میان مسلمان‌ها اختلاف ایجاد کند! عذرخواهی می‌کنم! ببخشید!

لزوم مراقبت از انگیزه‌ها و عشق به اولیای خدا

آدمیزاد موجودی با چنین ویژگی‌هایی است. در درون من و شما هم چنین عواملی وجود دارد. آن‌ها را درست نمی‌شناسیم؛ هنوز شکوفا نشده‌اند، هنوز گل نکرده‌اند. اگر آبی پیدا کنم، معلوم نیست بنده هم کمتر از جناب هارون باشم؛ اگر آبی باشد شناگر خوبی خواهم بود!

به‌هرحال برای این‌که به این دام‌ها نیفتیم و ان‌شاءالله خدا امتحان‌های سخت و گمراه‌کننده برای ما پیش نیاورد باید مواظب باشیم که انگیزه خودمان را برای حرکت‌های سیاسی و اجتماعی، انگیزه‌ای صحیح و خداپسند قرار دهیم. آن چیزی که می‌تواند به‌راحتی انگیزه صحیح ما را تقویت کند، عشق به اولیای خدا و نماد آن، مقام معظم رهبری است. خدا ان‌شاءالله این محبت را در دل ما پایدار و روزافزون قرار دهد.

وَالسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ