وهابیت، مانع انسجام اسلامی

سخنرانی
جمعه, 12 بهمن, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

وهابیت، مانع انسجام اسلامی

همایش وهابیت، مانع انسجام اسلامی_ 1386/11/12_قم _ مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)

بیان حقایق و مبارزه با انحرافات، وظیفه‌ای اصلی و همیشگی برای مؤمنان، به ویژه علما و فضلای هر جامعه‌ای‏؛ است و در واقع، یكی از مصادیق روشن جهاد، بلكه عالیترین مرتبة آن به شمار میرود. اما ضرورت بیان حقایق و مبارزه با انحرافات، گاه نسبت به بعضی از موضوعات، در شرایط زمانی یا مكانی خاص، مضاعف میشود و اهمیتی ویژه می‌یابد. در عصری كه ما زندگی می‌كنیم، به دلایلی خاص كه مهم‏ترین آن پیروزی انقلاب اسلامی ایران است، شدت دشمنیها و توطئه‏ها بر ضد اسلام و به خصوص تشیع افزایش یافته است، به گونه‌ای که می‌توان گفت تمام نیروهای شیطانی عالم، بر ضد اسلام و تشیع بسیج شده‌اند و نه تنها دشمنی خود را پنهان نمی‌كنند؛ بلکه آن را به صراحت ابراز میكنند. به همین جهت، مقام معظم رهبری سال 86 را به عنوان سال اتحاد ملی و انسجام اسلامی نام‌گذاری فرمودند. در این راستا، تلاش‏های بسیاری برای حفظ و تقویت این انسجام انجام گرفته است؛ اما باید خطرهایی كه این انسجام را تهدید میكند و مانع پیشرفت این هدف مقدس میشود نیز شناسایی و آن موانع برداشته شود.
عزیزانی كه این جلسه را تشكیل داده‌اند، به درستی تشخیص داده‌اند كه بزرگ‏ترین مانع انسجام در عالم اسلام، حركت شوم «وهابیت»؛ است و بر همین اساس، به عنوان مقدمه‏ای برای مبارزه با این حركت، به اندازه توان خویش برای برگزاری این جلسه تلاش كرده‌اند تا بدین ترتیب زمینه‏ای برای یك سلسله كارهای اساسی، سنجیده و حساب شده فراهم شود تا به هدف نهایی مطلوب منتهی گردد.
در این زمینه از مدت‏ها پیش، بزرگان، علما، مورخین و كسانی كه آشنا به حقایق عالم اسلام و سیاست‏های دشمنان اسلام هستند فعالیت‏های زیادی انجام داده‌اند، كتاب‏ها و رساله‏هایی نوشته شده و بعضی از نهادهای رسمی كشور هم اقداماتی انجام داده‌اند. این اقدامات، کارهای پراكنده‏ای است كه به تناسب استعداد و آمادگیهای شخصی یا گروهی صورت گرفته است و البته باید گفت: «شكر الله سعیهم ان‌شاءالله». اما برای مبارزه‌ای جدی با این خطر شیطانی که در عالم اسلام ریشه دوانده است، کاری هماهنگ لازم است. به عبارت دیگر، تمام این فعالیت‏ها نیز نیازمند انسجام است. از این‌رو، پیشنهاد می‌شود برای مبارزه با وهابیت، مركز یا دبیرخانه‏ای برای ایجاد هماهنگی، مدیریت كردن، برنامه‌ریزی و تقسیم كار، تشكیل شود. بدون شک، چنین اقدامی مورد تأیید بزرگانی كه دلسوز اسلام، انقلاب و تشیع هستند، به ویژه مقام معظم رهبری و مراجع عظام قرار خواهد گرفت.
برای این کار، ابتدا باید گروهی برای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی كارهایی که باید انجام بگیرد تشکیل شود و از آن‌جا که این تحقیقات به تخصص‏های گوناگون نیاز دارد، با تقسیم كار مناسب، گروه‌هایی بر حسب تخصص خود، فعالیت كنند و نتایج این تحقیقات در دبیرخانه جمع‌آوری و بررسی شود و برای انتشار و عرضه به كشورها و جوامع اسلامی آماده شود.
باید توجه داشت که حرکت شوم وهابیت، ابعاد مختلفی دارد. یك بُعد آن به محور تفكر و تبلیغات‏شان مربوط می‌شود. آنان افكارشان را برخاسته از تفکر صحیح اسلامی و دیگران را منحرف می‌دانند و اصولی را پایه و اساس فكر و مذهب‏شان قرار داده‌اند كه این اصول باید بررسی و انحرافاتش روشن شود. این افكار را میتوان به دو دسته تقسیم كرد. نخست، سلسله افكاری است كه به عقاید مذهبی و فقهی و مانند آن مربوط است. خود این بحث‌ها روش‌های مختلفی دارند؛ برخی مباحث کلامی مربوط به آیات و روایات است و بعضی از ادله آنها عقلی است، و بخشی به مسائل فقهی مربوط می‌شود. از آن‌جا که وهابیان بعضی چیزها را نه تنها حرام، بلكه بدعت و شرك میدانند، نیازمند سلسله بحث‏هایی فقهی نیز هستیم و این بحث‌ها هم باید به شیوه‏های خاص خود و با بررسی سند و دلالت روایات، بررسی و تحقیق شود.
دسته دوم به مباحث تاریخی مربوط می‌شود؛ مانند اینکه این مذهب چگونه پدید آمد، پیشینه این‌گونه اندیشه چیست و از چه زمانی شروع شده؟ عوامل اصلی پیدایش این تفكر و نیز عوامل کمکی و شتاب دهندة پیشرفت آن چه بوده است؟ بستری كه این افكار در آن رشد كرده چه ویژگی‌ای‌؛ داشته است که توانسته در میان برخی از ملل رشد کند؟ همچنین مباحثی که بیشتر آهنگ سیاسی دارند، به مباحث تاریخی مربوط میشوند، مانند اینکه بانیان و طرفداران وهابیت در مدتی که از پیدایش آن می‌گذرد، چه ارتباطی با بیگانگان و دشمنان اسلام داشته‌اند، و چه كسانی آنها را تقویت می‌کرده‌اند؟
مسأله دیگری که باید به آن توجه داشت، این است كه کار شیطان تنها منحصر در حركت وهابیت نیست و نخواهد بود؛ اگر این حركت هم سركوب شود و از بین برود، شیطان دست‏بردار نیست و فردا حركتی دیگر را از راهی دیگری و از جایی دیگر شروع خواهد كرد. به همین جهت، ما باید حیله‏های اصلی شیطان را در این انحرافات، و ابزارهایی را كه برای ایجاد اختلافات و فتنه‏ها به كار میگیرد، عالمانه بررسی كنیم؛ هم عواملی روانی را كه سبب پیدایش این‌گونه انحرافات میشود بررسی كنیم و هم زمینه‏های اجتماعی رشد آنها را بشناسیم. در واقع، این بخش، هم جنبه روان‏شناختی دارد و هم مربوط به جامعه‏شناسی است؛ گرچه ممكن است چنین به نظر نیاید.
این كلام امیرالمؤمنین(ع) را در نهج‏البلاغه ملاحظه كنید كه می‌فرماید: «انما بدء وقوع الفتن أهواء تتّبع و آراء تبتدع یخالَف فیها كتاب الله». این سخن حضرت حاوی مطالبی بسیار عالی، عمیق و روشنگر است و همواره برای اهل حق راهگشاست تا دشمنان و انحرافات را بشناسند و نیز متوجه باشند خطاها چگونه پدید میآید و چگونه رشد میكند. اگر این خطبه را تحلیل كنیم، به یك سلسله مطالب روان‏شناسانه و جامعه‏شناسانه برمیخوریم؛ همان گونه كه در فقه، اصول، فلسفه و كلام می‌توان از احادیث بهره گرفت. كتاب بزرگ شیخ انصاری (رضوان الله علیه) در باب استصحاب، برگرفته از حدیث «لا تنقض الیقین بالشك»؛ است كه زراره نقل كرده است. درباره قاعده «الناس مسلّطون علی اموالهم»؛ بزرگان مدت‏ها بحث می‌كردند. وقتی روایتی در اختیار اهل فن و تحقیق قرار گیرد، ماه‌ها و سال‏ها درباره آن تحقیق و بحث میكنند و از آن نتایجی می‌گیرند. بنابراین تعجب نیست كه ما از یك جمله یا یك خطبه نهج البلاغه، ده‌ها مطالب روان‏شناختی و جامعه‌شناختی و فلسفی و كلامی استفاده كنیم. اگر استفاده نمی‌كنیم، كوتاهی از ماست؛ وگرنه این توانایی و پرباری در فرمایشات ائمه اطهار(ع) وجود دارد. ما باید همت داشته باشیم و این گنج‏ها را استخراج و استفاده کنیم.
پس، چه عوامل روانی در مؤسسان، و بعد در حامیان این حرکت شوم پیدا شد كه این تفكر را به وجود آوردند و ترویج كردند؟ در پاسخ، به اجمال می‌توان گفت: در این باره دو دسته عامل وجود دارد. یك دسته، عوامل شناختی است. در واقع، این‌‌كه آنان حقایقی را وارونه درك كردند، نتیجه نقص در شناخت است و اگر مطالب را بهتر درك میكردند، این انحرافات پدید نمیآمد. دسته‌ای دیگر از این عومل، مربوط به گرایش‏های نفسانی است. آن‌ها نه تنها مطلب را نمیدانستند؛ بلكه نمیخواستند بدانند و راهی را كه در آن گام نهادند، صرفاً به اشتباه نرفته‌اند، بلکه میخواستند چنین شود. اما منشأ این خواست آنان چیست؟ آیا همان عوامل اولیه‏ای كه علت محدثة این حركت بوده، در ادامه این حرکت نیز دخیل بوده است یا نه؟
برای مثال، میدانید که عمدة مبارزات وهابیت بر ضد شیعه است؛ با اینكه شبهاتی كه آنان مطرح میكنند منحصر به شیعه نیست؛ بلكه شبهات آنها بیشتر متوجه برخی از طوایف اهل تسنن و به خصوص اهل تصوف است و در شمال آفریقا، از مصر تا مراكش این گرایش فراوان است. در قاهره شاید كمتر خیابانی بتوان یافت كه در آن، آرامگاه شیخی از شیوخ متصوفه و زیارتگاهی نباشد. مصریها مردمی با عاطفه هستند و احترامی ویژه برای حضرت زینب(س) و مسجد رأس الحسین قائلند كه كمتر از احترامی كه ما برای امامزاده‏ها و بلكه برای بعضی از ائمه قائل هستیم، نیست. وقتی عروس و داماد عقد میكنند، ابتدا برای تبرك و زیارت، به مسجد رأس الحسین میآیند؛ مراسم عزایشان نیز همین‌طور است. من شاهد بودم كه مردم مصر وقتی در برابر بقعة مسجد رأس الحسین یا به زینبیه میآیند، به خاك میافتند و صورت‏شان را به آسفالت‏؛ خیابان میمالند؛ نسبت به اهل بیت بسیار علاقمندند، درباره آنها مطالب ادیبانه‏، و قصائد بسیار عالی و زیبا دارند و عاشقانه سخن میگویند. به یکی از آنها گفتم: مثل این‌كه مصریها نسبت به اهل بیت خیلی علاقمندند. گفت: چه میگویی؟ علاقمندیم! «نحن مفتُونون بأهل البیت»، ما شیفته اهل بیت هستیم! در جلسه‏ای، عالمی سنی قصیده‏ای خواند كه بنده و جناب آقای مسعودی - تولیت آستانه حضرت معصومه(س) - بیاختیار به گریه افتادیم. ملاحظه کنید فردی سنی در كشوری سنی مذهب، چگونه مدح اهل بیت می‌خواند كه دو تا آخوند گریه می‌كنند! اعتقاداتی كه اهل سنت درباره اقطابشان دارند و احترامی كه برای آنها قائلند، گاه از احترام ما به ائمه معصومین (ع) بیشتر است. اما می‌بینیم وهابی‌ها آن‌ها را همانند شیعه مؤاخذه نمی‌کنند؛ بلکه با هم میسازند! حتی در بین شیوخ ازهر، مفتیان بزرگی كه گرایش به وهابیت دارند هستند و در مواردی هم تحت تأثیر عربستان سعودی بودند. چرا با این روحیه‌ای كه در میان اهل سنت وجود دارد، وهابیت با آن‌ها احساس دشمنی و خصومتی ندارد؛ بلکه لبة تیز مبارزات‏شان بر ضد شیعه است؟ آیا این دشمنی فقط برخاسته از همان مسأله شناخت است؛ یعنی چون آن‌ها بعضی چیزهایی را که ما انجام می‌دهیم بدعت میدانند، این منشأ دشمنیها میشود؟ وقتی بررسی میكنیم، میبینیم که این‌گونه نیست. اگر چنین بود، باید نسبت به سایر اهل تسنن هم، به خصوص نسبت به كسانی كه گرایش‏های تصوف دارند، چنین دشمنى‌ای وجود داشته باشد. این دشمنی تنها به خاطر اختلاف در تشخیص نیست؛ بلكه عوامل دیگری هم دخالت دارد. بخشی از این عوامل، سیاسی است و منشأ آن خارج از مرزهای كشورهای اسلامی است. بخشی دیگر، تعصبات قومی و نژادی است. مظهر شیعه، ایران است و ایران عجم است، و وهابی‌‌ها علاوه بر تعصبات عقیدتی و فكری، در برابر عجم نیز تعصب دارند. آن‌ها معتقدند عجم‏ها ملك عرب را از بین بردند و به همین دلیل، در مواجهه با ایرانیان برای خود حق انتقام قائلند. متأسفانه در مقابل نیز، گاه شبیه این گرایش در بعضی از كشورهای عجم دیده میشود. قبل از پیروزی انقلاب، كتاب‏ها و مقالاتی با عنوان «بازگشت به خویشتن»؛ و تعریف از گذشته ایرانیان و زردشتیان و هجوم عرب و تازیان مطرح بود و می‌گفتند: اعراب آمدند و تمدن ما را از بین بردند و ما باید به خویشتن خویش كه زردشتی است برگردیم. البته این تعصب در میان آن‌ها خیلی بیشتر و عمیق‏تر وجود دارد و مربوط به تعصب عرب و حمیّت جاهلیت و عوامل دیگری است كه نیازمند تحقیقات روان‏شناسی، جامعه‏شناسی و مردم‏شناسی است.
ما برای برخورد با این تفكر و مبارزه با آن، باید سلسله‌ای از اصول را در نظر بگیریم و به اصطلاح، استراتژی و راهبردمان را تعیین كنیم تا به فتنه‏هایی بدتر و ضررهایی بیشتر مبتلا نشویم و به قول معروف، برای آنكه ابرویش را درست كنیم، چشمش را كور نكنیم. انحرافات بسیاری وجود دارد كه انسان میداند باید با آنها مبارزه كرد. اما مسأله مهم این است كه چگونه، با چه زبانی، با چه ابزاری، با چه لحنی، و با چه شیوه‏ای باید مبارزه كرد؟ چه بسا کاری كه خیر است و با نیت خیر انجام می‌گیرد، اما شیوه انجام آن سنجیده نیست و ضررهایی را در پی دارد. ما در زمانی زندگی میكنیم که ویژگیهای خاص خود را دارد؛ نیروهایی برای ریشه كن كردن تشیع، یعنی همان اسلام حقیقی، بسیج شده‌اند. نباید كاری كنیم كه سوژه‏ای به دست دشمن بدهیم و آب به آسیاب دشمن بریزیم، یعنی با این قصد که جایی را اصلاح كنیم، در جایی دیگر خرابی بیشتری به بار بیاوریم. بنابراین، باید اصولی علمی و سنجیده را براساس ارزش‏های اصیل اسلامی در مبارزه با شیاطین تدوین كنیم تا در جریان كار، دچار اشتباه‌هایی نشویم كه خود آن‌ها احتیاج به ترمیم داشته باشد و چه بسا موفق به ترمیم آن‌ها نشویم.
در نهایت، باید توجه داشته باشیم که پیدایش افكار انحرافی، اختصاص به پیدایش وهابیت در عالم اسلام ندارد. فرقه‏های دیگری هم به وجود آمده‌اند که آن‌ها نیز ضررهای زیادی دارند. كشور خودمان نیز خاستگاه بعضی از فرقه‏ها بوده كه ما با آن‌ها درگیر هستیم و مشكلات زیادی به وجود آورده‌اند. باید بدانیم دنیا تمام نشده و شیطان هم نمرده است و اگر یكی از راه‌های او بسته شود، از راهی دیگر و با عناوینی دیگر خواهد آمد.
فراموش نكنیم كه وهابیت به عنوان حمایت از اسلام اصیل به وجود آمد. وهابیان دیگران را منحرف از اسلام میدانستند و میگفتند: ما میخواهیم اسلام واقعی داشته باشیم؛ اما نتیجه‌اش تیشه زدن به ریشه اسلام، و ترویج افكار انحرافی و كفرآمیز شد. آنان اعتقادات تجسم و تشبیه را كه لازمه افكار وهابیت است، یا افكار نامعقول دیگری را كه هیچ مبنای عقلانی ندارد، ترویج میكنند. مثلاً میگویند بوسیدن جایی به عنوان احترام، شرك است. وقتی از آنان می‌پرسید: چطور است که بوسیدن حجرالاسود از نظر شما اشكالی ندارد، میگویند: چون آن اجازه داده شده است! آیا اگر عملی شرك باشد، با اجازه، توحید میشود؟ اگر شرك است، بوسیدن حجر الاسود هم شرك است، و با اجازه و روایت، شركْ توحید نمی‌شود. به علاوه، آنان چون روایاتی را كه ما معتبر می‌دانیم قبول ندارند، می‌گویند كار شما روایت ندارد. یعنی اگر درباه كاری از نظر آن‌ها روایتی هست، آن كار شرك نیست، اما اگر کارهای ما از نظر آنها روایتی نداشته باشد، آن را شرك می‌دانند؛ اگرچه ده تا روایت معتبر داشته باشیم!
آن داستان معروف را میدانید که ابن تیمیه در مسجد اموی دمشق، به اصطلاح درباره مسأله توحید بحث میكرد و این روایت را خواند كه شب‏های جمعه خدا از آسمان نازل میشود و بركتش را بر مردم نازل میكند؛ سپس از پله‏های منبر پایین آمد و گفت: همین‌گونه كه من از پله‏ها پایین میآیم، خدا نیز از عرش پایین میآید! ترویج چنین افكاری كه لازمه‏اش تجسم و كفر، انحراف از اصل توحید و خداپرستی است از نظر آنها عیبی ندارد، بلکه ترویج توحید ناب به شمار می‌آید؛ اما اگر از اولیای خدا درخواست شود كه برای من دعا كنید، شرك میشود! دلیل آن هم این است که چون آنان برای استشفاع روایت ندارند!
انحرافاتی هم در رفتارهای وهابیان وجود دارد؛ آدم‏كشیهایی دارند كه كمتر انسان باعاطفه‏ای تاب دیدن و شنیدن آن را دارد. هم‌چنین رفتار و برخورد آنان با كسانی كه تمام قرآن و احكام اسلام، و تمام مسائل فقهی مسلّم بین فِرَق اهل تسنن را قبول دارند بسیار ناپسند است. می‌گویند: شما از بت‌پرست‏ها و از یهود بدتر هستید، برای این‌كه زیارت اهل قبور میكنید، و از پیغمبر و اهل بیت شفاعت میخواهید!!
این‌كه چطور آدمیزاد به چنین انحرافاتی مبتلا میشود و شیطان برای ایجاد افكار انحرافی، به خصوص در زمینه دین، از چه چیزهایی سوءاستفاده میكند، نیازمند بررسی است. اما باید توجه داشت كه این‌گونه نیست که هر دشمنی در هر جایی موفقیتی به دست میآورد سرتاپایش باطل محض باشد. هیچ‌وقت هیچ باطلی كه سرتاپا باطل است پیشرفتی نمیكند و دوامی ندارد. هر جا حركت باطلی رواج پیدا كند، عنصر حقی در آن بوده است: «یؤخذ من هذا ضغثٌ و من هذا ضغثٌ فیمزجان». در واقع آن حرکت، به بركت همان عنصر حق پیشرفت کرده، به طوری که باطلش در آن گم ‏شده‌؛ است.
متقابلاً ما هم كه در طرف حق هستیم، ممکن است در افكار، رفتار و در كارهایمان مرتکب اشتباه‌هایی شویم. در كتاب‏های ما نیز چیزهایی وجود دارد كه طبق نظر بزرگان و متخصصان صحیح نیست. برای نمونه، مسأله تحریف قرآن كه در بعضی از روایات ما آمده و در كتاب‏های ما هم وجود دارد، دستاویزی برای دشمنان اسلام است. البته مسأله تحریف قرآن هم در روایات اهل تسنن و هم در روایات ما مطرح شده و پیداست كه دست دشمن واحدی این‌ها را درست كرده است؛ ولی این‌که در پاسخ بگوییم: اگر این مسأله در روایات ما هست، در روایات شما هم وجود دارد، در مقام جدل است. ما باید یك راه صحیح و منطقی داشته باشیم، باید از این گونه مسائل پند بگیریم، باید برای پیشرفت در مسیر درست، راه صحیحی پیشنهاد كنیم، نباید سوژه‌ای به دست دشمنان بدهیم تا آن‌ها دوباره با استفاده از اشتباه‌های ما یك مذهب جدید یا انحراف جدیدی درست كنند. برخورد، استدلال و مبارزات فكری ما باید بر اساسی استوار باشد كه هم پیش خدا سرفراز باشیم و هم دشمن نتواند سوءاستفاده كند.
آب را از سرچشمه باید تمیز كرد و نگذاشت گل‏آلود شود. اگر با تفكر انحرافی و با كسانی كه به تبع آن، گرایش‏های انحرافی پیدا كردند، با مسامحه برخورد شود، كم‌كم آن تفکر به پیش میرود و در آینده به صورت فرقه یا گروهی خطرناك در میآید و آفت بزرگی برای عالم اسلام میشود. باید خوب دقت کنیم. نقطه‏های انحرافی را كه میتواند منشأ فسادهای بزرگی در جامعه شود باید از همان ابتدا مهار کرد. اگر زمانی كه همین افكار انحرافی وهابیت در عالم تشیع مطرح میشد، برخوردی جامع، حساب شده و دقیق انجام میگرفت، ما امروز در داخل این كشور شیعه، در میان عاشورائیان، و در این كشور امام زمان (عج) و تشیع، دیگر شاهد گرایش‏های انحرافی نبودیم. هم‌اینک در بسیاری از شهرها، حتی در قم، زمینه‏هایی برای رشد افكار انحرافی وجود دارد؛ افکاری که در اثر مسامحاتی كه میشود، كم كم زمینه رشد پیدا مى‌کنند و بعد خطری بزرگ ایجاد میكنند كه ریشه كن كردنش مشكل میشود.
این وظیفه فرهیختگان و علمای حوزه است كه هوشیارانه متوجه نقطه‏های انحراف باشند و از ابتدا آن‌ها را در نطفه خفه كنند؛ در غیر این صورت، وقتی آن تفکر انحرافی رشد كرد، مبارزه با آن كار آسانی نخواهد بود. امید است که بتوانیم با یك فكر اساسی و كار حساب شده، سنجیده و برنامه‌ریزی شده برای مبارزه با وهابیت و سایر انحرافات تلاش کنیم. امیدواریم خدای متعال به بركت سیدالشهداء(ع) و به بركت نیت‌های خالصانه شما، این احساس را در ما تقویت كرده و دست ما را در دنیا و آخرت از دامان اهل بیت پاک پیامبر(ص) كوتاه نفرماید.

والسلام علیكم و رحمة ‌الله