ریشه‌ای‌ترین راه مقابله با فساد

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم

الْحَمْدُ للهِ رَبِّ العَالَمِین والصَّلوةُ والسَّلامُ عَلَی سَیِّدِالأنْبِیَاءِ وَالمـُرْسَلِین حَبِیبِ إِلهِ الْعَالَمین أَبِی‌‌‌‌الْقَاسِمِ مُحَمَّد وَعَلَی آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ المـَعْصُومِین

أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الحُجَّةِ بْنِ الْحَسَن صَلَوَاتُکَ عَلَیهِ وَعَلَی آبَائِهِ فِی هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِی کُلِّ سَاعَةٍ‌‌‌‌ وَلِیًا وَحَافِظاً وَقَائِداً وَنَاصِراً وَدَلِیلاً وَعَیْنَا حَتَّی تُسْکِنَهُ أرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فِیهَا طَوِیلاً

تقدیم به روح ملکوتی امام راحل‌^{رضوان‌الله‌علیه} و شهدای والامقام اسلام، صلواتی اهدا می‌کنیم.

میلاد مسعود بزرگ‌بانوی اسلام، حضرت زینب کبری‌^{سلام‌الله‌علیها} را به پیشگاه مقدس ولی‌عصر‌‌^{ارواحنافداه} و همه دوستداران اهل‌بیت، به‌ویژه خواهران گرامی، تبریک و تهنیت عرض می‌کنیم. امیدواریم خداوند متعال به برکت صاحب این روز، عنایت خاصی به همه شیعیان بفرماید، بلاها را از عالم تشیع دور کند، برکات خود را بیشتر نازل فرماید و در ظهور آقا ولی‌عصر‌‌^{ارواحنافداه} تعجیل کند.

قبل از اینکه شروع کنم به آنچه فکر می‌کردم باید بگویم و در ذهنم بود، می‌خواهم عرض کنم که با شنیدن این اشعار، احساسی در من پیدا شد که واقعاً خودم را مثل قطره‌ای ناچیز در مقابل دریایی از معرفت، شناخت و آگاهی می‌بینم. چقدر باید خدا را شکر کنیم که در زمانی زندگی می‌کنیم که مردم ما چنین بصیرت‌هایی دارند و این حقایق را این‌چنین درک می‌کنند، به آن‌ها می‌پردازند و بیان می‌کنند. این‌ها حرف دل همه مردم متدین ماست. البته خدا به بعضی افراد این توفیق را می‌دهد که بتوانند این حرف‌ها را بپرورانند، بیان کنند و به نظم دربیاورند تا دیگران از آن استفاده کنند ولی درواقع، این‌ها حرف دل همه مؤمنین و علاقه‌مندان به انقلاب است.

من هیچ صله‌ای ندارم که به این برادر بزرگوار تقدیم کنم، جز اینکه در پیشگاه حضرت ولی‌عصر^{ارواحنا‌فداه} و در پیشگاه حضرت فاطمه معصومه‌^{سلام‌الله‌علیها} که ولی‌نعمت ما هستند، تقاضا کنم خداوند بر طول عمر، سلامتی، بصیرت، معرفت و ولایت ایشان بیفزاید. ان‌شاءالله به امثال ما هم توفیق بدهد که از این معرفت‌ها نصیبمان شود و در مقام انجام وظیفه اقدام کنیم.

ان‌شاءالله این جمع نورانی که با اشاره مقام معظم رهبری شکل گرفته است، یکی از هزاران و شاید میلیون‌ها برکتی باشد که در سایه پیروزی انقلاب، در سایه رهبری‌های امام، در سایه فداکاری‌های مردم مخلص و متدین و درنهایت در سایه زعامت مقام معظم رهبری نصیب جامعه ما شده است.

نظارت؛ ضرورتی در نظام اجتماعی

گاهی انسان چیزهایی در ذهنش دارد اما نمی‌تواند حقیقت آن‌ها را درک کند. من با تخیل خودم چنین تصور می‌کنم که اکنون در فضای این جمع، فرشتگان حضور دارند و با یکدیگر تزاحم دارند. در روایات آمده است که گاهی فرشتگان وقتی نازل می‌شوند، روی هم سوار می‌شوند تا به عرش برسند؛ یعنی آن‌چنان ازدحامی از فرشتگان وجود دارد که همه نمی‌توانند در کنار یکدیگر قرار بگیرند.

من چنین تصور می‌کنم که این جمع، با این نیت پاک، با آن صفا و اخلاص و با آن معرفت که اینجا گرد هم آمده‌اند، اصل تشکیل چنین جمعی، البته از عنایات الهی است و شکرگزاری لازم دارد اما فرشتگان از مباهات به شرکت در چنین جمعی بر خود می‌بالند.

ما باید خدا را شکر کنیم که این توفیقات نصیب ما شده است و در این ایام شاهد این همه صفا، معنویت، نورانیت، اخلاص، فداکاری، گذشت و در یک کلمه، عشق به اهل‌بیت و مقام ولایت هستیم. هرقدر نعمت الهی را شکر کنیم، باز هم کم است.

به‌هرحال، نام این جمع «شبکه نظارت» است. مناسبت تشکیل آن را هم همه بهتر از من می‌دانند. شورای نگهبان برای اینکه بتواند وظایف خودش را در مقام نظارت بر برگزاری انتخابات و امثال این‌ها انجام بدهد، به چنین شبکه‌ای احتیاج دارد؛ شبکه‌ای که گسترده باشد و در سراسر کشور بتواند وظایف خودش را در موقع لزوم انجام دهد. من می‌خواهم از همین کلمه «نظارت» الهام بگیرم و به یکی از نکته‌هایی بپردازم که توجه به آن، هم برای گوینده بسیار لازم است و هم برای شنوندگان، مفید خواهد بود و ان‌شاءالله ضرری هم ندارد.

معنای اینکه کسی ناظر باشد چیست؟ یعنی اگر دیگران تخلفی کنند یا دچار لغزشی بشوند، این مسئله مخفی نمی‌ماند؛ به آن توجه می‌شود، حفظ می‌شود، مورد رسیدگی قرار می‌گیرد و درنهایت، موجب می‌شود حق به حق‌دار برسد، به کسی ظلم نشود و حق کسی پایمال نشود.

به فرمایش مقام معظم رهبری، آرای مردم حق‌الناس است. ما باید این حق مردم را حفظ کنیم، آن را درست نگه داریم و به صاحبانش برسانیم که البته نتیجه‌اش عاید جامعه اسلامی خواهد شد. آیا نظارت فقط منحصر به این شبکه است که بر امور انتخابات نظارت کند، یا نظارت‌های دیگری هم داریم؟!

اصولاً یکی از ارکان مهم مدیریت این است که در سیستم مدیریتی، فرد، افراد، گروه یا نهادی به عنوان نظارت وجود داشته باشد. اگر مجموعه کوچکی باشد، یک فرد به‌عنوان ناظر تعیین می‌شود؛ اگر جمعیت بزرگی باشد، گروهی مسئول نظارت می‌شوند و بالاخره در یک امت و جامعه بزرگ، نهادی بر نهادهای دیگر نظارت می‌کند. هرقدر این سیستم قوی‌تر باشد و کارش را بهتر انجام بدهد، هدف آن جمع، آن گروه و آن مجموعه بهتر تأمین می‌شود.

برای مثال مسئله نظارت بر گران‌فروشی را در نظر بگیرید. وقتی برای کالاهای ضروری و مورد نیاز مردم نرخ‌هایی تعیین می‌شود، اگر در این زمینه اجحافی صورت بگیرد، به همه مردم، به‌ویژه فقرا، ضرر می‌رسد. حکومت اسلامی در مواردی تشخیص می‌دهد که لازم است نرخ تعیین کند تا کسانی سوءاستفاده نکنند. برای اینکه این نرخ به‌درستی رعایت شود و گران‌فروشی صورت نگیرد، ناظرانی تعیین می‌کنند و بازرسانی می‌گمارند تا مراقب باشند کسی گران‌فروشی نکند. خب، این تدبیر عاقلانه و خوبی است و ضرورت دارد. کم‌یابیش در همه کشورها و نظام‌ها، در موارد مختلف، چنین بازرسی‌هایی وجود دارد؛ اما اگر سؤال شود که آن ناظرانی که بر این کار نظارت می‌کنند، اگر خودشان تخلف کنند، چه می‌شود؟! برای جلوگیری از گران‌فروشی، بازرس تعیین کرده‌اند؛ اگر آن بازرس رشوه بگیرد، با فساد او چه باید کرد تا مصالح کار به‌کلی از بین نرود؟! وقتی بازرس رشوه می‌گیرد، درواقع انگار اصلاً بازرسی وجود ندارد؛ بلکه راه دزدی برای گروه دیگری باز می‌شود. اگر قرار باشد بازرسی تعیین کنند و نتیجه‌اش این باشد که عده‌ای راهی برای رشوه گرفتن پیدا کنند، چه باید کرد؟! آیا باید گروه دیگری را هم ناظر بر ناظران قرار بدهند؟! آیا باید برای بازرسان هم بازرس دیگری تعیین کنند؟!

در بعضی دستگاه‌های بسیار مهم و پیچیده، چنین سیستم‌هایی وجود دارد؛ مثلاً سیستم اطلاعات و سیستم ضد اطلاعات. در ارتش، رکن سه و بخش‌های دیگری وجود دارد. در نظام ما هم کمابیش چنین چیزهایی داریم؛ ولی بالاخره این روند به کجا منتهی می‌شود؟ آخرین کسی که می‌خواهد نظارت کند، اگر تصور کند که دیگر ناظری بر کار او وجود ندارد، هر کاری دلش بخواهد انجام می‌دهد و همه مصالح از بین می‌رود. اینجاست که ناچار به این نتیجه می‌رسیم که به یک ناظر درونی احتیاج داریم. هرقدر این ناظر درونی در جامعه کارآمدتر باشد، نیاز به سیستم‌های نظارتی بیرونی کمتر می‌شود.

وقتی دولت نرخی تعیین کرده است و مردم وظیفه خودشان می‌دانند که آن را رعایت کنند و باور داشته باشند که گران‌فروشی حرام است، گناه کرده‌اند، مال حرام وارد زندگی‌شان می‌شود، برکت از مالشان می‌رود و در آخرت هم عذاب جهنم خواهند داشت، دیگر نیازی به سیستم نظارتی دیگری نخواهد بود؛ ولی متأسفانه این ایمان به ‌اندازه کافی در جامعه وجود ندارد. ازاین‌رو، برای رفع این مشکل، سیستم بازرسی و نظارت هم تعبیه می‌کنند.

اگر بتوانیم آن سیستم نظارتی درونی را تقویت کنیم، هم ازلحاظ اقتصادی، هم ازلحاظ امنیتی و هم ازنظر رفاه، آسایش و آرامش مردم، وضعیت بسیار بهتر می‌شود. مردم دیگر نگران نخواهند بود که سرشان کلاه برود و راحت‌تر زندگی می‌کنند. در چنین وضعیتی، جامعه‌ای شبیه جامعه بهشتی به وجود می‌آید؛ مردم همه خیرخواه یکدیگرند، حقوق همدیگر را رعایت می‌کنند، کسی به دیگری تجاوز نمی‌کند، بلکه هرکس هر کمکی از دستش برمی‌آید، به دیگری می‌کند. همه لذت می‌برند، همه راحت‌اند و همه آرامش دارند.

ایمان به نظارت الهی و اصلاح رفتار اجتماعی

متأسفانه شیطان نمی‌گذارد عموم مردم از این نعمت معنوی، یعنی ایمان، به‌اندازه کافی بهره‌مند شوند. ایمان‌ها ضعیف است. اگر از افراد بپرسید، می‌گویند: بله، قبول داریم. شهادت می‌دهیم که این‌ها حق است و ما فرشتگانی داریم که اعمالمان را می‌نویسند و ناظر اعمال ما هستند؛ اما در عمل، انگار نه انگار! رفتار ما چندان تفاوتی با رفتار کسی که اصلاً به این مسائل اعتقاد ندارد، نمی‌کند؛ تا بتواند، گران‌فروشی می‌کند؛ تا بتواند، در معامله غش می‌کند. جنس را زیرورو می‌کند؛ جنس‌های خوب را روی آن می‌چیند و جنس‌های بد را زیر می‌گذارد. اگر جنسی فاسد یا پوسیده باشد، آن را لابه‌لای اجناس، پنهان می‌کند. این‌ها نمونه‌های ساده‌ای از مسائلی است که همه ما با آن‌ها سروکار داریم؛ چه برسد به مسائل پیچیده مدیریت کشور که پیچیدگی‌های خاص خودش را دارد و کسانی که بتوانند آن‌ها را تشخیص بدهند، بسیار کم‌ هستند.

این یک واقعیت است که آدم‌ها و جامعه انسانی آن‌چنان پاک نمی‌شوند که همه بتوانند با خیال راحت در آن زندگی کنند و نگران این نباشند که سرشان کلاه برود، فتنه‌ای بر پا شود یا فریب بخورند. ازاین‌رو، کم‌یابیش باید از این ابزارهای نظارتی هم استفاده کرد.

اما قاعده کلی این است که هرقدر ایمان کامل‌تر باشد، نیاز به دستگاه‌های نظارتی کمتر است و هرقدر ایمان ضعیف‌تر باشد، احتیاج به نظارت بیشتر می‌شود. بااین‌حال، اگر ایمان و وجدان درونی تقویت نشود حتی نظارت‌های بیرونی هم درنهایت چندان نتیجه‌ای نخواهند داشت.

شاید در عالم - البته عرض می‌کنم که من بر همه تاریخ عالم و اوضاع کشورهای مختلف احاطه ندارم - در میان رژیم‌های مختلفی که در کشورهای بزرگ و کوچک دنیا حکومت می‌کنند، رژیمی که مبتنی بر ایمان، معرفت و ولایت باشد، مانند رژیم ایران وجود نداشته باشد. تجربه‌ها هم نشان می‌دهد که در کشورهای مختلف، رئیس‌جمهور یا نخست‌وزیری پیدا می‌شود که پرونده‌های قطور جنایی، اخلاقی و امثال این‌ها دارد. این مسائل علنی و آشکار می‌شود؛ او را به دادگاه دعوت می‌کنند، محکوم می‌شود و به زندان یا محرومیت از فعالیت‌های سیاسی و تصدی پست‌های دولتی محکوم می‌شود. در مقابل، می‌بینیم رژیمی که واقعاً بیشترین بهره‌مندی را از نعمت‌های معنوی، اخلاقی و ایمان مردم داشته باشد، رژیم جمهوری اسلامی ایران است؛ ولی مع‌الأسف، می‌بینیم با همه فداکاری‌هایی که در این دوران پنجاه‌ساله، از شروع نهضت حضرت امام تا امروز، صورت گرفته است و با وجود فعالیت‌های علمی، فرهنگی، اخلاقی، تربیتی، مدیریتی و سیاسی، باز هم آمار فسادها، انحرافات و ناهنجاری‌ها کم نیست. حالا اگر بگویم این آمار افزایش پیدا کرده است، دلیل قطعی ندارم و آماری هم در دستم نیست اما در بعضی زمینه‌ها می‌بینیم که وضع بهتر نشده، بلکه می‌توان گفت اندکی هم....

اینکه بگوییم این مسائل اصلاً از بین برود، شاید خیال‌بافی غیرواقع‌بینانه‌ای باشد؛ اما می‌خواهیم کار و تلاش کنیم تا کمتر شود. اگر بخواهیم این مسائل کمتر شود چه باید کرد؟! آیا سیستم‌های نظارتی را تقویت کنیم یا سیستم‌های دیگری ایجاد کنیم؟! آیا مشکل حل می‌شود؟!

تجربه تاریخی، هم در کشور خود ما و هم در سراسر دنیا نشان داده است که تا پایبندی اخلاقی و معنوی در خود افراد نباشد، این تدبیرها به جایی نمی‌رسد. گاهی برای ما نقل می‌کنند که مثلاً در فلان کشور اروپایی یا غربی، مردم مؤدب‌اند، قوانین و مقررات را رعایت می‌کنند و انضباط دارند. از این حرف‌ها زیاد می‌شنویم. حتماً شما هم شنیده‌اید. به‌هرحال، مروجان فرهنگ غربی در کشور ما کم نیستند و گاهی هم از آن‌ها تعریف می‌کنند. البته گاهی شواهدی هم وجود دارد و همه این حرف‌ها دروغ نیست؛ اما بسیاری از اوقات مبالغه می‌شود. چیزهایی می‌گویند که مردم آن کشورها بسیار قوانین را رعایت می‌کنند، منضبط‌اند و نظم دارند. من یک نمونه کوچک برای شما عرض کنم.

یک تجربه از کانادا؛ تفاوت انضباط بیرونی و پایبندی درونی

دقیقاً یادم نیست چه سالی بود، بیش از هفت، هشت سال قبل، به مناسبتی در کانادا و در شهر مونترآل بودیم. نزدیک غروب، برق رفت. در این شهرها به‌ندرت چنین اتفاقی می‌افتد که مثلاً برق برای مدت طولانی، دو - سه ساعت، قطع شود. دستگاه‌ها و امکانات مختلف عملاً فلج می‌شوند چون زندگی آنجا بسیار به برق وابسته است.

بالاخره اتفاقی افتاده بود و مشکلی پیش آمده بود که قطع برق دو - سه ساعت طول کشید.  البته من خودم در صحنه حضور نداشتم برای من نقل کردند و این خبر همه‌جا پیچید. در طول این دو ساعت در روزنامه‌ها هم مطرح شد که تمام فروشگاه‌های بزرگ، در ظرف همین چند ساعت که برق نبود، غارت شدند. فروشگاه‌های بزرگ، دستگاه‌های دوربین مخفی دارند و از این جهت، خیلی کنترل می‌شوند. وقتی برق نباشد، دیگر همه‌چیز از کار می‌افتد. تا وقتی این دستگاه‌ها کار می‌کنند، افراد از ترس اینکه تحت تعقیب قرار بگیرند و رسوا شوند، از دزدی خودداری می‌کنند اما وقتی برق نباشد، خیالشان راحت می‌شود. فروشگاه‌های بسیار بزرگی وجود دارد که آدم از این طرف تا آن طرفشان برود، خسته می‌شود. در ظرف چند ساعت، این فروشگاه‌ها غارت شدند. آن وقت فهمیدیم که این تعریف‌هایی که می‌کنند، به این معنا نیست که انضباط در دل مردم نهادینه شده باشد. گاهی آنچه وجود دارد، ترس است. تا وقتی پلیس و ابزارهای نظارتی وجود دارد، افراد خودداری می‌کنند اما وقتی برق می‌رود و کنترل امکان‌پذیر نیست، همه‌چیز به هم می‌ریزد.

البته باز هم تأکید می‌کنم که اغراق نمی‌کنم و نمی‌گویم همه‌جا و در همه شرایط، همه‌چیز همین‌گونه است. مردم آن کشورها به رعایت نظم هم عادت کرده‌اند و در بعضی زمینه‌ها، نظم را بیشتر از بعضی جاهای ما رعایت می‌کنند. این‌ها هم واقعیت دارد؛ اما به‌طورکلی، وقتی پای اموال عمومی و اموالی در میان است که متعلق به خود مردم است، نه اموال یک دولت یا یک نهاد خارجی، اگر مردم در نبود نظارت، آن‌ها را غارت کنند، معنایش این است که هیچ‌چیز جای نظارت باطنی و معنوی را نمی‌گیرد. نظارت بیرونی گاهی می‌تواند برای کسانی که ایمان ضعیفی دارند، کمکی باشد تا کمتر مرتکب گناه شوند اما آنچه می‌تواند به‌صورت ریشه‌ای با فساد و گناه مبارزه کند ایمان به خداست؛ یعنی ایمان به ناظری غیر از ناظرهای رسمی و بشری.

ثبت اعمال انسان و حسابرسی روز قیامت

در قرآن کریم از این حقیقت استفاده شده است؛ یا بهتر بگویم، این حقیقت برای ما بیان شده تا به آن توجه داشته باشیم: إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْهَا حَافِظٌ؛[1] هیچ انسانی نیست مگر اینکه نگهبانی بر او گمارده شده است.

اگر باور کنیم که کارهای ما مخفی نمی‌ماند، ثبت می‌شود و روزی پرونده آن گشوده خواهد شد و اعمالمان در برابر ما حاضر می‌شود، رفتارمان تغییر می‌کند. قرآن می‌فرماید اعمال خود انسان حاضر می‌شود. ما نمی‌دانیم معنای دقیق این حضور چیست؛ عقل ما به آن نمی‌رسد. قرآن می‌فرماید و درست هم می‌فرماید، هرچند ما حقیقت آن را درک نمی‌کنیم. برای نزدیک شدن مطلب به ذهنمان، می‌توانیم تصور کنیم که فیلم اعمالمان را نشان می‌دهند و می‌گویند: «شما در فلان جا این کار را کردید.» آن وقت چه خواهیم کرد؟! آنجا دیگر وقت جبران نیست. اینجا انسان گناهی می‌کند و ممکن است جریمه‌اش را تحمل کند و پس از آن، مسئولیتش از او برداشته شود. مثلاً در بسیاری از موارد، جریمه مالی می‌پردازد یا مدتی زندان می‌رود و بعد از تحمل مجازات، از مسئولیت آن جرم رها می‌شود؛ اما آنجا چنین نیست: وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ؛[2] آنجا چیزی به‌عنوان جریمه از کسی پذیرفته نمی‌شود و شفاعتی هم به حال او سودی ندارد. مرتکب جرم شده‌ای و باید عقوبتش را ببینی. عقوبتش چقدر است؟! هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ! عذاب جهنم همیشگی است و برداشته نمی‌شود.

وقتی جهنمیان بسیار خسته می‌شوند، نزد مسئول جهنم که نامش در قرآن مالک است، می‌آیند و می‌گویند: يَا مَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ![3] در تعبیر دیگری که در قرآن آمده است، درخواست می‌کنند: ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْمًا مِنَ الْعَذَابِ؛[4] از خدا بخواهید که یک روز از عذاب ما کم کند! به آنان پاسخ داده می‌شود: إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ![5] خیر! کار از این حرف‌ها گذشته است. خاطرتان جمع باشد که جای شما ثابت است و تغییری نخواهد کرد.

اگر این آموزه عمومیت پیدا کند و باور کنیم که هر حرکت، هر سکون، هر سخن، هر اظهار نظر و هر رفتاری روزی مورد حسابرسی قرار می‌گیرد، دیگر به این حقیقت توجه خواهیم داشت که ناظرانی داریم که اعمال ما را آشکار می‌کنند و از ما حساب می‌کشند. این نص قرآن است.

بعضی مطالب به‌گونه‌ای است که فهم آن‌ها برای عموم مردم دشوار است؛ ازاین‌رو، در قرآن با اشاره‌ای بیان شده‌اند و در روایات، تفصیل بیشتری درباره آن‌ها آمده است. در قرآن آیه‌ای داریم که اعمال شما را خدا، پیامبر و مؤمنان مشاهده می‌کنند. فهم این مطلب برای همه آسان نیست؛ اینکه در میان انسان‌ها هم کسانی باشند که در همین دنیا ناظر اعمال دیگران باشند. ازاین‌رو، این حقیقت به صورت‌های مختلفی در روایات تفسیر شده و متناسب با فهم مخاطبان، توضیحاتی درباره آن ارائه شده است تا هرکس به‌اندازه توانایی خود بتواند آن را درک کند.

نظارت اهل‌بیت‌^{علیهم‌السلام} بر اعمال ما

از جمله مطالبی که ما شیعیان به آن معتقدیم و من ندیده‌ام اهل‌تسنن به آن اشاره کرده باشند، یا اگر اشاره‌ای کرده‌اند بسیار کم بوده است این است که ائمه معصومین‌^{سلام‌الله‌علیهم‌اجمعین} در همین عالم هم ناظر اعمال ما هستند. تعبیری در زیارت آل‌یاسین داریم. يَا أَعْيُنَ اللَّهِ النَّاظِرَةَ، وَحَمَلَةَ مَعْرِفَتِهِ، وَمَسَاكِنَ تَوْحِيدِهِ فِي أَرْضِهِ وَسَمَائِهِ؛[6] این خطاب به ائمه معصومین^{‌سلام‌الله‌علیهم‌اجمعین} است. وقتی این عبارت را می‌خوانیم، به آنان عرض می‌کنیم: شما چشم‌های ناظر خدا هستید.

«أَعْيُن» یعنی چشم‌ها و «أَعْيُنَ اللَّهِ» یعنی چشم‌های خدا. «أَعْيُنَ اللَّهِ النَّاظِرَةَ»؛ یعنی شما چشم‌هایی هستید که خدا به‌واسطه آن‌ها بر اعمال ما نظارت می‌کند. پس ما، علاوه بر فرشتگان، معتقدیم که ائمه معصومین‌^{سلام‌الله‌علیهم‌اجمعین} نظارت خاصی بر اعمال ما دارند.

در بعضی روایات آمده است که اعمال ما هفته‌ای دو مرتبه، در روزهای دوشنبه و پنجشنبه، به امام عرضه می‌شود. در بعضی روایات هم آمده است که اعمال ما هر صبح و شام عرضه می‌شود. گاهی قلب مقدس آقا از اعمال ما به درد می‌آید و گاهی خوشحال می‌شود. آنجا که خوشحال می‌شوند، برای ما دعا می‌کنند: خدایا! بر توفیقات این‌ها بیفزا! برکاتت را بیشتر بر آن‌ها نازل کن! آن‌ها را از آفات و بلیات حفظ کن! آن‌ها را بر دشمنانشان پیروز کن! اما در جاهایی که لغزش می‌کنیم، گاهی دل مبارکشان به درد می‌آید! نه اینکه نفرین کنند اما خیال می‌کنم همین به درد آمدن قلب مبارکشان کافی است که انعکاسی در جامعه ما پیدا کند. شاید این سختی‌هایی که گاهی در جامعه پیدا می‌شود، برای ما قابل درک نباشد؛ شاید انعکاسی از آن نگرانی باشد که در قلب مقدس ولی‌عصر^{ارواحنافداه} پیدا می‌شود. آن وقت، در جامعه ما این نگرانی به‌صورت بدبختی‌ها، گرفتاری‌ها، به‌هم‌ریختگی‌ها، دشمنی‌ها، کدورت‌ها، انحراف‌ها و سردرگمی‌ها ظاهر می‌شود. اگر چنین باشد، چه باید بکنیم؟!

اولین کاری که باید انجام بدهیم این است که این درد را از دل آقا برداریم. ابتدا برویم و از ایشان عذرخواهی کنیم. به‌ویژه روز جمعه که متعلق به وجود مقدس ولی‌عصر^{‌ارواحنافداه} است. مخصوصاً کسانی که در این شهر، در کنار حرم حضرت معصومه‌^{سلام‌الله‌علیها} و در کنار مسجد جمکران زندگی می‌کنند و خدا توفیق داده است در چنین مکانی باشند. البته اگر بتوانیم به مسجد جمکران برویم، بسیار بهتر است اما شاید برای همه این امکان فراهم نباشد. در خانه هم که هستیم، لحظاتی را اختصاص بدهیم و توسلی به وجود مقدس ولی‌عصر^{‌ارواحنافداه} پیدا کنیم. ابتدا از کارهای زشتی که از ما سر زده است عذرخواهی کنیم. مبادا این کارها قلب مقدس ولی‌عصر را به درد آورده باشد.

اگر این کار را بکنیم، ایشان خیلی زود گذشت می‌کنند؛ ایشان سریع‌الرضا هستند؛ اما اگر بی‌اعتنایی و گردن‌کلفتی کنیم و در دل خود بگوییم: نه‌خیر، ما همین هستیم؛ شما هر کاری می‌خواهید بکنید، آن وقت ایشان به ما تذکر می‌دهند که هرجا که می‌خواهید، بروید؛ شما که به ما کاری ندارید و هرچه هم بگوییم، توجه نمی‌کنید پس به هرجا که می‌خواهید بروید!

اولین کار ما این است که در پیشگاه مقدس ولی‌عصر‌^{ارواحنافداه} عذرخواهی کنیم. بعد درصدد جبران بربیاییم. اگر کوتاهی کرده‌ایم و قابل جبران است، جبرانش کنیم.

توجه به اشراف امام زمان بر زندگی انسان

به‌طورکلی هرقدر بتوانیم تمرین کنیم و به خاطر داشته باشیم که عنایت آقا بر زندگی ما اشراف دارد، رفتارمان اصلاح می‌شود. مثل کسی که بالای بامی ایستاده و به جمعیتی که پایین هستند نگاه می‌کند. جمعیت زیادی در پایین حضور دارند و او از بالا همه را می‌بیند. البته تفاوتش با ما این است که ما از دور فقط یک سیاهی می‌بینیم و از ظاهر افراد باخبریم؛ از دلشان خبر نداریم؛ اما نظارت اولیای الهی این‌گونه نیست.

شما وقتی به حرم حضرت معصومه‌^{سلام‌الله‌علیها} می‌روید و سلام می‌کنید و عرض حاجتی می‌کنید، معتقدید که حضرت می‌شنوند یا نه؟! در یک جلسه، هزاران نفر می‌آیند و سلام می‌کنند و حاجت می‌خواهند. اگر شنیدن آن‌ها مانند انسان‌های عادی باشد، یک نفر می‌تواند صدای دو نفر، سه نفر یا پنج نفر را بشنود؛ اما هزار نفر را چگونه می‌تواند بشنود و تشخیص بدهد که صدای هرکس متعلق به چه کسی است و چه می‌خواهد؟! اعتقاد شما چیست؟!

ما معتقدیم حضرات معصومین می‌شنوند. وقتی به زیارت امام رضا‌^{علیه‌السلام} می‌روید و انبوه جمعیت میلیونی به حضرت سلام می‌کنند، آیا امام رضا‌^{علیه‌السلام} می‌شنوند یا نمی‌شنوند؟! اگر نمی‌شنوند، پس این همه افراد برای چه سلام می‌کنند؟! مردم به زبان‌های مختلف سخن می‌گویند؛ فارسی، عربی، ترکی، انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، روسی و ده‌ها زبان دیگر. هرکس به زبان خودش حاجتش را می‌گوید. مگر آقا چند زبان بلد هستند؟!

این یک اشراف نورانی و الهی است که خداوند به قلب ایشان افاضه می‌کند. محاسبه این مسئله در اختیار من و شما نیست. ایشان احتیاج ندارند درس بخوانند و زبان انگلیسی یاد بگیرند. خداوند نوری در قلب ایشان قرار داده است و این نور به ایشان اشراف می‌دهد تا همه این سخنان را درک کنند؛ بلکه بالاتر از آن، می‌دانند حاجت هرکس چگونه، از چه راهی و در چه زمانی باید برآورده شود. می‌دانند چه کسی باید واسطه باشد و این حاجت از چه مسیری باید برآورده شود. برای برآورده شدن یک حاجت، هزاران مسئله دیگر باید معلوم باشد؛ از کدام راه، در چه زمانی، به‌وسیله چه کسی و به چه صورتی باید این حاجت برآورده شود. خداوند رابطه‌ای با اولیای خودش برقرار کرده است که ما به زبان، آن را بیان می‌کنیم اما درست به آن توجه نداریم.

از یک طرف می‌گوییم: يَا أَعْيُنَ اللَّهِ النَّاظِرَةَ! شما چشم‌های ناظر خدا هستید. از طرف دیگر، در دعای فرج چه می‌خوانیم؟! اللَّهُمَّ كُنْ لِوَلِيِّكَ الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ، صَلَوَاتُكَ عَلَيْهِ وَعَلَى آبَائِهِ، فِي هَذِهِ السَّاعَةِ وَفِي كُلِّ سَاعَةٍ، وَلِيًّا وَحَافِظًا وَقَائِدًا وَنَاصِرًا وَدَلِيلًا وَعَيْنًا...؛ می‌دانید معنای این عبارت چیست؟ شما دعا می‌کنید: خدایا! تو چشم امام زمان باش!

خدا چه افتخاری به شما داده است که اجازه داده چنین دعایی برای ولی‌عصر^{ارواحنافداه} بکنید! باید به خود ببالید و در پوست خود نگنجید که خداوند چنین اجازه‌ای به شما داده است؛ شما برای امام زمان دعا می‌کنید و از خدا می‌خواهید که چشم امام زمان باشد.

از آن طرف، در زیارت عرض می‌کنید که آنان چشم‌های خدا هستند و از این طرف، دعا می‌کنید: خدایا! تو چشم امام زمان باش» این یک رابطه دوسویه است؛ چون آن بزرگواران از خودشان چیزی ندارند. اگر می‌بینند، چشم خداست که می‌بیند. آنان ابزاری برای تحقق اراده الهی هستند و برای خودشان هیچ چیزی قائل نیستند، جز اینکه بنده خدا هستند. هر کاری می‌کنند، به اذن اوست. پرتوی از خورشید بی‌نهایت لطف الهی است که در وجود آنان ظهور پیدا می‌کند.

عالم محضر خداست!

اگر به اینجا برسیم که امام به ما فرموده‌اند و بر در و دیوارها هم نوشته‌ایم «عالم محضر خداست»، معنایش چیست؟! یعنی خدا همه‌جا حضور دارد و خودش نظارت می‌کند: وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ؛[7] تو بر هر چیزی گواهی.

خداوند فرشتگان و اولیای خود را وسیله‌ای برای ثبت اعمال، مشاهده و گواهی قرار داده است؛ اما بالاتر از همه این‌ها، خود خداوند شاهد است. اگر این سیستم معرفتی در دل ما ثابت باشد و باور کنیم که کارهای ما را فرشتگان می‌بینند، ائمه معصومین می‌بینند، رسول خدا می‌بینند و خداوند متعال بالاتر از همه این‌ها ناظر است، آن وقت آیا از انجام بعضی کارها خجالت نمی‌کشیم؟!

همه این نقایص ما به این دلیل است که معرفتمان نسبت به این حقایق ضعیف است و آن‌ها را فراموش می‌کنیم. البته بعضی افراد هم هستند که حتی کمتر از این معارف را شنیده‌اند و اگر این حرف‌ها را بشنوند، به این آسانی باور نمی‌کنند؛ اما خداوند به برکت تعالیم بزرگانمان، پدر و مادرمان، علما، وعاظ، گویندگان و نویسندگان، این نعمت را به ما عنایت کرده است که بتوانیم معارف اهل‌بیت را بفهمیم.

ما باید قدر این نعمت را بیشتر بدانیم. باید به نظارت خدا بر همه اعمالمان ایمان داشته باشیم و حضور خدا را همه‌جا درک و لمس کنیم. وقتی حرفی می‌زنیم، سخنی می‌شنویم، قدمی برمی‌داریم یا سکوت می‌کنیم، وقتی جلوی رفتار خود را می‌گیریم و خویشتن‌داری می‌کنیم، در همه این موارد باید توجه داشته باشیم که خداوند ما را می‌بیند و باید از خود بپرسیم: آیا خداوند از این رفتار راضی است؟! أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى؟![8] آیا نمی‌داند که خدا می‌بیند؟!

اگر این نظارت را باور کنیم، بسیاری از مشکلاتی که در جامعه ما وجود دارد، موضوعیت خود را از دست می‌دهد و حل می‌شود. البته، به دلیل واقع‌بینی، می‌دانیم که همیشه کسانی هستند که از این نعمت‌های ایمان و معرفت محروم هستند؛ بنابراین، باید به‌هرحال برای آنان هم تدابیری اندیشیده شود؛ اما تلاش اصلی ما باید این باشد که ایمان را تقویت کنیم و به این باور برسیم که یک ناظر درونی داشته باشیم.

بازرس باشد یا نباشد، کسی ببیند یا نبیند، حتی در خلوت‌ترین خانه‌ها و شرایطی که پرده‌ها افتاده و چراغی هم روشن نیست، مؤمن حضور خدا را می‌بیند و از انجام کار زشت خجالت می‌کشد. این مسئله بستگی دارد به اینکه انسان چه اندازه معرفت داشته باشد.

امروز، به برکت عنایت آقا امام زمان، خواستم از همین کلمه «نظارت» و «ناظر» استفاده کنم و عرض کنم که نخست باید به این فکر باشیم که ناظرانی بر خود ما وجود دارند. اگر این را باور کردیم، ابتدا خودمان اصلاح می‌شویم و آن وقت می‌توانیم برای اصلاح دیگران هم قدمی برداریم؛ اما اگر خدای‌ناکرده خودمان هم ضعف داشته باشیم، چگونه می‌توانیم راهنمای دیگران باشیم؟! مثل اینکه کوری بخواهد عصاکش کور دیگری شود!

لزوم قدرشناسی از نعمت رهبری در عصر غیبت

در پایان، بار دیگر این نکته را تکرار می‌کنم. این مطالب را زیاد از من شنیده‌اید؛ چه حضوری خدمت آقایان رسیده باشیم و چه در جای دیگری؛ یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌هایی که خداوند متعال بعد از وجود مقدس ولی‌عصر^{ارواحنافداه}، در زمان غیبت ایشان به شیعیان عنایت فرموده است وجود این شخصیتی است که امروز ما افتخار خدمتگزاری در حکومت ایشان را داریم.

فرض کنید یکی از دوستان شما فرزندی داشته باشد و پدرش هدیه‌ای بسیار گران‌بها برای او یا یکی از دوستانش بفرستد؛ هدیه‌ای آن‌چنان ارزشمند که اگر آن را بفروشد، باید خروارها طلا برایش پرداخت کنند و این هدیه موجب خوشبختی خودش و خانواده‌اش شود. حالا اگر کسی چنین هدیه‌ای دریافت کند اما اصلاً انکار کند که چه کسی آن را فرستاده و این هدیه به چه درد می‌خورد، چه وضعی خواهد داشت؟!

اگر باور کنیم که وجود این عزیزان بزرگ‌ترین نعمتی است که خداوند در دوران غیبت امام زمان به جامعه شیعی مرحمت فرموده است، آن وقت می‌فهمیم که نگاه ایشان، دعای ایشان، حرکت ایشان، تصمیم ایشان، امر ایشان و رهنمود ایشان چگونه می‌تواند بسیاری از مشکلات ما را حل کند. ما این مسئله را در طول این چند سال تجربه کرده‌ایم. بارها اتفاق افتاده که کار جامعه ما و کار نظام ما به مو رسیده است اما با دعا و توسل ایشان، کار باقی مانده و پاره نشده است. با رهنمودهای ایشان، مشکلات ما حل شده است. حالا چگونه باید در برابر چنین نعمتی شکرگزاری کنیم که شایسته آن باشد؟! چقدر زشت است، چقدر زشت است که بگوییم: چه نعمتی؟! ما از این چیزها زیاد داریم! کسی که چنین نعمت عظیمی برای او فرستاده شده اما قدر آن را نمی‌داند کیفرش چیست؟! وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ![9]

خدا نکند که ما را به ‌خاطر این ناسپاسی‌هایمان عقوبت کند و مورد مؤاخذه قرار دهد! البته ناسپاسی بعضی افراد در برابر این نعمت، در حالی است که الحمدلله امثال شما فراوان هستند که حق این نعمت را به‌خوبی می‌شناسند. نشانه‌اش هم همین قصیده‌ای بود که برادر عزیزمان خواندند و ما از آن استفاده کردیم. خداوند امثال این افراد را برای خدمت به اسلام حفظ کند و به ما هم توفیق خدمتگزاری در این نظام مقدس را مرحمت فرماید.

باز هم دعا می‌کنیم که خداوند سایه این بزرگوار را تا ظهور ولی‌عصر^{ارواحنافداه} بر سر ما مستدام بدارد.

وَالسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ