جلسه دوازدهم: فتنه های اجتماعی

تاریخ سخنرانی: 
1389/01/25
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 25 فروردين, 1389

 

بسم الله الرحمن الرحیم

فتنه‌های اجتماعی

آن چه پیش رو دارید گزیده‌ای از سخنان حضرت آیت الله مصباح یزدی (دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ ؛ 25/01/89 ایراد فرموده‌اند. باشد تا این رهنمودها بر بصیرت ما بیافزاید و چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

نحوه شکل­گیری فتنه­های اجتماعی

در چند جلسه اخیر درباره فتنه بحث می‌کردیم. یکی از بحث‌هائی که جا دارد مورد تفکر قرار گیرد، بحث کیفیت شکل­گیری فتنه است. بحث مورد نظر ما، فتنه‌های اجتماعی است. فتنه‌های اجتماعی چگونه شکل می‌گیرد؟ این گونه مسائل را می­توان به دو سبک بحث کرد: 1. تحلیلی؛ 2. تاریخی؛ یعنی یک راه این است که تعدادی از فتنه‌هائی را که در تاریخ اتّفاق افتاده است، مطالعه کنیم و ببینیم منشأ آن‌ها از کجا شروع شده، چه کسانی در آن دخالت داشته‌اند، چه روش‌هائی را به کار گرفته‌اند، و نهایتاً به کجا انجامیده است. این روش تقریباً روشی استقرائی است. امّا تحلیل یک واقعه، یا به طور کلی یک پدیده اجتماعی به نام فتنه کار متفاوتی است، هرچند برای این­که از قضایای تاریخی هم نتیجه آموزنده و عبرت آموزی بگیریم باز احتیاج به تحلیل داریم. آنچه اکنون در نظر بنده است، روش تحلیلی است. یعنی می­خواهیم ببینیم اصولاً فتنه چگونه شکل می‌گیرد.
فتنه‌های اجتماعی حوادث پیچیده‌ای است که باعث غبارآلود شدن فضای اجتماع می‌شود و در جامعه مشکلاتی را پیش می‌آورد، بر خلاف فتنه‌های فردی و امتحان‌های شخصی که آن مقدمات و این لوازم را ندارد؛ مثل «إِنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَوْلادُكُمْ فِتْنَة ...»1. انسان هر مالی داشته باشد، وسیله آزمایش است؛ ولی این شرایط را ندارد. فتنه‌های اجتماعی وقتی شکل می­گیرد که عدّه­ای انگیزه خاصّی دارند و می‌خواهند آن انگیزه تحقق پیدا کند و راه تحقق آنرا در راه­اندازی یک آشوب اجتماعی می­بینند. منظور از آشوب، فقط آشوب فیزیکی نیست؛ بلکه شامل این هم می­شود که یک حالت ابهام‌آمیز، نابسامانی روانی و آشفتگی در تشخیص به وجود آورند تا در سایه آن بتوانند مقاصدشان را تأمین کنند. در این راه کسانی را به کار می‌گیرند که یا آگاهانه با آن‌ها قرارداد می‌بندند و یا ناآگاهانه آن‌ها را به دام می‌اندازند که برایشان کار کنند. نقشه­ای طرح می­کنند و آنرا به اجرا می­گذارند. در این جریانات، خواه ناخواه عدّه­ای خسارت­هائی اعم از مالی، آبروئی و جانی می­بینند. پس آنچه مقوّم فتنه است انجام کارهائی با هدف مشخص است که یک جوّ مبهمی را به وجود می­آورد و در این جوّ، کسانی در معرض خسارت قرار می­گیرند و در سایه ابهاماتی که وجود دارد، طرّاحان اصلی به هدفی که دارند، نائل می­شوند. آن هدف گاهی مال است، گاهی موقعیت اجتماعی است، گاهی هم یکسری تعصّبات شخصی یا قومی است که ارضاء آنرا در این می­بینند که کسانی را درگیر کنند؛ مانند تعصّبات جاهلانه وهّابیون.

مؤلفه­های فتنه­های اجتماعی

می­توان گفت: مؤلفه­های فتنه عبارتند از:
1. کسانی که از راه فضای غبارآلود و آب گل آلود سعی در رسیدن به اهداف­شان را دارند.
2. کسانی که در این مسیر از راه­های مختلف به کار گرفته می­شوند. این افراد یا مزدورند، یا فریب­خورده.
3. گاهی یک عامل کمکی برای رواج فتنه پیدا می­شود و آن کسانی هستند که نیتی سوء و هدفی شیطانی ندارند؛ حتّی ممکن است به نیت خیر و به قصد انجام وظیفه، چنین اقدامی انجام ­دهند؛ حتّی ممکن است اقدام حقّی هم باشد؛ یعنی یک مطلب حقّی را بیان می­کنند، امّا به خاطر بی­بصیرتی و کم آگاهی، این مطلب را در جائی یا در زمانی یا به شکلی بیان می­کنند که فتنه­جویان از آن استفاده می­کنند. مطلب حقّ در عالم زیاد است، امّا همه چیز را در همه وقت و همه جا نباید بیان کرد. چنین عاملی گاهی در گسترش فتنه نقش دارد.

ویژگی­های هر یک از مؤلفه­ها

هر کدام از این سه دسته در پیدایش و گسترش فتنه مؤثر هستند؛ امّا همه از لحاظ ویژگی‌های شخصیتی و روان­شناختی مثل هم نیستند. هر کدام نقشی را ایفا می‌کنند و ویژگی‌های خاصّی دارند. در جلسه قبل به شرایط و ویژگی­های دسته اول اشاره کردم. عرض شد که به وجود آوردن این پدیده اجتماعی خاصّ، که هزینه‌هائی دارد و گاه ممکن است سال‌ها نیاز به برنامه‌ریزی داشته باشد، از هر کسی برنمی­آید. اوّلین شرط این افراد داشتن همّت بلند منفی و بلندپروازی‌های بی‌جا است. دوّمین ویژگی این افراد برخورداری از هوش ممتاز و سومین ویژگی، داشتن روح نفاق و چند چهرگی است. از آنجا که این افراد می‌توانند پنهان‌کاری کنند، غالباً شناخته نمی‌شوند. شاید بعد از این‌که فتنه تمام شد و آن‌ها به مقاصدشان رسیدند یا شکست خوردند، معلوم شود که اصلاً این‌ها از اوّل چه کسانی بوده­اند.
امّا گروه دوم یا عامل میانی مؤثر در فتنه، نیازی به این ویژگی­ها ندارد؛ این افراد نه لازم است آن بلندپروازی و نه آن هوش سرشار را داشته باشند و نه لزومی دارد که خیلی منافقانه کار کنند؛ بلکه این افراد بیشتر در بند اغراض مادی و لذایذ حیوانی هستند. البته گاهی عوامل دیگری هم ضمیمه می‌شود؛ امّا آنچه لازم است این است که پول‌پرست باشند تا گروه اول بتوانند با دادن پول به آن­ها از آن­ها بخواهند که نقشی را بازی کنند. این‌ها سطح توقّعات­شان پایین‌تر و همّت­شان پست‌تر است. عملاً هم کارهایی که انجام می­دهند، کارهای کم‌ارزشی است، یعنی هیچ وجهه اخلاقی و ارزشی ندارد.
امّا گروه سوم ممکن است نه آن صفات زشت شیطانی را داشته باشند و نه خیلی پول‌پرست باشند. مشکل این افراد این است که خوب نمی­فهمند و درست تشخیص نمی­دهند. هم در زندگی روزمره خودمان، هم در تاریخ اسلام، و هم در تاریخ معاصر چنین کسانی را سراغ داریم. آدم­های خوب، حتّی عالم، با تقوا، اهل زهد و ساده‌زیستی هستند یا بوده­اند که بدون این­که دنبال شهوات باشند، به خاطر کم‌فهمی کاری کرده­اند که بعد معلوم شده یکی از عوامل مؤثر در پیشرفت فتنه بوده­اند. این­که این‌ها پیش خدا معاقب باشند یا نه، حسابش با خداست و به این بحث مربوط نمی­شود؛ بحث ما تحلیل یک پدیده اجتماعی است. فکر نمی‌کنم در این مسئله شکّی باشد که گاه انسان با تقوا، متدین و عالمی پیدا می­شود که انسان ساده­ای است؛ یعنی به راحتی سرش کلاه می­رود. به عنوان مثال در داستان جنگ صفین شاید بتوان گفت ابوموسی اشعری این­گونه بوده است. او در قضیه حکمیت، فریب عمرو عاص را خورد.
شناخت این‌ها از این جهت مهم است که در مواجهه با فتنه و فتنه­گران بدانیم چه موضعی باید بگیریم و چه وظیفه­ای داریم. توجه به این‌ها می­تواند کمک کند به این‌که خود ما کمتر در دام بیافتیم و بتوانیم وظیفه­ای که در قبال دیگران داریم، انجام دهیم. اگر گمان کنیم که هر کس فهم خیلی خوبی دارد و خیلی با هوش است، هیچ وقت فتنه­جو نمی‌شود، زود فریب می­خوریم. باید بدانیم که اگر کسی فهم خوبی نداشته باشد، نمی­تواند فتنه را طراحی کند. معاویه که در مقابل امیرالمؤمنین ـ علیه السلام ـ آن فتنه را برپا کرد، هوش فراوانی داشته و در آن زمان به داهیه عرب معروف بوده است. امیرالمؤمنین در مقابل این حرف مشهور موضع گرفتند و فرمود: «وَ اللَّهِ مَا مُعَاوِیَةُ بِأَدْهَى مِنِّی وَ لَكِنَّهُ یَغْدِرُ وَ یَفْجُرُ وَ لَوْ لَا كَرَاهِیَةُ الْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ أَدْهَى النَّاس‏؛ ...»2: «خیال نکنید معاویه باهوش­تر از من است. من مانع دارم. تقوا جلویم را گرفته است.»؛ آن کسی که این فتنه را به وجود می­آورد و کاری می­کند که سال­ها مردم فکر کنند علی اصلاً اهل نماز نیست، باید داهیه عرب باشد. این طور تبلیغ کردن و یک ملّتی را این طور بار آوردن، کار هر کسی نیست. خیلی توانایی می‌خواهد. البته هر فرد باهوشی هم فتنه­جو نیست. این یک شمشیر دو لبه است. هوش می­تواند در یک مسیر صحیح هم به کار بیافتد و فتنه­ها را خاموش کند. آن کسی که خاموش کننده فتنه و اصلاح طلب واقعی است، او هم باید هوش سرشاری داشته باشد و همچنین باید انسان بلند پرواز و دارای همّت بلند باشد. بله، مسأله چندچهرگی و نقش بازی کردن کار شیطان است. بنده مؤمن و صالح خدا هیچ وقت این­گونه نمی‌شود. در زندگی امیرالمؤمنین(ع) یک نقطه ابهام و دو پهلو وجود ندارد؛ خیلی صاف و شفّاف است. اگر به کسی اعتراض داشت خیلی صریح به او می­گفت. در زندگی او اموری است که ما حتّی نمونه­های کوچکش را نمی­توانیم در جامعه­مان اجرا کنیم. به سبب همین امور بود که او را تحمّل نمی­کردند.

شگردهای فتنه­گران برای تربیت فتنه­جو

کسانی که اندیشه­های استعماری دارند یکی از شگردهایشان این است که سعی می‌کنند با استفاده از روانشناسان، دانشجویانی را که از کشورهای جهان سوم به آن‌جا می­روند شناسایی کنند و روحیات­شان را بشناسند. کسانی که همه خصوصیات مورد نظر آن­ها یا یکی از خصوصیاتی که آن­ها می­خواهند را داشته باشند، برایشان پرونده خاصّ تشکیل می­دهند و آن‌ها را تربیت می‌کنند. یکی از آن خصوصیات جاه‌طلبی است. به عنوان نمونه یکی از این افراد بنی‌صدر بود. جالب این است که بعضی از مقدّسین می­گویند: آوردن نام بنی صدر باعث غیبت می‌شود! هنگامی که معاویه آمده بود از سیدالشهدا(ع) برای یزید بیعت بگیرد، حضرت فرمودند: می­گوئی من با پسر تو که شراب‌خوار و اهل فسق و فجور است، به عنوان خلیفه مسلمین بیعت کنم؟ معاویه گفت: ولی یزید درباره شما این طور صحبت نمی‌کند؛ یعنی یزید مقدّس­تر از شماست؛ شما غیبت می­کنید! برخی افراد آن قدر از غیبت احتراز می‌کنند که اگرکسی بگوید: «بنی صدر جاه­طلب بود»؛ می­گویند: «چرا غیبت کردی؟»؛ بنی­صدر و امثال او از وقتی وارد فرانسه شدند، برای آن­ها پرونده تشکیل شد و آن­ها را تربیت کردند برای این­که روزی از آنها در مسیر اهداف خودشان استفاده کنند. از این نمونه­ها فراوان سراغ داریم. در یکی از سفرهائی که من به آمریکا رفته بودم، ما را برای سخنرانی در یک دانشگاه دعوت کرده بودند. با این دعوت، فرصتی پیدا شد که ما به چند تا از دانشگا­ه­های آنجا برویم. یکی از ایرانی­ها که در آن دانشگاه دوره دکتری می­گذراند، زمین خیلی وسیع، مشجّر، گل کاری شده و بسیار زیبائی را به ما نشان داد که لابه­لای درخت­های آن، ساختمانی بود که درست شکل مکعب بود و هیچ در و پنجره و راه نفوذی در آن دیده نمی­شد. هر چه به اطراف نگاه می­کردیم که از کجا می‌شود وارد آن شد، هیچ راهی پیدا نبود. او می­گفت: «تمام کسانی که پست­های درجه اوّل امریکا را احراز می‌کنند، از دوران دانشجوئی در این ساختمان پرونده دارند و فقط افراد معدودی به این پرونده­ها دسترسی دارند. هیچ کس راه ورود به این­جا را نمی­داند.»
منظورم این است که آن­هائی که می­خواهند فتنه ایجاد کنند، حتّی برای پرورش فتنه­جو سال­ها مقدمه­چینی می‌کنند. ابتدا ویژگی­های شخصیتی افراد را شناسایی می‌کنند؛ اگر کسی روحیه جاه طلبی داشته باشد، طعمه خوبی برای آن­هاست. چنین فردی که عاشق مقام است، برای رسیدن به آن مقام، هر شرطی بگذارند قبول می­کند. در مرتبه دوم کسانی که خیلی پول پرست‌اند، و در مرتبه سوم کسانی که شهوت پرست­اند، طعمه­های استعمارگران هستند. این سه عامل، عوامل مهمّی است که در شخصیت افراد خیلی مؤثر است و استعمارگران به ترتیب این‌ها را به کارهای مختلف می­گمارند.

مؤمن باید تیزهوش باشد

از مطالب گذشته روشن می­شود که به سادگی نمی­توان همه فتنه­ها را شناخت، و ریشه­ها و عوامل پشت پرده­اش و کسانی که به صورت­های مختلف در آن دخیل هستند را شناسایی کرد. این مطالب را از این جهت می­گویم که اگر یک رگ سادگی در ما وجود دارد، یک مقدار برطرف شود. البته ایمان ما اقتضا می‌کند که نسبت به همه خوش­بین باشیم؛ اما همین ایمان اقتضا می‌کند که تیزبین هم باشیم: «اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِن ...»3. همان طور که مقام معظم رهبری روی بصیرت تأکید می‌کنند، ما هم باید به بصیرت اهمیت بدهیم. ساده­اندیشی و خوش­بینی، بعضی جاها مشکل آفرین می­شود. البته سوءظن گناه کبیره است:؛ «... إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْم ...»4؛ امّا وقتی احتمال بدهیم که از طرف کسی خطری ما را تهدید می­کند و این باعث شود که حواس­مان را جمع کنیم و بدون این­که نسبت به او قضاوتی داشته باشیم، مواظب باشیم که ما را به دام نیاندازد، به اسلام ضرر نزند، به نظام اسلامی ضرر نزند، این دوراندیشی و احتیاطی است که از خواص مؤمن است. خیال نکنیم همه جا مؤمن باید سرش را زیر بیاندازد و بگوید: إن شاء الله خیر است! همین طور شد که علی را خانه نشین کردند؛ همین طور شد که ابوموسی اشعری حَکَم شد و به نفع عمرو عاص قضاوت کرد؛ همین طور شد که در طول تاریخ ما خسارت­های زیادی دادیم. این خسارت­ها ناشی از ساده اندیشی­ها بود. مؤمن باید باهوش باشد، البته نه هوش شیطانی. باید هوشی داشته باشد که بتواند حقّ و باطل را تشخیص دهد؛ شیاطین را شناسایی کند. این خوش‌بینی­های افراطی گاهی باعث فریب خوردن ما و افتادن در دام شیاطین می­شود.
ذکر قضایای تاریخی و فتنه­هائی که در گذشته واقع شده است، به خاطر این است که در زندگی آینده از این‌ها استفاده کنیم. آیا قرآن که این همه قضایای تاریخی را بیان می‌کند، فقط برای این است که کتاب تاریخ باشد؟ آیا برای این است که موقع بیکاری برویم برای سرگرمی بخوانیم؟ یا این­که «... إِنَّ فی‏؛ ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصار»5؛ و «... فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ»6. اگر چشم دارید عبرت بگیرید. قرآن نیامده که برای ما قصّه بگوید و ما را سرگرم کند؛ بلکه این داستان را می‌گوید تا برای ما عبرت باشد: «وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ ...»7، «وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذی آتَیْناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها ...»8.
قضایائی که امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه بیان می­فرمایند و بالاتر، پیش­گویی­ها یا پیش‌بینی­هائی که می­فرمایند، العیاذ بالله مثل کار رمّال­ها نیست که پیش‌بینی کنند و بگویند: به نظر من صد سال دیگر چه خواهد شد، یا این­که مثل گفته­های فوکویاما باشد! وقتی امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند: «سیأتی زمان کذا و کذا»، به خاطر این است که من و شما متوجّه باشیم که چنین چیزی ممکن است در زمان ما اتّفاق بیافتد و حواسمان را جمع کنیم. این ابزار قرار دادنِ داستان­های تاریخ نیست. این عبرت گرفتن از داستان­های تاریخی است. تاریخ فایده اصلی­اش عبرت است. اگر از تاریخ عبرت بگیریم و بگوئیم: مواظب باشید مثل ابوموسی اشعری نشوید، نباید حمل بر استفاده ابزاری از تاریخ شود. اصلاً تاریخ برای عبرت­گیری است. برای این است که ما برای زندگی حال و آینده‌؛ از آن درس بگیریم و مواظب باشیم در دام دیگران نیفتیم، خصوصاً با تأکیداتی که خود قرآن فرموده که قضایای گذشتگان برای شما هم اتّفاق خواهد افتاد. چرا این را گفته است؟ آیا فقط یک پیش­گویی و غیب­گویی است؟ «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا یَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَ الضَّرَّاءُ وَ زُلْزِلُوا ...»9: خیال می‌کنید شما همین که گفتید: مؤمن هستیم و نمازی و عبادتی انجام دادید، بهشتی هستید؟ این طور نیست. آیا خیال می‌کنید تا داستان پیشینیان برای شما تکرار نشده، بهشت می­روید؟ «أَمْ حَسِبْتُمْ»؛ از نوع استفهام انکاری است؛ یعنی نه، این طور نیست؛ برای شما هم همین داستان­ها اتّفاق خواهد افتاد. بنابراین ما از داستان­های تاریخی مخصوصاً تاریخ معاصر، باید عبرت بگیریم. چشم بسته قضیه دیروز را باز فردا تکرار نکنیم، که تکرار آن دلیل نجابت نیست؛ بلکه دلیل کم فهمی است.
مرحوم شیخ غلامرضا یزدی فقیه مرد بسیار بزرگی بود. یکی از ویژگی­های ایشان این بود که تا سنّ 90 سالگی منبر می­رفت و همه منبرهای ایشان هم آموزنده بود. سخن گفتن ایشان هم با منبرهای دیگر فرق داشت. ایشان روی منبر در مسجد گوهرشاد این جریان را نقل کرده است. می­گوید: «یک شب بارانی در یزد، منزل کسی دعوت داشتم. سوار الاغ بودم و از کوچه­ای عبور می کردم. به یک جوی آبی رسیدم که گویا پوشش روی آن سست بود. پای الاغ فرو رفت و من هم زمین خوردم و در گل ولای تمام لباس­هایم کثیف شد. همسایه­ها متوجّه شدند و من را به منزل بردند و لباس­هایم را عوض کردند و یک سر و صورتی به من دادند تا بتوانم بروم. من منصرف ‌شدم و به منزل برگشتم. یک­سال بعد به همان­جا دعوت داشتم. سوار همان الاغ شدم و رفتم. وسط آن کوچه که رسیدم، الاغ ایستاد. هر چه سعی کردم حرکت کند، حرکت نکرد. پیاده شدم ببینم علّت چیست، یک وقت یادم آمد که سال گذشته این‌جا الاغ پایش توی گل رفت و زمین خورد و من را هم زمین زد، و به همین علّت دیگر از این‌جا عبور نمی‌کند.»؛ این داستان را روی منبر نقل می­کند و سپس می­گوید: «عزیزانِ من، سعی کنید از این الاغ کمتر نباشید.»
اگر ما امروز از یک سوراخ ماری گزیده شدیم، ولی فردا دوباره سراغ همان رفتیم، این نجابت نیست؛ این حماقت است. باید این داستان­ها را بخوانیم و تحلیل کنیم تا دفعه دوّم مبتلا نشویم.

وفّقنا الله و ایّاکم


1؛ . التغابن / 15.

2؛ . نهج البلاغه، خطبه 200.

3؛ . بحارالانوار، ج 24، ص 123.

4؛ . الحجرات / 12.

5؛ . آل عمران / 13.

6؛ . الحشر/ 2.

7؛ . المائده / 27.

8؛ . الاعراف / 175.

9؛ . البقره / 214.