جلسه چهارم: تاج تواضع

تاریخ سخنرانی: 
1383/10/08
تاریخ اثر: 
سه شنبه, 8 دى, 1383

 

بسم الله الرحمن الرحیم

آن چه پیش رو دارید گزیده‌‏ای از سخنان حضرت آیت‌الله مصباح یزدی (دامت بركاته) است كه در تاریخ 10/8/1383 مصادف با 16 رمضان 1425 در دفتر مقام معظم رهبری (دام ظله‌‏العالی) ایراد فرموده ‏اند.

... «فَاجْعَلُوا عَلَیْهِ حَدَّكُمْ وَ لَهُ جِدَّكُمْ». یكی از معانی كه برای این عبارت بیان شده این است که شما باید در برابر چنین دشمن خطرناكی (شیطان) هر چه تندی و تیزی دارید به كار گیرید؛ نرمش در برابر او روا نیست. هیچ ارتباطی با چنین دشمنی صحیح نیست. باید ارتباط خود را با او قطع كنید. «فَلَعَمْرُ اللَّهِ لَقَدْ فَخَرَ عَلَی أَصْلِكُمْ وَ وَقَعَ فِی حَسَبِكُمْ وَ دَفَعَ فِی نَسَبِكُمْ...»؛ دیدید درباره پدر شما چه رفتاری كرد و چگونه از سر حسد نسبت به او بزرگی ورزید؟ و اصل و ریشه او را پست جلوه داد؟ شیطان اصل آدم را به لجن یا گِلی بدبو نسبت داد و به نسب و ریشه او توهین كرد. اكنون در مقابل چنین كسی كه قسم خورده که شما را گمراه كند و سواره‌نظام و پیاده‌نظامش را برای هلاكت شما بسیج كرده است، چه كار خواهید كرد؟ رابطه‏تان را با او قطع كنید و مواظب باشید فریبش را نخورید. «یَقْتَنِصُونَكُمْ بِكُلِّ مَكَانٍ وَ یَضْرِبُونَ مِنْكُمْ كُلَّ بَنَانٍ»؛ لشکریان شیطان هر كجا شما را بیابند، شكارتان می‏كنند و تمام توان شما را از بین می‏برند. «لَا تَمْتَنِعُونَ بِحِیلَةٍ وَ لَا تَدْفَعُونَ بِعَزِیمَةٍ»؛ اینان درصددند شما را چنان در تنگنا قرار دهند كه دیگر برایتان فرصت تصمیم‌گرفتن باقی نماند. «فِی حَوْمَةِ ذُلٍّ وَ حَلْقَةِ ضِیقٍ وَ عَرْصَةِ مَوْتٍ»؛ شما را در گستره‏ای از ذلت و زبونی گرفتار كنند و در تنگنای كشنده‏ای قرار دهند. «وَ جَوْلَةِ بَلَاءٍ»؛ شما را به كوران بلاها و سختی‏ها مبتلا كنند. این تصمیمِ شیطان است كه هم سواره‌نظام دارد و هم پیاده‌نظام؛ هم دار و دسته‌ای از قبیله خود و هم شاگردان و وابستگانی از میان آدمیان؛ بهترین راهی كه شیطان می‏خواهد شما را از طریق آن فریب دهد، همان چیزی است كه در وجود خودش اسباب سقوط او شد، چه چیز؟ «اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِینَ‏»1. شیطان می‏خواهد شما را به همان درد خودش مبتلا كند. سلاح كشنده‏ای هم كه دربرابر شما به كار می‏برد كارآیی كافی دارد: تكبر و خودبزرگ‏بینی. «فَأَطْفِئُوا مَا كَمَنَ فِی قُلُوبِكُمْ مِنْ نِیرَانِ الْعَصَبِیَّةِ». خودبزرگ‌بینی مثل درختی است كه شاخه‏های متعددی دارد كه همه از همین ریشه تغذیه می‏كنند. گاهی خودبزرگ‏بینی شخصی است و گاهی گروهی. وقتی انسان به گروهی وابسته شد، آن گروه را مثل خودش تلقی می‏كند. به عنوان مثال وقتی فردی امروز وابسته به یک تیم ورزشی است، اگر افراد این تیم در مسابقه برنده شوند، این فرد به همراه دیگر اعضای تیم اظهار شادی می‏كند. همین فردی كه امروز جزو این تیم است و به واسطه پیروزی این‏ها شاد می‏شود، روز دیگری که در تیم دیگری مسابقه می‏دهد، اگر چه علیه تیم سابقش باشد، وقتی كه پیروز بشوند شاد می‏شود. چرا؟ برای این كه مادامی كه خود را وابسته به‏این‏ها می‏داند، پیروزی این‏ها را پیروزی خودش می‏شمارد. چون عضوی از این گروه است. نمونه‌های ثابتی هم هست كه تغییر نمی‏كند؛ مثل اعضای یك خانواده، اعضای یك قبیله و...؛ این قوم گرایی‏ها، نژادپرستی‏ها و ملی‏گرایی‏ها همه از ریشه خودبزرگ‌بینی است.
مسلمان، موحد و مؤمن، باید ملاكش حق و باطل باشد. اگر كسی را حمایت می‏كند، برای این است كه او حق است و اگر كسی را مذمت می‏كند به دلیل باطل بودن اوست؛ نه اینکه چون خویش و قوم و هم‌محلی ‏اوست؛ نه چون اهل یك آب و خاك‌اند؛ البته تأثیر هر یک از این‏ها متفاوت است. برخی از آن‏ها فقط یك نوع مذمت و نكوهش اخلاقی دارد؛ بعضی‏ها كراهت دارد؛ بعضی حرمت و بعضی هم به كفر منتهی می‏شود؛ ولی این ریشه، هرچند از مراتب ضعیف هم شروع بشود، قابل رشد است. این نهال ضعیف می‏تواند رشد كند تا برسد به؛ «أنا ربكم الاعلی‏»2. پس «فَأَطْفِئُوا مَا كَمَنَ فِی قُلُوبِكُمْ مِنْ نِیرَانِ الْعَصَبِیَّةِ»؛ آن شراره‏های تعصب را در قلب خود خاموش سازید.عصبیت مذموم این است كه آدم از چیزی، هرچند باطل و ناحق باشد، حمایت كند؛ والا عصبیت ورزیدن نسبت به حق، غیرت و حمیت الهی است.
«وَ أَحْقَادِ الْجَاهِلِیَّةِ». تكبر ابلیس به آدم، سبب شد كه كینه او و فرزندانش را در دل بگیرد. این كینه از همان ریشه خودبزرگ‌بینی پدید آمد. پس كینه هم از میوه‏های شوم همین درخت تكبر و خودبزرگ‏بینی است. «فَإِنَّمَا تِلْكَ الْحَمِیَّةُ تَكُونُ فِی الْمُسْلِمِ مِنْ خَطَرَاتِ الشَّیْطَانِ و نَخَواتِه». اگر مسلمانی نسبت به یك امر ناحقی تعصب ورزید و لجاجت به خرج داد، نشانه این است كه شیطان در دل او نفوذ كرده است. «وَ نَزَغَاتِهِ وَ نَفَثَاتِهِ»؛ از وسوسه‏های شیطان به «نَزَعة»؛ و «نَفَثه»؛ تعبیر كرده‏اند؛ یعنی فوت كردن و دمیدن. شیطان وقتی در انسان می‏دمد، آدم خودش را باد می‏كند و بزرگ می‏ببیند. خودبزرگ‏بینی، خودش بادی است كه شیطان به دماغ آدم می‌دمد.؛ «وَ اعْتَمِدُوا وَضْعَ التَّذَلُّلِ عَلَی رُءُوسِكُمْ وَ إِلْقَاءَ التَّعَزُّزِ تَحْتَ أَقْدَامِكُمْ». این فراز از زیباترین عبارت‏های این خطبه است كه می‏فرماید: تواضع را تاج سر قرار دهید و تكبر را زیرپاهایتان له كنید. معمولاً وقتی انسان تواضع و فروتنی می‏كند، سر فرود می‏آورد. حضرت می‏فرماید سر پایین آوردنتان در واقع تاجی است كه بر سر می‏گذارید. و تكبر كه باد به دماغ انداختن و گردن‌فرازی كردن است، در ظاهر چنین است، ولی باطن تکبر نفخات شیطان است. این شیطان است كه در شما می‏دمد. این نفخات را مثل بادكنكی زیر پا له كنید. «وَ خَلْعَ التَّكَبُّرِ مِنْ أَعْنَاقِكُمْ»؛ تكبر مثل بار سنگینی است كه روی گردن شما افتاده، این را از گردن خود بردارید و خود را آسوده كنید. وقتی انسان خودش را بزرگ‏تر از دیگران ببیند، خودبزرگ‌بینی باعث تقیداتی می‏شود و باری روی دوش آدم می‏آید؛ مثل اینکه چگونه راه بروم، چطور حرف بزنم، چه جور بنشینم؟ این بار سنگینی است كه آدم را گرفتار می‏كند. بار را از گردنتان بردارید، تواضع داشته باشید.
«وَ اتَّخِذُوا التَّوَاضُعَ مَسْلَحَةً بَیْنَكُمْ وَ بَیْنَ عَدُوِّكُمْ»؛ شیطان با تمام لشكریانش به جنگ شما آمده و شما ناچارید به جنگ او بروید. سلاح شما در این پیكار چیست؟ او می‏خواهد تكبر را بر شما حاكم كند، سلاح شما در برابر او تواضع است. «وَ اتَّخِذُوا التَّوَاضُعَ مَسْلَحَةً بَیْنَكُمْ وَ بَیْنَ عَدُوِّكُمْ إِبْلِیسَ وَ جُنُودِهِ».
سپس این نكته را تذكر می‏دهند كه خیال نكنید فقط شیطان و دارودسته‏اش شما را فریب می‏دهند، بدانید در هر قوم و هر ملتی ممكن است یاران شیطان وجود داشته باشند. «فَإِنَّ لَهُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ جُنُوداً وَ أَعْوَاناً»؛ در میان همین آدمیزادگان، در هر جمعیت، هر گروه و هر حزبی كسانی هستند كه یاران شیطان‌اند و آمده‏اند که شما، مؤمنین را فریب دهند. «وَ لَا تَكُونُوا كَالْمُتَكَبِّرِ عَلَی ابْنِ أُمِّهِ مِنْ غَیْرِ مَا فَضْلٍ جَعَلَهُ اللَّهُ فِیهِ». سپس با اشاره به یكی دیگر از میوه‏های زهرآلود تكبر می‏فرمایند كه تكبر ریشه حسد هم هست. حضرت امیر(ع) داستان هابیل و قابیل را یادآور می‏شوند و می‏فرمایند: حکایت شما در زمانی که نسبت به هم‏دیگر تعصب می‏ورزید و خودتان را بالاتر می‏بینید، مثل داستان دو برادری است كه از یك مادر و پدر متولد شده‏اند، و هیچ یك بر دیگری برتری ندارد. در ماجرای هابیل و قابیل تكبر موجب حسد شد و این حسد كار را به آن جا رساند كه اولین قتل و جنایت در عالم پدید آمد و تا آخر، هر قتلی انجام گیرد، سهمی از گناهش مال قابیل است؛ چون مبتكر این گناه بود. «مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَیِّئَةً كانَ علَیهِ وِزرَها وَ وِزرَ مِن عَمل بِها»3؛ هر كس سنت بدی بگذارد، كسانی كه بدعتی در دین می‏گذارند، قانونی بر خلاف شرع وضع می‏كنند، هر كس به آن قانون عمل كند و هر گناهی دیگران تا روز قیامت به واسطه آن قانون مرتكب بشوند، سهمی از آن گناه مربوط به آن قانون‌گذار است. امیرالمؤمنین(ع) مردم را برحذر می‌دارد كه مبادا مثل دو برادری بشوید كه بدون این كه یكی از آنها فضلی بر دیگری داشته باشد، بر او تكبر كند و نسبت به او حسد ورزد. در حقیقت، این جا حسدورزی است؛ اما حضرت می‏فرمایند: او نسبت به برادرش تكبر ورزید. این امر اشاره به این دارد كه ریشه حسد هم تكبر است. ریشه اصلی این است كه وقتی كسی خودش را بزرگ می‏بیند، نمی‏تواند بزرگ دیگری را در مقابل خود ببیند. «سِوَی مَا أَلْحَقَتِ الْعَظَمَةُ بِنَفْسِهِ وَ نَفَخَ الشَّیْطَانُ فِی أَنْفِهِ مِنْ رِیحِ الْكِبْرِ»؛ امیرالمؤمنین(ع) می‏فرمایند: تكبر بادی است كه شیطان به دماغ انسان می‏دمد. «الَّذِی أَعْقَبَهُ اللَّهُ بِهِ النَّدَامَةَ وَ أَلْزَمَهُ آثَامَ الْقَاتِلِینَ». این کلام اشاره به داستان قابیل است؛ یعنی هر قاتلی كه در عالم مرتكب قتلی بشود، سهمی از گناهش مال قابیل است كه این سنت سیئه و این بدعت را گذاشت. هر كس دیگر هم بدعتی بگذارد، هر گناهی بر آن مترتب شود، سهمی از آن گناهان مال بدعت‏گذار خواهد بود.
«أَلَا وَ قَدْ أَمْعَنْتُمْ فِی الْبَغْیِ وَ أَفْسَدْتُمْ فِی الْأَرْضِ»؛ از این جا حضرت شروع می‏كنند به این كه شما هم كما بیش به این درد مبتلا شده‏اید. شیطان در بینی‏های شما دمیده و اكنون در معرض خطر عظیمی قرار گرفته‏اید كه اگر زود به فریاد خودتان نرسید و خود را از مهلكه این خطر نجات ندهید، آتش تكبر شعله‌ور می‏شود و درخت شوم عصبیت و خودبزرگ‌بینی در دل‏های شما رشد می‏كند و سرنوشت شما را به سرنوشت شیطان پیوند خواهد زد.


1؛ بقره: 34

2؛ نازعات: 24

3؛ بحار، ج‏74، ص‏204، روایت 41