جلسه هشتم: كبر، كمند فراگیر

تاریخ: 
پنجشنبه, 14 آبان, 1383

 

بسم الله الرحمن الرحیم

آن چه پیش رو دارید گزیده‌‏ای از سخنان حضرت آیت‌الله مصباح یزدی (دامت بركاته) است كه در تاریخ 14/8/1383 مصادف با 20 رمضان 1425 در دفتر مقام معظم رهبری (دام ظله‌‏العالی) ایراد فرموده ‏اند

«فَاللَّهَ اللَّهَ فِی عَاجِلِ الْبَغْیِ وَ آجِلِ وَخَامَةِ الظُّلْمِ وَ سُوءِ عَاقِبَةِ الْكِبْرِ...»
حضرت علی(ع) در خطبه قاصعه ریشه بسیاری از مفاسد اخلاقی و اجتماعی را مشخص می‏كنند. وقتی در مورد امراض بدنی به دكتر مراجعه می‌‏كنیم، گاهی پزشک با معاینه‌ای سطحی، دارویی را برای ما تجویز می‏كند؛ گاهی هم با نگاهی عمیق‏تر درصدد بر می‏آید كه علت اصلی بیماری ما را بشناسد و آن را معالجه كند. در معالجه امراض اخلاقی هم همین مراتب قابل بررسی است. بعضی از عالمان اخلاق علت ظاهری‏؛ مشکلات اخلاقی را می‏گویند؛ اما کسانی كه عمیق می‌اندیشند و تجربه بیش‏تری دارند، دنبال علت اصلی و زیربنایی می‏گردند. امیرالمؤمنین (صلوات الله علیه) در این خطبه نقش چنین طبیب ژرف‌اندیشی را ایفا كرده‏‌اند.
ما هم باید مفاسد اخلاقی و اجتماعی‏مان را ریشه‌‏یابی كنیم. امروز اگر از مسؤولی انتقاد كنند كه آقا! فلان رفتار شما درست نبود؛ چرا چنین كردید؟ كمتر مسؤولی را می‏یابید كه صریحاً به اشتباه خود اعتراف كند. اگر هم كسی اعتراف كرد، نمی‏شود خیلی به این اعتراف دل بست؛ شاید همان هم وسیله فریب دادن باشد. غالباً وقتی انسان به قدرتی می‏رسد، حاضر نیست پاسخ‏گو باشد. بعضی افراد وقتی به قدرت می‏رسند، فقط به فكر منفعت خودشان هستند و کاری ندارند به این که جامعه خراب می‏شود، نسل آینده فاسد می‏شود. حتی گاهی برای رسیدن به منافع خود، به عنوان دفاع از جوان‏ها، آن‏ها را به جهنم سوق می‌دهند. مردم را فریب می‌دهد كه من از جوان‏ها حمایت می‏‌كنم؛ تا به او رأی بدهند؛ اما سرانجامِ جوان‌ها هر چه می‏خواهد بشود، بشود! قرآن کریم در مورد چنین کسانی می‌فرماید: «وَ إِذا تَوَلَّی سَعیٰ فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیها وَ یُهْلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ‏»1؛ باید ریشه‏یابی كنیم كه چنین فردی چگونه مقام‏‌پرست شده و چرا حق دیگران را ضایع می‌‏كند؟ مربی عمیق، ریشه این مفسده را پیدا می‏كند و درصدد اصلاح آن برمی‌‏آید؛ چون با اصلاح ریشه، شاخ و برگ‌‏ها هم اصلاح خواهد شد.
امیرالمؤمنین(ع) ریشه بسیاری از این مفاسد اخلاقیِ فردی و اجتماعی را «كبر»؛ می‏داند؛ سپس هشدار می‏دهد كه مبادا خیال كنیم تكبر و غرور فقط مختص آدم‌‏های متشخص و ثروت‏مند است؛ یا كسانی كه از روی جهل و غفلت خود را بزرگ می‏بینند؛ یا آنان كه به دلیل قدرت یا وابستگی‌های قومی بر دیگران تكبر می‌ورزند. اگر ریشه تكبر نوعی جهل است، نباید انسانِ عالم متكبر باشد، اگر ریشه‏؛ آن نوعی امتیازات مادی است، پس نباید آدم فقیر تكبر داشته باشد. امام(ع) می‏فرماید: تكبر، دام گسترده شیطان است كه نه عالم می‏شناسد و نه فقیر و نه هیچ كس دیگری. شیطان اگر دامش را بر سر راه فقیری هم بگستراند، او هم از هلاكت نجات نمی‏یابد؛ ولو لباس كهنه و مندرس بر تن داشته باشد. عالمانی كه در این دام شیطانی افتاده‏اند، چه فسادهایی بر پا كرده‏اند! قرآن كریم همه جا اختلاف در دین را محصول عالمانی دانسته كه از روی بغی و سركشی این اختلافات را پدید آورده‏اند؛ «و مَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلاَّ الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَیِّناتُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ‏»2؛ قرآن می‏گوید ریشه این اختلافاتی كه در ادیان و مذاهب پیدا شده، كسانی بوده‏اند كه عالماً و عامداً به خاطر مقام و منافع خودشان ایجاد اختلاف كرده‏اند. این آیه به صورت حصر می‏گوید: اختلافی پیدا نشد، مگر از ناحیه كسانی كه خودشان اهل علم و كتاب بودند.شیاطین به بهانه‏های مختلف، انسان را وسوسه می‏كنند كه آقا! شما چه چیزتان از فلانی كمتر است؛ او دارای فلان پست و مقام است، رئیس فلان ‌جاست، قاضیِ فلان جاست. چرا شما این قدر گوشه‌‏گیری می‏‌كنید؟! خوب، حالا چگونه خودم را مطرح كنم كه جلب توجه كند؟ باید حرف تازه‏ای بزنم تا توجه‏ها جلب شود و كسانی بپرسند كه این حرف جدید از چه كسی بود؟! اگر این آقا در ابتدا بگوید: خدا دوتاست، یا اسلام دروغ است و...، در جامعه‏ای مثل جامعه اسلامی ایران كه برای انقلاب اسلامی‏اش صدها هزار شهید داده، كسی به حرف او گوش نمی‌‏دهد؛ لذا، باید بگوید: نه آقا! اسلام حقیقی را شما نشناختید؛ من چیزهایی از اسلام كشف كرده‏ام كه دیگران كشف نكرده‏‌اند! مگر شما نمی‏‌گویید قرآن حقایقی دارد كه باید تا روز قیامت تدریجاً كشف شود؛ من هم یكی از این حقایق را كشف كردم! باز شیطان وسوسه می‏كند و می‌گوید: آقا! ببین با این حرف‏هایی كه آخوندها می‏زنند جوان‏ها چه طور از دین برمی‏گردند و نسبت به اسلام بدبین می‏شوند! ....
اوایل انقلاب لایحه‌‏ای را به مجلس یا شورای عالی قضایی بردند كه با تصویب آن، احكام قصاص اسلامی، قانونی بشود. عده‌ای از قضات وابسته به جبهه ملی اعلامیه دادند كه این احكام، غیرانسانی و خلاف اعلامیه حقوق بشر است. امام، بدون درنگ پیغام صریح دادند كه این‏ها مرتدند و خون‏شان هدر است. امروز هم می‌‏گویند تاریخ مصرف این احكام گذشته، این‏ها مربوط به 1400 سال پیش بود. آن زمان هم این احکام را خدا نگفته بود؛ بلکه پیغمبر بر اساس مصلحت عمل كرد!
ظاهر قضیه این است كه می‏خواهند برای اسلام دل‏سوزی كنند تا جوان‏ها كافر نشوند؛ اما چگونه؟ وادارشان می‌كنند كه ضروریات دین را انكار كنند؛ برای این كه بی‏دین نشوند؟! در كنفرانس برلین، یك كسی كه عمامه‌ای هم بر سرش بود، گفته بود: اسلام، این گونه نیست كه این‏ها می‏گویند؛ اسلام طرفدار آزادی و مساوات است. كمونیست‏ها گفته بودند طبق این اسلامی كه تو می‏گویی، ما از شما مسلمان‏تریم! طرفداران آن آقا هم در روزنامه‏‌هایشان نوشتند: باید اسلام را این‌گونه معرفی كنید تا كمونیست‌‏ها هم بگویند ما مسلمانیم! یعنی بگویید اسلام نه نماز خواسته، نه روزه؛ نه قوانین كیفری دارد و نه دست بریدن و تازیانه زدن، و نه حكم اعدام!
شیطان آدم را وسوسه می‏كند كه آقا! شما باید اسلام را حفظ كنید؛ ببینید جوان‏ها دارند از دست می‏روند! چه كنیم؟ احكام اسلام را تغییر دهید، فتواهای جدیدی صادر كنید؛ چیزهایی را بگویید كه مردم بپسندند؛ والا همه از دین برمی‏گردند! چنین عالمی دلش برای اسلام نسوخته، دلش برای انزوای خودش سوخته؛ دیده موقعیتی در جامعه ندارد، خواسته طرفدارانی پیدا كند؛ چند نفر برایش هورا بكشند. برای همین، باید چیزی بگوید كه جوان‏های ناآشنا با معارف اسلامی، خوششان بیاید. منشأ این رفتار چیست؟ ریشه مسأله، كبر است كه آرام آرام خودش را به این صورت نشان می‏دهد.
«فَاللَّهَ اللَّهَ فِی عَاجِلِ الْبَغْیِ». در فرهنگ اسلامی وقتی می‏‌خواهند توجه ما را به مسأله مهمی جلب كنند، می‏گویند حواستان جمع خدا باشد، خدا را در نظر داشته باشید؛ چون در فرهنگ اسلامی چیزی مهم‏تر از خدا نیست. این فرمایش حضرت امیر(ع) نیز چنین تعبیری است. یعنی خدا را در نظر داشته باشید، درباره این كه چه قدر تكبر فرجام هراسناكی دارد. خصلت كبر،گسترده‏ترین دام شكار شیطان و بزرگ‏ترین نیرنگ اوست. كبر مثل زهر كشنده وارد خون شما می‏شود و به قلبتان آسیب می‏رساند. شاید منظور از این تشبیه این است كه اگر زهر وارد خون شود و به قلب سرایت كند، دیگر نمی‏توان چاره‏ای كرد. كبر هم اگر در دل انسان خانه كرد، دیگر درمانی ندارد و انسان را جهنمی می‏كند. «لَا عَالِماً لِعِلْمِهِ وَ لَا مُقِلًّا فِی طِمْرِهِ»؛ نه عالم از آن زهر كشنده نجات می‏یابد و نه تهیدستِ كهنه‌پوش. «وَ عَنْ ذَلِكَ مَا حَرَسَ اللَّهُ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِینَ».
در این فراز از خطبه، امیرالمؤمنین(ع) به یكی از حكمت‏های عبادات اشاره می‏كنند. در حقیقت، عبادات به گونه‏ای تشریع شده كه زایل‏كننده كبر باشد. نماز طوری تشریع شده كه انسان بر روی خاك بیفتد. این، اوج خضوع یك انسان است. مردم طائف به پیغمبر اكرم(ص) پیشنهاد كردند كه ما حاضریم مسلمان بشویم به این شرط كه سجده نماز را از ما بردارید. ما روزه می‏گیریم، حج می‏رویم، جهاد می‏كنیم، جانمان را می‏دهیم، اما سر روی زمین گذاشتن به مزاجمان نمی‏سازد. پیغمبر(ص) در جواب ایشان فرمود: «لاٰ خَیْرَ فِى دِینٍ وَ لَیْسَ فِیهِ رُكُوعٌ وَ لاٰ سُجُودٌ»3؛ یكی از بزرگ‏ترین حكمت‏های نماز این است كه روح تكبر از آدمیزاد گرفته شود. «بِالصَّلَوَاتِ وَ الزَّكَوَاتِ وَ مُجَاهَدَةِ الصِّیَامِ فِی الْأَیَّامِ الْمَفْرُوضَاتِ تَسْكِیناً لِأَطْرَافِهِمْ وَ تَخْشِیعاً لِأَبْصَارِهِمْ...»؛ چرا خداوند نماز و روزه و زكات را واجب كرد؟ تا مردمان به واسطه این‏ها از سركشی دست بردارند؛ چشم‏هایشان حالت خشوع و شكستگی پیدا كند. هنگام نماز باید از گوشه‏های چشم، اشك جاری شود و نهایتاً باید تكبر و نخوت را از دل نمازگزار بزداید. آنان كه آزاده‏اند و زیر بار هیچ قید و بندی نمی‏روند، صورت‏هایشان را فروتنانه برای اظهار كوچكی در برابر خدا بر خاك می‏گذارند. «وَ لُحُوقِ الْبُطُونِ بِالْمُتُونِ مِنَ الصِّیَامِ تَذَلُّلًا...»؛ در روزه نیز باید طعم گرسنگی را چشید، تا شكم به اندام‏ها بچسبد و از آن غرور و خودخواهی تهی گردد. باید انسان طعم نیاز را بچشد، تا دیگر سركشی نكند. «انْظُرُوا إِلَی مَا فِی هَذِهِ الْأَفْعَالِ مِنْ قَمْعِ نَوَاجِمِ الْفَخْرِ وَ قَدْعِ طَوَالِعِ الْكِبْرِ»؛ حضرت می‏فرمایند در آثار عبادات بیندیشید و ببینید كه خدا چگونه ریشه‌‏های كبر را می‏‌خشكاند، تا جوانه‏‌های تكبر و فخرفروشی در دل مؤمن جوانه نزند.


1؛ بقره: 205

2؛ بقره: 213

3؛ بحار، ج‏17، باب 15، ص‏53