جلسه هفتم: حج، آزمون بندگى

تاریخ سخنرانی: 
1383/13/08
تاریخ اثر: 
دوشنبه, 8 فروردين, 1384

 

بسم الله الرحمن الرحیم

آن چه پیش رو دارید گزیده‌‏ای از سخنان حضرت آیت‌الله مصباح یزدی (دامت بركاته) است كه در تاریخ 13/8/1383 مصادف با 19 رمضان 1425 در دفتر مقام معظم رهبری (دام ظله‌‏العالی) ایراد فرموده ‏اند

ما در این عالم پیوسته در حال آزمایش شدن هستیم. روزی و لحظه‌‏ای نیست كه مورد امتحان نباشیم؛ لکن گاه حوادثی در زندگی ما و در كل جامعه اثر می‏گذارد كه می‏تواند زندگی انسان را به كلی دگرگون كند؛ معمولاً ما این قبیل موارد را آزمایش الهی می‏گوییم. گاهی آزمایش به وسیله اشخاص انسانی نیست؛ بلكه به وسیله امور مادی، فیزیكی و طبیعی است. از بارزترین نمونه این گونه آزمایش‏های الهی ـ‌كه باز در آن‏جا هم زمینه خود بزرگ‏بینی و هم زمینه تواضع وجود دارد‌ـ مراسم حج است. به تعبیر امیرالمؤمنین(ع) از روزی كه انسان روی زمین زندگی كرده، همه انبیا و همه اقوام به وسیله سنگ‏هایی كه نه بینا هستند، نه شنوا، و نه نفع و ضرری برای كسی دارند، آزمایش شده‌‏اند. خدا تعدادی سنگ را در زمین بی‏‌آب و علفی قرار داده و اسمش را گذاشته خانه خدا؛ بیت الله؛ و به مردم دستور داده که از راه‌‏های دور، از جاهای خوش آب و هوا، از خانه‏‌های خوب و راحت خودشان دست بردارند و بیایند در این بیابان بی‌آب و علف، و دور این سنگ‏ها بچرخند، تا آزمایش شوند كه آیا حاضرند از لباس‌‏های فاخر، زندگی راحت و از امتیازات ظاهری دست بردارند؟ این وسیله آزمایشی است كه از زمان حضرت آدم(ع) بر روی زمین وجود داشته و تا آخرالزمان هم وجود خواهد داشت. «أَلَا تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِینَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ(ع) إِلَی آخِرِینَ...». خدا انسان‏ها را به چیزهایی كه اسرارش را نمی‏دانند، آزمایش می‏كند. اگر مردم حكمت‏ها و فوائد آن را بدانند، این سود را می‏پذیرند و اگر کاری منافع مادی روشنی داشته باشد، به راحتی آن را قبول می‏كنند؛ ولی این آزمایش واقعی نخواهد بود. آزمایش باید توأم با ابهام باشد. اگر شاگردان بدانند كه معلم چه سؤال‏هایی از ایشان خواهد پرسید، پاسخ دادن به آن‏ها هنری نمی‏خواهد. حكمتِ وقوف در عرفات، مشعر، رمی جمرات و... برای مردم به درستی روشن نیست. اگر حج صرفاً یك سفر بود، باز ممكن بود كسانی به واسطه، انگیزه‏ای برای این سفر داشته باشند. ولی در این سفر افعالی تشریع شده كه حكمت روشن و جاذبة چندانی ندارد. مكه شهر بی‏آب و علفی است. در عرفات هم آبی وجود ندارد و سابقاً روز هشتم ذی‌الحجه عده‌ای مشك‏های پر از آب را به عرفات می‏بردند تا حاجی‌‏ها در روز عرفه از تشنگی هلاك نشوند، و به همین دلیل این روز را روز ترویه می‏گفتند. حالا حجاج در عرفات قرار است چه كنند؟ هیچ؛ فقط باید به آن‏جا بروند. اگر پیش از غروب روز عرفه هم به عرفات نرسیدند، حج باطل است. آیا آن جا معامله‏‌ای می‏‌شود؟ سخنرانی می‌‏كنند؟ تعلیمی داده می‌‏شود؟ هیچ؛ فقط باید آن جا باشند. سپس باید فوراً حركت كنند تا به مشعر برسند، آن جا چه كار كنند؟ هیچ؛ باید شب را تا صبح در آن جا بمانند. و بعد هم دستور است كه صبح زود به سمت منىٰ حركت كنید. اسرار و حكمت‏؛ این کارها چیست؟ نمی‌دانیم.
این امتحانی واقعی است. آدم هزار فرسخ راه برود ــ ‌مخصوصاً در زمان‌های قدیم كه با شتر مسافر می‏كردند‌ــ و برسد به سرزمینی كه نه آبی دارد، نه علفی نه غذایی و نه محل استراحتی؛ كه چه بشود؟ اگر خدا می‏خواست مردم به هر صورتی كه هست دستوراتش را عمل كنند، خانه خودش را در منطقه‏ای خوش آب وهوا قرار می‏داد، ساختمانش را از زمرد و یاقوت می‏ساخت، تا لااقل مردم به بهانة تماشا انگیزه‌ای برای این سفر داشته باشند. چرا چنین نكرد؟ برای امتحان؛ برای این كه روح تكبر در انسان از میان برود. چه سّری است در این كه باید این همه با روح تكبر و خودبزرگ‏بینی مبارزه كرد؟ ما اصلاً آفریده شده‏ایم برای عبادت «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُونِ‏»1؛ و باید بفهمیم كه در مقابل خدا هیچ نداریم؛ مگر آن‌چه او بدهد. پس باید هرچه را با این اندیشه منافات دارد كنار بگذاریم.
امروز اگر می‏بینید در تمام دنیا با اسلامِ ایران مخالفت می‏كنند، برای این است كه به فرمایش امام، بعد از انقلاب، بویی از اسلام در این سرزمین آمده؛ یعنی مردم دارند بنده بودن خودشان را درك می‏كنند و می‏خواهند احكام خدا را اجرا كنند.
در عمق وجود انسان نیز همان چیزی وجود دارد كه در باطن شیطان بود، گاهی به صورت ضعیف و كم رنگ، گاهی هم به صورت قوی و برجسته. امروز بعضی از ملی‌ـ‌‏مذهبی‏‌ها می‌‏گویند: دیگر دوران تكلیف گذشته است! امروز، در دوران مدرنیته و پُست مدرن، بشر متحول شده! این بشر فقط باید حقش را بگیرد، از چه كسی؟ از همه؛ یكی هم از خدا! انسان باید در مقابل خدا بایستد و بگوید حق مرا بده! این همان روح انانیت، خودبزرگ‌بینی و هویت استقلالی برای خود قائل شدن است كه با بندگی سازگار نیست. می‏گویند: «اصلاً مفهوم خدا را باید حذف كرد! این كه در قرآن اسم «عبد»؛ آمده، طبق فرهنگ جاهلی است! آن زمان‏ها دوره برده‏داری بوده، قرآن هم طبق فرهنگ عمومی مردم صحبت كرده است! در حالی كه انسان موجود مستقل شریفی است كه باید حقش را از همه و حتی از خدا بگیرد!»؛ این تز دشمن است.
اگر اسلام بخواهد آن هدف الهی را تحقق ببخشد، باید با روح تكبر مبارزه كند. بزرگ‏ترین مشكل انسان همین است كه برای خودش، در مقابل خدا عظمتی قائل است. اگر بناست با این خودپرستی مبارزه كند، باید ریشه‏های تكبر را از اعماق دل انسان‏؛ بركند. به همین جهت این خطبه مفصل، همه‌‏اش درباره مسأله تكبر و آثار شومی است كه در زندگی انسان‏ها می‏گذارد.
خدا فرمود این سنگ‏ها خانه من است، به احترام من به دور این سنگ‏‌ها طواف كنید. این عبادت خداست، نه عبادت سنگ‏ها. به ملائكه هم فرمود: آدم مخلوق من است، صفیّ و خلیفة من است؛ به احترام من در مقابل او به خاك بیفتید. انگیزه ما برای این حركت‏ها این است كه خدا را اطاعت كنیم. روح عبادت در كاری است كه به قصد قربت باشد. اگر كاری را صرفاً به خاطر منافع آن انجام دهیم، دیگر عبادت نیست. البته تكالیف و محرمات الهی دارای مفاسد و مصالح واقعی هستند؛ اما انگیزة عبد باید اطاعت خدا باشد و هر اندازه این نیت در انسان قوی باشد، باعث تقرب و كمالش می‏شود.
«فَجَعَلَهَا بَیْتَهُ الْحَرَامَ الَّذِی جَعَلَهُ لِلنَّاسِ قِیَاماً»؛ گفت خانة من باعث قوام زندگی شماست، قدر آن را بدانید. «ثُمَّ وَضَعَهُ بِأَوْعَرِ بِقَاعِ الْأَرْضِ حَجَراً...»؛ خانه‏اش را در سرزمینی قرار داد كه از همه جا سنگلاخ‏تر و خاكش از همه جا ناحاصل‌خیزتر است. دره‏هایی كه از همة دره‏ها تنگ‏تر است. با كوه‏هایی نزدیك به هم. «بَیْنَ جِبَالٍ خَشِنَةٍ وَ رِمَالٍ دَمِثَةٍ وَ عُیُونٍ وَشِلَةٍ وَ قُرًی مُنْقَطِعَةٍ»؛ در میان كوه‏های سربه‌فلك كشیده و ریگ‏های نرم و روان، كه نه گیاهی در آن می‏روید و نه امكان زراعت است. چشمه‌‏سارهایش كم آب است و از هم دور. آب و هوای این سرزمین برای رشد هیچ حیوانی مناسب نیست، نه شتر، نه اسب و نه گوسفند. «ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ(ع) وَ وَلَدَهُ أَنْ یَثْنُوا أَعْطَافَهُمْ نَحْوَهُ»؛ بنی‏آدم را امر كرده كه به سوی خانه من توجه كنید. آیا منظور این است كه نماز را رو به قبله بخوانید؟ یا این كه دل‏هایتان را متوجه آن‏جا كنید؟ یا منظور این است كه وقتی آن جا طواف می‏كنید شانه‌‏هایتان به طرف خانه من باشد؟ چند قول است. مهم این است كه دل‏هایتان متوجه آن‏جا باشد. «فَصَارَ مَثَابَةً لِمُنْتَجَعِ أَسْفَارِهِمْ وَ غَایَةً لِمُلْقَی رِحَالِهِم...»؛ باید آن جا را مركز اجتماع و سر منزل مقصودشان قرار دهند. باید دل‏های مردم به سوی این سنگلاخ‏ها پرواز كند. باید مردم از درون دره‏های تنگ و خطرناك، از پرتگاه‏ها، از راه‏های دور و جزیره‏های دور افتاده دریاها به این سرزمین رو آورند. «حَتَّی یَهُزُّوا مَنَاكِبَهُم...»؛ شانه‏هایشان را به سوی این خانه حركت بدهند، در حالی كه «لااله‏الاالله»؛ می‏گویند، ژولیده و خاك‌آلود عرض بندگی كنند. چرا؟ برای این كه روح تكبر از دل‏های آن‏ها زدوده شود. «قَدْ نَبَذُوا السَّرَابِیلَ وَرَاءَ ظُهُورِهِم...»؛ باید لباس‏هایشان را از تن درآورند و زیبایی‏های تن را با گرد راه و با اصلاح نكردن موهایشان از میان بردارند. «ابْتِلَاءً عَظِیماً وَ امْتِحَاناً شَدِیداً...»؛ همه این‏ها امتحانی بزرگ و آزمونی سخت است كه باید در آن شركت كنند و اگر چنین كنند خدا رحمتش را بر آن‏ها نازل كرده و به بهشت خودش راهنمایی می‏كند.
حالا چرا خدا كعبه را در جای دیگری قرار نداه است؟ «وَ لَوْ أَرَادَ سُبْحَانَهُ أَنْ یَضَعَ بَیْتَهُ الْحَرَامَ وَ مَشَاعِرَهُ الْعِظَامَ بَیْنَ جَنَّاتٍ وَ أَنْهَارٍ....»؛ خدا اگر خانه‏اش را در سرزمینی سبز و مكانی خوش آب و هوا قرار می‏داد، حج، آزمایشی ساده می‏شد. قبلاً فرمود هر چه آزمایش سخت‏تر باشد، پاداشش هم بیش‏تر خواهد بود. خدا خواسته است تا مردم زحمت بكشند و در مقابل این زحمتشان پاداش بگیرند و در حقیقت، بنده بودن خود را در مقابل خدا نشان دهند: خدایا تحمل سختی‏ها برایمان مشكل است؛ اراده ما این دشواری‌ها را برنمی‌تابد؛ اما چون تو گفته‌‏ای، اطاعت می‏كنیم. «وَ لَوْ كَانَ الْاسَاسُ الْمَحْمُولُ عَلَیْهَا...»؛ اگر به جای سنگ‏ها، خانه‌‏اش را از زمرد و یاقوت درست می‏كرد، دل‌‏ها در هجوم به سوی این خانه تردید نمی‌کرد. مردم می‏گفتند خانه به این خوبی، تماشایی است و باید به دیدن آن رفت.
گاهی سؤال می‏شود كه چرا بعضی چیزها در قرآن صریحاً نیامده است؟ چرا اسم امیرالمومنین(ع) در قرآن نیامده است؟ اگر همه چیز با صراحت و روشنی تمام گفته می‏شد كه شكی باقی نمی‏ماند و دیگر امتحان معنا نداشت. آن وقت كسانی كه ده‏ها بار تصریح پیغمبر(ص) را به خلافت علی(ع) شنیده بودند، چگونه می‏توانستند حتی به روی علی(ع) شمشیر بكشند. اگر شیطانی نبود، اگر وسیله امتحانی نبود، همه مردم به راه خوب می‏رفتند. اگر انسان در حالی که می‌تواند گناه بكند، مرتکب گناه نشود، آن وقت به مقام خلافت الهی می‏رسد. «و لَكِنَّ اللَّهَ یَخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ...»؛ خدا مردم را به سختی‏ها و به چیزهایی كه حكمتش را نمی‏دانند می‏‌آزماید تا خودبزرگ‌بینی را از دل‌‏هایشان بزداید؛ تا انسان در برابر خدا نگوید تو یكی، من هم یكی؛ تا انسان به كمال انسانی برسد؛ تا این كارهایی كه به ظاهر ناخوشایند است، وسیله‌‏ای برای درك رحمت الهی و نائل شدن به عفو او باشد.


1؛ ذاریات: 56