صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه یازدهم: شیطان‌شناسی

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/01
تاریخ اثر: 
يكشنبه, 1 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«شیطان‌شناسی»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 1/7/86 هم زمان با یازدهم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

شیطان، مبدأ شرارت

در مناجات شاكین، سه محور تشخیص داده می‏شود. اول: شكایت از نفس؛ دوم: شكایت از شیطان و سوم: شكایت از قلب، در بعضی از حالات و صفاتش. شیطان یك معنای عامی دارد كه به صورت صفت ذكر می‏شود، یعنی موجودی كه مبدأ شرارت است. گاهی شیطان بر «ابلیس»؛ اطلاق می‏شود، شیطان با الف و لام عهد كه گفته می‏شود یعنی آن شیطان معینی كه معهود است، وگرنه لفظ شیطان اسم خاص نیست بلكه ابلیس اسم خاص است. شواهدی هست كه عنوان شیطان بر غیر ابلیس هم اطلاق می‏شود. ما این موجود را نمی‏شناسیم و نمی‏بینیم، قرآن هم می‏فرماید «إِنَّهُ یَراكُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لا تَرَوْنَهُمْ1». ما نه از دركِ شیطان تجربه‏ی حسّی داریم و نه هیچ برهانِ عقلی وجود شیطان را اثبات می‏كند. فقط راه شناختنش وحی است. اگر انبیاء نفرموده بودند كه چیزی به نام ابلیس وجود دارد و شیطانی هست كه در انسان وسوسه‏هایی ایجاد می‏كند، هیچ راهی برای اثباتش نداشتیم؛ مگر اینكه كسی از اولیاء خدا باشد ببیند یا خودش از شیاطین باشد!

من بهترم!

خدای متعال برای اینكه هم میزانِ ایمان و تسلیم ابلیس را آزمایش كند و هم وسیله‏ای برای آزمایش بنی آدم قرار دهد، او را سالها قبل خلق كرد تا اینكه نوبت به خلقت حضرت آدم(ع) رسید. بعد به ملائكه دستور داد كه سجده كنند. شیطان هم در صف ملائكه بود. همه‏ی فرشتگانی كه مورد این خطاب بودند، اطاعت كردند و در مقابل حضرت آدم سجده كردند، مگر ابلیس. خدای متعال فرمود: چرا تو سجده نكردی؟ گفت: خدایا من از انسان بهترم؛ «أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ2»؛ وجود من كامل‏تر است، افضل است، صحیح نیست كه موجود كاملتر در مقابل موجود ناقص به خاك بیفتد. با این عصیانی كه شیطان كرد، معلوم شد ایمانِ ابلیس، مطلق نیست. ایمانی پذیرفته است و موجب كمال می‏شود كه شرط و قیدی نداشته باشد. شش هزار سال ملائكه خیال می‏كردند ابلیس هم مثل خودشان ایمانِ مطلق دارد. این جریان باید اتفاق می‏افتاد تا معلوم شود ایمان او مطلق نیست. این هشدار بزرگی برای ما هم هست كه خودمان را بیازماییم، ببینیم ایمان ما مطلق است یا مشروط است؟ آیا طوری هستیم كه هر چه خدا امر كند اطاعت كنیم؟ این بستگی به مراتب امتحان دارد.

امتحان الهی

آنهایی كه ظرفیتشان بیشتر باشد امتحانشان سخت‏تر است. برخی تكالیف بسیار سخت است و شاید در میان میلیون‏ها انسان یك نفر هم ظرفیتش را نداشته باشد، ولی خدا ظرفیت‏هایی در افرادی سراغ دارد و آن تكالیف را متوجه آنها می‏كند، تا امتحانشان كند و به درجات عالی برسند. به حضرت ابراهیم(ع) دستور می‏دهد كه جوانِ شادابِ زیبای مؤدب با معرفتت را به دست خودت سر بِبُر؛ «وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ3»، این امتحان برای همه نیست، ما اگر خاری هم توی پای بچه‏مان برود نمی‏توانیم تحمل كنیم. ابلیس، امتحان شد فقط به اینكه در مقابل انسان به خاك بیفتد. شیطان گفت تو من را از این تكلیف معاف كن، من عبادتی می‏كنم كه هیچ كس نكرده باشد. به حسب روایت، خدای متعال فرمود؛ «إنی أحب أن أطاع من حیث أرید4»؛ اگر می‏خواهی اطاعت كنی، همانطوری كه من می‏گویم انجام بده و الّا تو دلت را اطاعت كرده‏ای و هر طور دلت خواسته عمل كرده‏ای. شیطان در این امتحان مردود شد، آگاهانه هم مردود شد! از یك طرف كبر و خودبزرگ‏بینی كه در دلش بود و از یك طرف حسدی كه نسبت به حضرت آدم داشت، باعث شد سرسختی نشان بدهد. این موجب شد تا انسان‏ها به وسلیه‏ی این ابلیس آزمایش شوند. بعد از اینكه ابلیس مردود شد گفت: «فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الُْمخْلَصِینَ5»؛ قسم خورد به عزت الهی كه همه‏ی آدمیزادها را گمراه كند. فقط یك استثناء كرد و آن بندگان مخلَص را، یعنی آنهایی را كه خدا برای خودش خالص كرده است.

تسلّط شیطان

اولاً شیطان هیچ كس را نمی‏تواند مجبور كند. اگر كسی روز قیامت بگوید: خدایا! من تحتِ وسوسه‏ی شیطان مجبور شدم این كار را بكنم، خدا بر او حجت دارد. شیطان بر هیچ كس تسلطی ندارد. روز قیامت جهنمی‏ها با هم به تخاصم می‏پردازند، او می‏گوید تقصیر تو بود، دیگری می‏گوید تقصیر تو بود «كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَه6»؛ هر گروهی آن دیگری را لعنت می‏كند، تا بالاخره می‏آیند سراغ ابلیس و می‏گویند: تو بودی كه همه‏ی ما را گمراه كردی، جواب می‏دهد «ما كانَ لِی عَلَیْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ»؛ من تسلطی بر شما نداشتم، «إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی7»؛ مگر این كه من دعوتتان كردم و شما قبول كردید. البته گاهی كار به جایی می‏رسد كسانی خودشان را در اختیار شیطان قرار می‏دهند و مركب شیطان می‏شوند. خودشان می‏روند در اختیار شیطان، خب او هم تسلط پیدا می‏كند، ولی خدا برای شیطان بر كسی تسلطی قرار نداده است «إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ8»؛ اگر كسانی ولایت شیطان را بپذیرند و بگویند تو آقا و ما نوكرتیم و هر چه تو می‏گویی ما عمل می‏كنیم، شیطان هم این هدیه را از ایشان می‏پذیرد و سوارشان می‏شود. این طور افراد نه‏تنها خودشان گمراه می‏شوند بلكه ابزاری می‏شوند برای گمراه كردن دیگران. شیاطین انس از اینجا پیدا می‏شوند.

حكمت خلقت شیطان

چرا خدا شیطان را آفرید و چرا اینطوری شد؟ این چراها در سطح ساده‏ای برای افرادی كه با تدبیر الهی و با فلسفه‏ی آفرینش آشنا نیستند زیاد مطرح می‏شود. خدا این عالم را طوری آفریده كه كارها با اسباب انجام بگیرد. این هم حكمت‏ها دارد، نه اینكه خدا نمی‏توانست كارها بدون اسباب انجام شود. اصلاً وجود این اسباب، فلسفه‏ی وجود این عالم است. اگر این اسباب نباشد، این عالم جا ندارد. برای مثال همه‏ی ما احتیاج به غذا داریم، قرآن هم تصریح می‏كند روزی شما و فرزندانتان همه با خداست. سؤال می‏شود كه خوب بود ظهر كه می‏شد خدا روزی ما را می‏گذاشت سر جانمازمان، چرا آدم باید این قدر زحمت بكشد و كار كند؟! این اسباب برای چیست؟ راحت خدا یك نان درست می‏كرد، می‏گفت: نان! موجود شو؛ «كُنْ فَیَكُونُ»؛ برای خدا كه هیچ زحمتی ندارد! اما این حكمت دارد. از اوّلی كه دنبال غذا می‏روید تا آخر، چقدر برای شما زمینه‏ی آزمایش فراهم می‏شود. چقدر تكلیف برای شما و دیگران پیش می‏آید كه در هر قدمی یا بهشت است یا جهنّم، یا ثواب است یا عقاب. آیا كشاورز در زمین خودش كشت می‏كند یا در زمین غصبی؟ آیا زكاتش را می‏دهد یا نمی‏دهد؟ آیا مزد كارگر را درست می‏دهد یا نه؟ نانوا نان را درست می‏پزد یا نه؟ معامله‏ها درست است یا نه؟ ربا و كم فروشی هست یا نیست؟ سر یك شكم سیر شدن، باید هزارها زمینه برای تكلیف پیش بیاید. زمینه‏ای كه انسان رشد كند. رشد ما در اطاعت امر خداست، امری باید باشد تا اطاعت كنیم. امر به چه؟ هر چه بیشتر زمینه‏ی امر و نهی فراهم شود، زمینه‏ی تكامل انسان هم بیشتر فراهم می‏شود و این عالم آفریده شده تا ما تكامل پیدا كنیم. درست است كه هواهای نفسانی خودش عاملی برای امتحان است، كه آیا ما به تمایلات خودمان عمل می‏كنیم یا زمینه را برای شكوفایی استعدادها و خواست‏های معنوی و ملكوتی فراهم می‏كنیم؟ امّا در خیلی از این موارد، هر دو طرف، عاملی ضعیف است. احتیاج به یك تحریك داریم، یعنی زمینه‏ی امتحان بیشتر، عمیق‏تر، لطیف‏تر و قوی‏تری باید فراهم شود. در این میان نقش شیطان تقویت هواهای نفسانی است.

وسوسه؛ همان آش و همان كاسه

نكته دیگر این كه چرا تصور می‏كنیم غذای حرام لذتش بیشتر است؟ چرا تصور می‏كنیم غذای دزدی مزه‏اش بیشتر است؟ چرا فكر می‏كنیم نظر به نامحرم لذتش بیشتر است؟ بعد هم می‏بینیم، نه، خیلی زشت‏تر هم بود و هیچ لذت فوق‏العاده‏ای هم نداشت، اما باز فردایش همان آش است و همان كاسه! باز خیال می‏كند نه خیر، این چیز دیگری است! انسان در كار خودش تعجب می‏كند كه چطور می‏شود هر روز فریب می‏خورم؟ این كار شیطان است. موجودی است كه به شما القاء می‏كند این لذتش بیشتر است، «یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ9»؛ وسوسه می‏كند،«لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ10»؛ خودش گفته من چیزهایی را كه ضرر دارد، گناه است و موجب عذاب می‏شود، در نظر مردم زینت می‏دهم. كاری می‏كنم خیال كند این چیز دیگری است!

شك، توهم، ترس

مجموع كارهایی كه شیطان می‏كند چند سنخ است. یكی این كه در شناخت‏های ما با وسوسه‏ها و القائاتش تصرف و یقین ما را تدریجاً به شك بدل می‏كند. گاهی در واضح‏ترین چیزهایی كه هیچ عاقلی انكار نمی‏كند، آدم مبتلا به شك می‏شود.
در یك دسته چیزهایی كه آدم می‏داند ارزش و لذتش چه اندازه هست، توهماتی می‏كند و گمان می‏كند كه لذتش فوق‏العاده است. بعدش هم می‏بیند كه نشد، باز هم مرتبه‏ی دوم و سوم تكرار می‏كند.
نوع دیگر كار شیطان این است كه در مواردی كه انسان باید كار و تكلیفی انجام بدهد، می‏ترسد ضرر كند. مصداق واضحش خمس دادن است. سر سال كه می‏شود جانش در می‏آید خمسش را بدهد! با این كه خرج‏های دیگر می‏كند؛ سفر می‏كند سوغاتی می‏خرد، خرج‏های الكی می‏كند. «الشَّیْطانُ یَعِدُكُمُ الْفَقْرَ11»؛ وعده‏ی فقر به آدم می‏دهد، یا تعبیر بهترش «یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ12»، می‏ترساند. می‏گوید: اگر تكلیفت را انجام بدهی فقیر می‏شوی. اگر روزه بگیری مریض می‏شوی. در صورتی كه برعكس است، آن دوایش است، همان زكات و خمس باعث رشد مالش می‏شود. «الشَّیْطانُ یَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَ اللَّهُ یَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً». شیاطین انس هم عیناً همین كار را می‏كنند، دست پرورده‏ی همین هستند! می‏نشینند تعریف می‏كنند، دیشب رفتیم فلان جا چقدر حال كردیم، راست و دروغ به هم می‏بافد تا این جوان را تحریك كند فردا شب با او باشد. كار شیطان هم همین است، می‏گوید: بیا ببین چقدر لذت دارد. گول این آخوندها را نخور، دم غنیمت است.

الهی أشكو...

از لطف‏های قرآن این است كه به صورت‏های مختلف به ما هشدار می‏دهد چنین دشمنی دارید؛ «إِنَّ الشَّیْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّ13»، این واقعاً دشمن شماست، شما هم با او دشمنی كنید. وقتی انسان دید كسی به این فكر است كه او را به گناه بكشاند، این هم شیطان است، نباید او را دوست خودش حساب كند. «إلهی أشْكُو إلَیْكَ عَدوّاً یُضِلُّنی»، آن دشمن، دشمنی نیست كه فقط بخواهد مال من یا خوشی زندگی من كم بشود، نه، او می‏خواهد من را گمراه كند. از این دشمن به تو پناه می‏برم و شكایت می‏كنم. بعد مصداقش را ذكر می‏فرماید. «وَشَیْطاناً یُغْوینی»، چون خودش گفته بود:؛ «لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ»، قسم خورده به اغوای من. حالا كار این دشمن چیست؟
«قَدْ مَلأَ بِالوَسْواسِ صَدْرِی»؛ سینه‏ی من را پر از وسواس می‏كند. «وَأحاطَتْ هَواجِسُهُ بِقَلْبی»؛ این خطوراتی را كه القاء می‏كند قلب من را احاطه می‏كند. یعنی آنچنان خاطراتی در ذهن آدم ایجاد می‏كند و فشار می‏آورد كه قوّه‏ی ادراكی انسان را احاطه می‏كند. تا می‏آیم فكر صحیحی بكنم، فوراً خاطرات شیطانی می‏آید، و قلب را احاطه می‏كند.
«یُعاضِدُ لِیَ الهَوی»؛ این نقش شیطان را درست نشان می‏دهد، آنی كه من را به گناه می‏كشد، هوای نفس است، اما این هوای نفس و خواهش‏ها را شیطان تقویت می‏كند.
«وَیُزَیِّنُ لِی حُبَّ الدُّنْیا»، انسان بطور طبیعی علاقه‏هایی به دنیا دارد، ما فرزندِ این دنیا هستیم، رشدمان در طبیعت است، چیزهای این دنیا را دوست داریم، اما اینطور نیست كه به آنها عشق بورزیم. هر وقت نیازی احساس می‏كنیم غذا می‏خوریم اما شیطان این چیزها را تزیین می‏كند. این باعث می‏شود كه تدریجاً آدم نسبت به دنیا عشق بورزد و فریفته‏ی دنیا شود. اولیاء خدا هم از غذای خوب خوردن و استفاده از زینت‏های دنیا لذت می‏برند، «مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ14»؛ از معاشرت با همسر خوبشان لذت می‏برند، ممنوع نیست، اما دلباختگی و فریفته شدن و شیفتگی است كه آدم را به تجاوز و طغیان می‏كشاند و بعد هم خدای نكرده به بی‏ایمانی.
«وَیَحُولُ بَیْنی وَبَیْنَ الطَّاعَةِ وَالزُّلْفی»، آن وقت كار به اینجا می‏رسد كه من دیگر آن رغبتی كه به اطاعت خدا و به تقرب دارم، میلی كه به كمالات انسانی و ارزش‏های معنوی دارم، فراموشم می‏شود. من می‏مانم و همین خواسته‏های حیوانی و همین لذت‏های دنیا كه روز به روز مرا از خدا و از كمالات انسانی دور می‏كند. خداوند همه ما را در پناه خودش قرار دهد ان شاء الله.


1. اعراف / 27.

2. اعراف / 12.

3. بقره / 124.

4. بحارالأنوار، ج 2، ص 262، باب البدعة و السنة، روایت 5.

5. ص / 83-82.

6. اعراف / 38.

7. ابراهیم / 22.

8. نحل / 100.

9. ناس / 5.

10. حجر / 39.

11. بقره / 268.

12. آل‏عمران / 175.

13. فاطر / 6.

14. اعراف / 32.