صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه دوازدهم: حالت های قلب

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/02
تاریخ اثر: 
دوشنبه, 2 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«حالت‏های قلب»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 02/07/86 مطابق با دوازدهم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

معنای قلب و انواع آن

در مناجات شاكین، ابتدا از نفس امّاره و سپس از شیطان و در پایان از قلبی كه معیوب باشد و حالت فطری خودش را از دست داده باشد شكایت شده است. «قلب»؛ مترادف كلمه‏ی «دل»؛ در فارسی است. لفظ «دل»؛ را دو جور به كار می‏بریم. یكی همان قلبی است كه در طرف چپ سینه هست. اما در ادبیات عمومی مخصوصاً آنجایی كه جای بحث‏های اخلاقی در میان است، دل، یك حقیقتِ درونی است كه چیزهای خاصی را به آن نسبت می‏دهند. می‏گویند: دلم می‏سوزد یا غصّه‏دار است. یك سلسله احساسات و عواطف را به این موجود درونی خودمان نسبت می‏دهیم. این یك قوه‏ی درونی است و مرتبه‏ای از روح انسان. بعضی وقت‏ها هم كه كسی حالت فطری و طبیعی نداشته باشد، می‏گوییم: دلش مثل سنگ شده است. گاهی چیزهای دیگری هم به قلب نسبت می‏دهند مثلاً ادراك و یافتن واقعیت در قرآن به قلب نسبت داده می‏شود. این همان دلِ معنوی است: «أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها1»؛ مگر مردم در زمین سیر نكردند تا دلهایی داشته باشند كه با آن تعقل كنند. در مقابل آن، آیه‏ی شریفه است كه: «وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها2»؛ از كسانی كه دل دارند، امّا نمی‏فهمند مذمت می‏كند، یعنی قاعده‏اش این است، كسی كه دل دارد بفهمد. فقه كه همان یافتن مطالب دقیق است، یا تعقل را به یك قوه‏ی باطنی انسان كه اسمش قلب است نسبت می‏دهد.

آفت‏های قلب

این قلب گاهی آفت می‏بیند و مریض می‏شود. قرآن می‏فرماید: «فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ3»، یا «فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ4»؛ و «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا5»؛ یعنی خدایا دلهای ما را منحرف نكن و به حالت طبیعی و فطری نگه دار. گاهی به «زیغ»؛ تعبیر می‏شود، یعنی دیگر حقیقتی را درك نمی‏كند. در تعبیرات دیگر قرآن آمده است كه روی دل‏های كسانی مهر خورده است و در نتیجه هیچ اثر خاصی از آن ظاهر نمی‏شود و فعالیتی كه باید انجام بدهد نمی‏دهد و آثار مطلوب از آن ظهور نمی‏كند:
«خَتَمَ اللَّهُ6»؛ یا «طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ7»؛ با اینكه شرایط ایمان آوردن برایشان فراهم است و انسان فطری وقتی یك حقیقتی را درك كرد و دلایل متقن داشت، تسلیم می‏شود اما اثر این مهر این است كه اینها نمی‏پذیرند، «سَواءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یُؤْمِنُونَ8»؛ عده‏ای هم هستند كه هزار سال پیامبر آنها را ارشاد و هدایت كند هیچ تأثیری ندارد، می‏فرماید: «خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِم»؛ خدا بر دلهای اینها مهر زده است. و برای اینكه نشان بدهد اعمال گذشته‏شان موجب شده به این حالت بیفتند می‏فرماید: «كَلاّ بَل رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما كانُوا یَكْسِبُونَ9»، «رِیْن»؛ حالت زنگ‏زدگی فلزات است. فلزی كه زنگ می‏زند، دیگر جلا بر نمی‏دارد. اعمالشان موجب زنگار دلشان شده و روی دلشان را پوشانده است. پوششی كه با گردگیری پاك نمی‏شود چون فاسد شده است.

علت زنگار دل

«أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلی عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلی بَصَرِهِ غِشاوَةً10»؛ آن كسی كه قبله و معبود خودش را هوای نفس قرار داده است، و فقط تابع هوای نفس است، خدا هم عكس العملی را در مقابلش نشان می‏دهد، «وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلی عِلْم»؛ خدا چنین كسی را گمراه می‏كند. این گمراهی نتیجه‏ی همان رفتار دلخواهانه و خودپرستی است. به آنجا می‏رسد كه دیگر حقایق را درك نمی‏كند، خدا او را گمراه كرده و بر دلش مهر زده است. مثل نامه‏ای كه مهر و موم می‏كنند تا دیگر باز نشود. دیگر حقایق در او نفوذ نمی‏كند.

احساسات و عواطف

قرآن سه نوع خاصیت را به قلب نسبت می‏دهد. یكی ادراك واقعیات بود، دیگری احساسات و عواطف است: «فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ11»؛ قلب یا «غلیظ»؛ است یا «لیّن». خدا می‏فرماید: ما قلب تو را لیّن قرار دادیم چون اگر سخت و درشت بود و غلظت داشت مردم از دور تو پراكنده می‏شدند. باید ملایم و نرم‏خو باشی، تا بتوانی اثر بگذاری. در همین راستا است كه وقتی احساسات و عواطف در چنین اشخاصی رقیق است، به موقع هم حالتِ ترس پیدا می‏شود. چون امكان ترس در وجود انسان هست، جایی باید اثر داشته باشد. امروز برخی در روان‏شناسی چنین وانمود می‏كنند كه ترس مطلقاً بد است و علامت ضعف است. یا مثلاً خجالت و حیا بد است. می‏گویند این‏ها آنرمال هستند. ولی از دیدگاه الهی، همه‏ی چیزهایی كه در وجود انسان هست، اگر به جای خودش مصرف بشود صحیح است و باید باشد. بله، اگر بی‏جا یا افراطی شد غلط است. ترس از خدا باید باشد، یعنی در واقع بر می‏گردد به ترس از عقوبت گناهان: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ12»؛ با «انّما»؛ هم معرفی می‏كند، می‏گوید: جز این نیست كه مؤمن كسی است كه وقتی ذكر خدا می‏شود دلش می‏لرزد. اگر طوری شد كه انسان گناه، خدا، قیامت و عذابهای آخرت را هیچ بیانگارد، یا بگوید من قبول دارم، قرآن هم درست است كتاب خداست، اما هیچ اثری در او نمی‏بینید، این حالت «قساوت»؛ قلب است. خدا به بنی اسرائیل می‏فرماید: «فَهِیَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً13»؛ دلهای شما از سنگ هم سخت‏تر شده است. پس یك حالتِ فطری در دل، نرمی است. اصل فطری‏اش این است كه نرم و اثرپذیر باشد.

آرامش و تزلزل

از حالت‏های فطری و طبیعی دل این است كه وقتی دلایل قانع‏كننده‏ای برایش هست، آرامش و اطمینان پیدا می‏كند و به یقین می‏رسد. هر انسان فطری كه از آفات دور باشد، وقتی دلیلی اقامه كنید خیلی راحت می‏پذیرد، امّا آدم‏هایی پیدا می‏شوند كه دلایل محكم برایشان اقامه می‏شود، قبول هم دارد اما دلش آرام نمی‏شود. این همان حالت تردّد و نوسان است و به تعبیر قرآن رَیب و ارتیاب دارد: «وَ ارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ14». قلب‏هایشان متزلزل است. انسان‏هایی كه در نجاست و پاكی یا تمیزی وسواس دارند این گونه‏اند. بعضی‏ها هم وسواس فكری پیدا می‏كنند؛ می‏گوید: دلیل درست است اما من مطمئن نمی‏شوم! این هم یك حالتِ غیر طبیعی و غیر فطری است كه در قلب پیدا می‏شود. با اینكه دلیل كافی دارد ولی یقین و اطمینان پیدا نمی‏كند. حالت ارتیاب و تزلزل دارد و نهایتاً به جایی می‏رسد كه اصلاً حقایق را درك نمی‏كند. اگر انسان قلبش از حالت فطری خارج بشود؛ در مقابل عواملی كه باید انفعال پیدا كند سخت می‏ماند؛ آنجایی كه دلیل اقامه می‏شود و باید یقین پیدا كند، یقینش تبدیل به شك می‏شود؛ آنجایی كه حقایق باید در آن منعكس بشود، زنگار گرفته و چیزی در آن منعكس نمی‏شود؛ و در واقع آنچه ملاك انسانیت است، در او نیست. او دیگر انسان نیست. به تعبیر امیرالمؤمنین در نهج البلاغه می‏فرماید: «فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانٍ وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَیَوَانٍ15»، در ظاهر شما آدم می‏بینید ولی این انسان نیست. انسانیت به قلب است در حالی كه قلبش یك قلب حیوانی است. ویژگی‏های قلب انسانی را ندارد.

در محضر مناجات

«إلهی إلَیْكَ أشْكُو قَلْباً قاسِیا»؛ خدایا به تو شكایت می‏كنم از دلی كه قساوت گرفته.
«مَعَ الوَسْواسِ مُتَقَلِّبا»
؛ قلبی كه با وسواس زیر و رو می‏شود. قلب من با القائاتی كه شیطان می‏كند و شبهه‏هایی كه در ذهن به وجود می‏آید، آرام و اطمینان ندارد. بلكه دائماً در حال ارتیاب و تزلزل است.
«وَبِالرَّیْنِ وَالطَبْعِ مُتَلَبِّسا»
؛ و به «رِیْن»؛ و «طَبع»؛ آلوده شده است. «رَیْن»؛ همان زنگار است و «طبع»؛ هم مهر زدگی است. نتیجه‏ی قلبی كه قساوت پیدا می‏كند بیش از هر چیز در چشم ظاهر می‏شود. كسی كه قلب سالم و فطری و طبیعی دارد، دلش نرم می‏شود و راحت اشك از چشمش جاری می‏شود. این نشانه وجود زمینه‏ی ایمان است. قرآن درباره بعضی از نصاری می‏فرماید: وقتی بفهمند كه از طرفِ خدا آیه‏ای نازل شده از شوق اشك می‏ریزند: «تَری أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَق»؛ چون حق را شناختند به حالت وجد در می‏آیند و اشك می‏ریزند. اما كسانی هم هستند كه غیر از زمان بچگی كه كتك می‏خورد و گریه می‏كرد، دیگر یادش نمی‏آید كه قطره اشكی از چشمش ریخته باشد! این همان قلب قاسی است. اثر قساوت قلب در چشم ظاهر می‏شود، لذا بعدش می‏فرماید: «وَعَیْناً عَنِ البُكاءِ مِنْ خَوْفِكَ جامِدة»؛ شكایت می‏كنم از آن چشمی كه از خوف تو نمی‏گرید. از خوف خدا گریه نمی‏كند، اما از چیزی كه لذت می‏برد، آنچنان خیره می‏شود كه دیگر چشم بر نمی‏دارد! «وَإلی ما یَسُرُّها طامِحَة». تا اینجا حضرت پیش خدا از سه عنصر شكایت می‏كند.

شرط استجابت دعا

آن وقتی انسان در دعا كردن راست می‏گوید كه آنچه در توانِ خودش هست به كار بگیرد. فرض بفرمایید آتشی جلوی شما است، شما دست خودتان را در آتش می‏برید و می‏گویید: خدایا دست من را از آتش حفظ كن! هر كه نگاه كند می‏خندد. می‏گوید: خدا را مسخره كرده‏ای؟ خدا به تو قدرت داده كه دستت را عقب بكشی. نگذار تا نسوزد! اگر ما واقعاً ناراحتیم از اینكه چشم و دل ما معیوب است؛ ناراحتیم از اینكه هوای نفس بر ما غالب می‏شود و شیطان ما را تسخیر می‏كند آن اندازه كه مربوط به خودمان است نباید كوتاهی كنیم. آدم اقدام به گناه بكند و بگوید: خدایا ما را از گناه نگه دار؟! این دعاها صرف لقلقه‏ی زبان نیست. بله، به یك جایی می‏رسد كه آدم واقعاً احساس عجز می‏كند. آن قدر دشمن قوی است و حیله‏ها زیاد است یا آن قدر طغیان غریزه زیاد است یا مقاومت در مقابل شرایط اجتماعی سخت است كه آدم احساس عجز می‏كند. آن وقت است كه دیگر فریاد انسان بلند می‏شود، كمك! كمك! در این حال وقتی انسان می‏گوید: خدایا كمك كن! خدا حتما كمك می‏كند. اما اگر دعای او صرف لقلقه‏ی زبانی باشد و همه كارهایی را كه بر خلاف رضای خداست انجام بدهد و دائماً دعا بخواند كه خدایا من را حفظ كن! شبیه استهزاست. بگذریم از این كه خیلی‏ها وقتی دعا می‏خوانند نمی‏فهمند چه می‏خوانند. فقط برای ثوابش می‏خوانند. باز همین كه دست كم این چند لحظه را دنبالِ شیطان نباشند و غیبت نكنند خوب است. اما این كجا و مناجات كجا؟ درد دل كردن و با خدا راز و نیاز كردن كجا؟ آن وقتی واقعیت دارد كه انسان توان خودش را به كار گیرد. همان توانی هم كه خدا به او داده مال خودش نیست؛ امانتی است از خدا تا در این مواقع از آن استفاده كند، آن را به كار بگیرد و اگر كم آمد بگوید: خدایا بیشتر بده! این است كه وقتی حضرت سجادعلیه‏السلام به اینجا می‏رسد و از اینها شكایت می‏كند، می‏گوید: «إلهی لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إلاّ بِقُدْرَتِك»، این خطرها سر راه من وجود دارد. هم نفس امّاره خطر است و هم شیطان و هم قلبِ با قساوت. اما جز با اراده‏ی تو و حول و قوه‏ای كه از ناحیه‏ی تو باشد، من از پس اینها بر نمی‏آیم.
«وَلا نَجاةَ لِی مِنْ مَكارِهِ الدُّنْیا إلاّ بِعِصْمَتِك»
؛ این گرفتاری‏های دنیا را هم كه باعث می‏شود ذهن مشغول شود و از انجام وظایف باز بماند هیچ كس نمی‏تواند رفع كند مگر اینكه تو مرا حفظ كنی.
«فَأسْألُكَ بِبَلاغَةِ حِكْمَتِكَ، وَنَفاذِ مَشِیَّتِك»
؛ تو را قسم می‏دهم به رسایی حكمتت، یعنی كار تو هیچ‏گاه بی حكمت نیست. تو را به آن حكمتی كه رسا است و كمبود و كاستی ندارد قسم می‏دهم، «وَنَفاذِ مَشِیَّتِك»؛ خواست تو كاملاً نافذ است. ما خواست‏هایی كه داریم، هزار و یك شرط دارد تا جامه‏ی عمل بپوشد، اما مشیت خدا اینطور نیست: «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ16»؛همین كه خدا چیزی را خواست، _البته خواستِ تكوینی_ دیگر هیچ شرط و قیدی ندارد. این است كه مشیت خدا نافذ است. من تو را قسم می‏دهم به آن مشیت نافذت؛
«أن لا تَجْعَلْنی لِغَیْرِ جُودِكَ مُتَعَرِّضا»؛ خدایا این توفیق را به من بده كه فقط متعرّض جود تو باشم. یعنی خواسته‏ام از جود تو باشد و سراغ كس دیگری نروم. فقط امیدم به تو باشد.
«وَلا تُصَیِّرنی لِلْفِتَنِ غَرَضا»، من را هدف و غرضِ فتنه‏ها قرار نده. گمراهی‏ها، انحرافات، ابهاماتی كه در جریانات پیش می‏آید. كانّه این فتنه‏ها تیری است كه انسان را هدف می‏گیرد تا او را ساقط كند.
«وَكُنْ لِی عَلَی الأعْداءِ ناصِرا»؛ من را بر دشمنانم كه بزرگترینش شیطان است پیروز كن.
«وَعَلَی الَمخازِی والعُیُوبِ ساتِرا»؛ عیب‏ها و رسوایی‏های من را بپوشان.
«وَمِنَ البَلاءِ واقِیا»؛ من را از بلاها حفظ كن.
«وعَنِ المَعاصِی عاصِما»؛ به من توحیدی بده كه مرا از گناهان حفظ كند و تو من را از گناهان حفظ كن.
«بِرَأْفَتِكَ وَرَحْمَتِكَ یا أرْحَمْ الرَّاحِمین».


1. حج / 46.

2. اعراف / 179.

3. بقره / 10.

4. صف / 5.

5. آل‏عمران / 8.

6. بقره / 7.

7. توبه / 93.

8. بقره / 6.

9. مطففین / 14.

10. جاثیه / 23.

11. آل‏عمران / 159.

12. انفال / 2.

13. بقره / 74.

14. توبه / 45.

15. نهج‏البلاغة، خطبه 87.

16. یس / 82.