صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه چهاردهم : خوف و خشیت

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/04
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 4 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«خوف و خشیت»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 04/07/86 مطابق با پانزدهم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

تذكر یك نكته

درباره خوف از خدا و معنای آن نكات ظریفی وجود دارد كه لازم است بیشتر مورد دقت و بررسی قرار گیرند. بعضی از ابهامات یا سوء تفاهم‏ها دراین زمینه به تفاوتهای زبان فارسی با عربی مربوط می‏شود. به عنوان نمونه وقتی در فارسی می‏گوییم: چیزی را از كسی پرسیدم؛ یك شخص است كه سؤال می‏كند؛ شخصی هم هست كه از او سؤال می‏شود و می‏گویند: این مطلب را از او پرسیدم. مطلبی هم هست كه مورد سؤال است. اما در عربی اینطور نیست. در عربی شخص را مسؤول بی‌واسطه قرار می‏دهند، می‏گویند:«سئلته عن المسألة»، مثلاً «سئلت اباعبدالله(ع) عن الخوف». «سائل»؛ شخص راوی است و «مسؤول»، شخص امام است و خوف می‏شود «مسسؤول عنه». ولی به دلیل تفاوت فارسی با عربی در این مورد گاهی در ترجمه و توضیح مطلب اشتباهات جزئی رخ می‏دهد. مثلاً در آیه‏ی شریفه: «وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً1»؛ یعنی از چیزی كه نمی‏دانی پیروی مكن. درباره‏ی این چشم و گوش از تو سؤال می‏شود. مسؤول توئی و چشم و گوش مسئول عنه هستند. روز قیامت از تو سئوال می‏كنند: چه چیزهایی را با چشمت نگاه كردی؟ با گوشت چه شنیدی؟ ولی بعضی خیال می‏كنند یعنی از خود چشم سؤال می‏شود. البته خود اعضای بدن هم در روز قیامت حرف می‏زنند، اما معنای این آیه نیست.

خوف از چه؟

وقتی می‏گوییم از چیزی می‏ترسم؛ باید دقت كرد، از چه می‏ترسم؟ یك عامل خوف داریم، یعنی چیزی كه موجب حالت نگرانی در انسان می‏شود. یكی هم متعلق خوف است كه وقتی من نگران می‏شوم از آن است و گاهی یك موضوع سومی مطرح می‏شود؛ مثلاً شاگردی كه درس نخواند، می‏ترسد رفوزه شود. عامل ترسش چیست؟ درس نخواندن. از چه می‏ترسد؟ از رفوزه شدن. یك عامل دیگر هم وجود دارد و اینكه چه كسی رفوزه‏اش می‏كند؟ معلم. این جا هم می‏توانیم بگوییم از معلم می‏ترسد. اما از معلم می‏ترسد نه از آن جهت كه معلم است، بلكه چون عاملی است كه او را رفوزه می‏كند. در مورد خوف مؤمن هم همین طور است: انسان می‏ترسد، چرا؟ چون گناه كرده است. از چه می‏ترسد؟ می‏ترسد عذاب شود. اگر بخواهد عذاب بشود چه كسی عذابش می‏كند؟ خدا. كار دست اوست. او نظام ترتب عذاب بر گناه را مقرّر فرموده است. آن كه منشأ ترس است گناه خودش است. اما باید خوف از خدا هم داشته باشم. پس از یك جهت صحیح است بگوییم از گناه می‏ترسیم چون سببی است كه موجب ترس ما می‏شود. از جهت دیگر اینكه عذاب بشویم می‏ترسیم. چون متعلق خوف است. به اعتبار سومی می‏ترسیم از خدا چون او است كه عذاب می‏كند؛ هر سه نسبت صحیح است منتها باید توجه داشته باشیم یكی به اعتبار منشأ خوف، یكی متعلق خوف و دیگری این كه چه كسی آن اثر را مترتب می‏كند.

خدا كه ترس ندارد!

كسانی به خاطر این كه این‏ها را از هم تفكیك نمی‏كنند می‏گویند: خدا كه ترس ندارد، خیلی هم مهربان است! بله، خدا خیلی مهربان است اما گناه تو جهنّم زاست. خدا موجودی است عین جود و كرم و فیاضیت و رحمت و رأفت. ولی او بر اساس حكمت خودش این نظام را برقرار كرده است كه نتیجه گناه گرفتار شدن در عذاب باشد. بعضی برای این كه از چنگ تكلیف فرار كنند، می‏گویند: خدا كه ترس ندارد، آخوندها بیخود می‏گویند كه باید از خدا ترسید! این نكته‏ای است در ادبیات كه گاهی موجب می‏شود در معانی و مطالب خلط شود و كسانی هم كه شیطان‏اند بتوانند مغالطه كنند و بگویند: اصلاً بزرگترین گناهان ترس است و از هیچ چیز نباید ترسید؛ خدا هم كه ترس ندارد و موجود مهربانی است!
پس این همه آیات خوف و خشیت الهی، آن رفتار انبیاء و ائمه‏ی اطهار و بزرگان دین كه گریه‏ها می‏كردند و ناله‏ها داشتند، برای چیست؟ می‏گویند اینها لابد دروغ نقل شده است! در حالی كه با اندكی دقت معلوم می‏شود چنین نیست و آن‏ها دچار مغالطه شده‏اند.

مفهوم خشیت

مفهوم ترس، مخصوصاً خشیت، یك مفهوم وسیع‏تری نیز دارد كه در ادبیات ما هم به كار می‏رود، منتها چون معنای لطیفی دارد خیلی شایع نیست. آن هم جایی است كه وقتی انسان در مقابل عظمتی كه ابهت زیادی دارد واقع می‏شود ، یك حالت انفعال و خودباختگی پیدا می‏كند. كانّه آب می‏شود. چنین عكس العملی بستگی دارد به این كه بر اساس چه معیاری عظمت را شناخته باشید. شاید همه‏ی ما تجربه كرده‏ایم كه وقتی در مقابل شخصیت بزرگی (مثلاً مرجع عظیم‌الشأن تقلیدی) قرار می‏گیریم، احساس كوچكی می‏كنیم. به طور طبیعی و به همان اندازه كه معرفت داریم، دست و پایمان را جمع می‏كنیم. كانّه فشرده می‏شویم. با این كه اینجا ترس از عذاب یا عقاب نیست اما احساس عظمت كردن در طرف لازمه‏اش این است كه انسان یك احساس كوچكی و حقارت در خودش‏پیدا شود.

معرفت در عظمت

اگر واقعاً آن شخص خیلی عظیم باشد، هر چه معرفت قوی‏تر باشد انسان به همان نسبت احساس حقارت بیشتری می‏كند. وقتی عظمت ده برابر باشد، احساس كوچكی باید ده برابر باشد. نسبت معكوس است. بین یك مرجع تقلید با امام معصوم چند درجه هست؟ چند درجه؟ اگر به یك زبان بگوییم هزار درجه، زیاد نگفته‏ایم. هر انسانی را با امام معصوم مقایسه كنید نمی‏شود گفت چقدر بزرگ است؛ خاك پای امام معصوم بر همه‏ی هستی برتری دارد. اگر كسی واقعاً عظمت مقام پیغمبر اكرم(ص) یا امامان معصوم(ع) را درك كند، باید آب شود، حتی اگر هیچ گناهی هم نكرده باشد! تازه او مخلوق خدا است. اگر كسی بتواند با كامل‏ترین معرفت ممكن آن عظمت الهی را درك كند، جا دارد قالب تهی كند، «فَلَمَّا تَجَلَّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا2»؛ وقتی عظمت خدا برای كوه جلوه كرد، كوه از هم پاشید، «وَ خَرَّ مُوسی صَعِقاً»؛ و موسی از هوش رفت. حالاتی كه در پیغمبر اكرم(ص) و ائمه‏ی اطهار(ع) موقع نماز و دعا و مناجاهات‏ها بوده است را شنیده‏ایم اما خیلی جدی نمی‏گیریم. می‏گوییم شاید روایتش ضعیف است. امّا ده‏ها و صدها روایت از این دست متواتر اجماع است. امام سجّاد(ع)، امیر المؤمنین(ع)، امام حسن(ع) نزدیك مسجد كه می‏رسیدند رنگ از صورتشان می‏پرید. اینجا خانه‏ی خداست! وقتی می‏خواستند برای نماز تكبیر بگویند اینقدر می‏لرزیدند كه استقرار برایشان مشكل بود. ترس از گناه و عذاب نبود، عظمت الهی را درك می‏كردند. اینها كلاسشان از ما بالاتر است، هر چه صحبت بكنیم به اندازه‏ی خیالاتمان است. این كلاسش برای اولیاء خداست، كسانی كه شمّه‏ای از تجلیّات الهی را درك كرده باشند. به هر حال، این هم یك نوع ترس است. همان درك عظمت است و در مقابلش آب شدن و له شدن. این خشیت‏ها همه از جلال الهی است.

ترس از خدا ؛ بالذات یا بالعرض؟

بدون شك یكی از ارزش‏های بزرگ در نظام ارزشی اسلام خوف از خداست. امّا نه خوف از ذات خدا. مگر وقتی انسان با خدا ارتباط پیدا می‏كند ضرر می‏كند؟ _العیاذ بالله_ بلكه از باب این كه خدای متعال اثر گناه را بر گناه را مترتب می‏كند و كیفر گناه را می‏دهد. پس بالذات از نتیجه‏ی گناه خودم می‏ترسم و بالعرض به خدا نسبت می‏دهم، از باب علاقه‏ی سبب و مسبب. بالذات و بالعرض در معقول یك معنایی دارد، در ادبیات معنایی دیگر. منظور این است: آن چه اصالتاً خطر را متوجه انسان می‏كند و منشأ ترس می‏شود، عمل خود انسان است. آن چه باید از آن ترسید اثر همین عمل است؛ خدا از آن جهت كه ایجاد كننده‏ی آن اثر است به او خوف تعلق می‏گیرد. تعبیرات این است كه «خَشِیَ رَبَّهُ»، «خافَ مَقامَ رَبِّهِ»، «وَ اخْشَوْنِ»؛ از من بترسید؛ از مردم و دیگران نترسید. اینها همه نسبتش به خداست از آن جهتی كه او ایجاد كننده‏ی آثار گناهان است. این در صورتی است كه ترس از گناه باشد! اما اگر خشیت به معنای احساس حقارت و خودباختگی در مقابل عظمت و شكوه و جلال الهی باشد، معنای دیگری است كه فقط به خدا و صفات خدا تعلّق می‏گیرد، یعنی وقتی عظمت خدا جلوه می‏كند باعث این حالت در انسان می‏شود.

در محضر زین العابدین(ع)

اكنون بخش هایی از مناجات الخائفین را مرور می‏كنیم: حضرت این مناجات را با این عبارت آغاز می‏كند: «إلهی أتُراكَ بَعْدَ الإِیمانِ بِكَ تُعَذِّبُنی». پیداست گوینده تحت تأثیر ترس از عذاب واقع شده است؛ عذابی كه خدا ایجاد می‏كند. منتها می‏خواهد كاری كند كه این ترس به حالت تعادل برسد. چون اگر این ترس در انسان برقرار باشد ممكن است به افراط بكشد. ممكن است به یأس از رحمت خدا منجر شود و یا حالات دیگری كه از حالت اعتدال خارج باشد. در مضامین دعای ابوحمزه هم هست كه: خدایا آتشی در دل من روشن می‏شود كه جز بَرْدِ عفو تو آن را خنك نمی‏كند. وقتی آتش شعله‏ور می‏شود انسان به طور فطری می‏خواهد این آتش را مقداری آرام و خاموش كند. راهش در مقام مناجات این است كه با زبانی صحبت كند و به چیزهایی متوسل شود كه عوامل رحمت و مهربانی را تقویت كند. مخاطب را بر سر مهر آورد. یك راهش ذكر كارهای خداپسندی است كه انجام داده و می‏تواند برای انسان منشأ خوبی شود و به واسطه‏ی انجام آن كارها یا حالات خوب از خدا بخواهد به او رحم كند. چون من می‏ترسم مرا عذاب كند، برای اینكه سر مهر بیاید و اراده‏ی عذاب نداشته باشد، مناسب است كه از زبان استرحام استفاده كنم. چیزی بگویم كه مخاطب را سر رحمت بیاورد. عرض می‏كند: خدایا آیا كسی را كه به تو ایمان آورده می‏خواهی عذابش بكنی؟

ارزش ایمان و محبت

چون ایمان خیلی پیش خدا ارزش دارد. هم از آیات قرآن و هم از روایات استفاده می‏شود بزرگترین گوهری كه در عالم در میان انسان‏ها پیدا می‏شود ایمان است. این كه مؤمن مثل كعبه احترام دارد به واسطه‏ی چیست؟ به خاطر چشم و ابرویش است یا به واسطه‏ی ایمانش؟! این شخص اگر خدای ناكرده فردا ایمانش را از دست بدهد، دیگر ارزشی ندارد. آن كه به او ارزش می‏دهد ایمان است.؛ «أمْ بَعْدَ حُبِّی إیَّاكَ تُبَعِّدُنی»؛ یا آیا با اینكه من تو را دوست دارم، باز هم من را از درِ خانه‏ات دور می‏كنی؟ آیا می‏شود محبت تو در دلی باشد و تو او را از خودت دور كنی؟
محبّت خدا هم از فروع و از نتایج ایمان و زینت ایمان است.

امید به رحمت

«أمْ مَعَ رَجائی لِرَحْمَتِكَ وَصَفْحِك تَحْرِمُنی»؛ آیا با اینكه امید به رحمت و گذشت تو دارم، باز مرا از عفوت محروم می‏كنی؟ این از اخلاق بزرگان است، از مكارم اخلاق است كه اگر كسی امید به كسی بست، ولو خودش هم لیاقت و استحقاق نداشته باشد، اما چون امید بسته، ناامیدش نمی‏كنند. می‏گوید من استحقاق ندارم، اما امید به رحمت تو بسته‏ام. خدای من! با این كه امید دارم من را محروم می‏كنی؟

استجار به عفو خدا

«أمْ مَعَ اسْتِجارَتی بِعَفْوِكَ تُسْلِمُنی»؛ من به عفو تو پناه آوردم. كسی كه از یك دشمن خطرناكی فرار می‏كند، جایی را پیدا می‏كند و به آن پناه می‏برد كه دیگر آن دشمن به او دسترسی نداشته باشد. این را می‏گویند «استجار به». من عفو تو را پناهگاه خودم قرار داده‏ام، دشمن زیاد دارم؛ دشمنم همان گناه‏ها و شیاطین‏اند. اینها من را تعقیب و احاطه كرده‏اند؛ رهایم نمی‏كنند. برای این كه از شرّ این‏ها نجات پیدا كنم به عفو تو پناه آورده‏ام. آیا با اینكه من به تو و عفو تو پناهنده شده‏ام مرا رها می‏كنی؟ به من پناه نمی‏دهی؟ كسی كه كریم است، هر كسی ولو دشمن هم به او پناهنده شود محرومش نمی‏كند. من كه نه دشمن بلكه دوست تو هستم. قبول دارم خطا كرده‏ام اما این خطاها دشمنان من هستند كه می‏خواهند من را به هلاكت بكشانند. به همین سبب به عفو تو پناه آورده‏ام.
«حاشا لِوَجْهِكَ الكَریمِ أنْ تُخَیِّبَنی»؛ خیلی بعید است كه تو من را با این كه ایمان و محبّت به تو دارم و امید به تو بسته‏ام ناامید كنی و از درِ خانه‏ات برانی.


1. اسراء / 36.

2. اعراف / 143.