صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه هفدهم : خوف و رجاء صادقانه

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/07
تاریخ اثر: 
شنبه, 7 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«خوف و رجاء صادقانه»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 07/07/86 مطابق با هفدهم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

خوف و رجاء موحدین

هیچ كار اختیاری آگاهانه‏ای نیست كه از انسان سر بزند و عامل خوف و رجا در آن تأثیری نداشته باشد. هر كاری كه ما انجام می‏دهیم اگر كار عقلایی و حساب شده باشد، یا به امید نفع و لذتی است یا از ترس وقوع ضرر و خطر و شری است. منتها كسانی كه باخدا هستند و ایمان به خدا دارند، به اندازه‏ی معرفتشان نسبت به توحید (به خصوص توحید افعالی) خوف و رجاءشان نسبت به خدا فرق می‏كند. یعنی امید دارند كه خدا! كارهایشان را سامان دهد؛ چه در كارهای دنیوی و چه در كارهای اخروی. امید دارند خدا توفیق دهد كه كار خیر انجام دهند و امید دارند در عالم برزخ و قیامت، خدا گناهانشان را بیامرزد و به ثوابی برسند. و همینطور ترس دارند از اینكه خدای متعال مبادا بر آنها غضب كند و در دنیا نعمت‏هایش را سلب كند و در آخرت به عذاب مبتلا شوند.

ترس از استدراج

البته بعضی از مؤمنین خوف‏های دیگری هم از بعضی نعمت‏ها دارند! مثلاً یكی از سنت‏های الهی، استدراج است. یعنی خدا كسانی را مشمول نعمتی قرار می‏دهد، اگر قدر نعمت را ندانستند آنها را یك گوشمالی می‏دهد.اگر تنبیه تأثیری نكرد، خدا نعمتشان را زیاد می‏كند. قرآن از اینها گله می‏كند، «فَلَوْ لا إِذْ جاءَهُمْ بَأْسُنا تَضَرَّعُو1»؛ چرا وقتی به ایشان گرفتاری دادیم نیامدند درِ خانه‏ی ما تضرع كنند، «وَ لكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ»؛ علت اینكه تضرع نكردند و متنبه نشدند برای این است كه دلهایشان را قساوت گرفته است. آرام آرام نعمتشان را زیاد می‏كند. آن قدر زیاد تا این كه می‏گویند: اگر وعده‏ی انبیاء راست بود، عذاب می‏شدیم. هر كاری می‏خواهیم انجام می‏دهیم اما نعمت‏های ما زیاد هم می‏شود؛ پس وعده‏های انبیاء اساسی ندارد. آن وقت «أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً2»؛ این سنت استدراج است و منتهی می‏شود به اینكه ناگهان خدا آن‏ها را مورد عذاب قرار می‏دهد. چه بسا عذاب استیصال كه نابود می‏شوند. با توجه به این، بعضی از گناهكاران وقتی می‏بینند با اینكه مرتكب گناه می‏شوند نعمت‏هایشان ادامه دارد می‏ترسند كه نكند مورد استدراج واقع شده باشند؟!

خوف و رجا لازمه ایمان

دو حالت خوف و رجا را باید در خودمان حفظ كنیم، «لَا یَكُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً حَتَّی یَكُونَ خَائِفاً رَاجِی3»؛ مؤمنْ مؤمن واقعی نیست مگر اینكه هم دارای خوف باشد و هم رجا. در روایتی وارد شده كه اگر خوف و رجاء در قلب مؤمن را وزن كنند و بسنجند، هیچ كدام بر دیگری ترجیح ندارد. اگر خوف زیاد شود موجب یأس از رحمت الهی می‏شود و اگر رجاء زیاد شود موجب امن از مكر خدا می‏شود.

خوف و رجاء عبادی

نكته‏ی لطیف این كه خود همین تلاش برای كسب و ایجاد تعادل بین خوف و رجا چون مرضی خداست، می‏شود یك عبادت. البته بعضی روایت‏ها عبادت را سه قسم می‏كند؛ بعضی عبادت می‏كنند؛ «خَوْفاً مِنَ النَّارِ»، بعضی؛ «طمعاً للجنّة»، یا «رَغْبَةً فِی ثَوَابِهِ4»، یك دسته‏ی دیگری هم كه شاید نسبت به هم اختلاف درجه داشته باشند، جامعشان این است كه به خاطر خوف از عقاب یا امید به ثواب نیست، بلكه یا «حبّاً لله»؛ است، یا «شكراً لله»، و یا گونه‏ای كه امیرالمؤمنین(ع) می‏فرمایند: خدایا به خاطر ترس از جهنم یا طمع در بهشت عبادت نمی‏كنم، «بل وجدتك اهلاً للعبادة فعبدتك5»، بلكه تو شایسته عبادت هستی، تو را این گونه یافتم، تو عبادت كردنی هستی. عبادت نكنم چه كار كنم؟! البته دسته سوم هم به حسب مرتبه‏ی خودشان دارای خوف و رجا هستند. فرض كنید می‏ترسند كه حقّ محبت را به جا نیاورند! می‏ترسند شاكر نباشند و حق شكر را به جا نیاورند. بنده كارش بندگی است؛ می‏ترسند از اینكه در انجام این وظیفه‏شان كوتاهی كنند و حق بندگی را به جا نیاورند.

خوف و رجاء ولائی

آیا بالاتر از این هم هست؟ آری، بزرگانی چون ائمه اطهار(ع) حتی این خوف و رجاءشان تابع اراده‏ی خداست. در زیارت جامعه می‏خوانیم «أَنّی وَ لَكُم الْقُلُوبُ الَّتِی تَوَلَّی اللهُ رِیاضَتَهَا بِالْخَوْفِ وَ الرَّجاء6»؛ شما دل‏هایی دارید كه با خوف و رجا رشد می‏كند و به كمال مطلوبش می‏رسد اما متصدی خوف و رجاءش هم خداست. بندگی آنها به حدی است كه این را هم به خدا واگذار می‏كنند. در واقع می‏خواهند تمام وجودشان مظهر بندگی خدا باشد. هر چه را خدا در وجودشان قرار داده است در راه بندگی خدا صرف می‏كنند. «إِلهِی أَغْنِنِی... بِإخْتِیارِكَ عَنْ إِخْتِیاری»، خدایا كاری كن كه من احتیاج به تصمیم‏گیری نداشته باشم؛ تو تصمیم بگیری. خدا یك چنین بنده‏هایی دارد! روایت معتبری در اصول كافی می‏فرماید: «لا یزال عبدی یتقرب إلیَّ بالنوافل مخلصاً لی حتی أُحبّه فإذا أحببتُه كنتُ سمعه الذی یسمع به و بصره الذی یبصر به و یده التی یبطش به7»، بنده به یك جایی می‏رسد كه در اثر بندگی، خدا چشم و گوش او می‏شود، یعنی چه؟! ما نمی‏دانیم. وقتی خدا چشم و گوش و اراده‏ی او می‏شود، خوف و رجاء او هم می‏شود. یعنی خودش متولی خوف و رجاء بنده‏اش می‏شود. اگر كسی بنده واقعی شد و اختیارش را واقعاً به دست خدا سپرد، خدا هم ابا ندارد از این كه این ولایت را بپذیرد و تربیتش را خودش به عهده بگیرد. هر وقت هر چه صلاحش هست به او می‏دهد.

خوف و رجاء صادقانه

همه‏ی ما كمابیش ادعا داریم كه هم از عذاب خدا می‏ترسیم و هم امید به بهشت خداوند داریم. هم خوف داریم و هم رجاء. اما این ادعا چه اندازه واقعیت دارد، معلوم نیست! چند روایت نورانی در این زمینه، خدمتتان عرض می‏شود. در نهج‌البلاغه، حكمت صد و پنجاه، امیر المؤمنین(ع) مجموعه نصایحی را فرموده‏اند. مرحوم سید رضی وقتی این‏ها را نقل می‏فرماید، می‏گوید: اگر در نهج البلاغه غیر از همین حدیث نبود، همین یك حكمت بالغه برای موعظه‏ی انسانها كافی بود. اولش این است، می‏گوید: «لَا تَكُنْ مِمَّنْ یَرْجُو الْآخِرَةَ بِغَیْرِ عَمَلٍ8»؛ چنین نباش كه بگویی امید به آخرت دارم اما كاری انجام ندهی، «وَ یُرَجِّی التَّوْبَةَ بِطُولِ الْأَمَلِ»، وقتی پای گناه پیش می‏آید بگوی انشاءالله خدا می‏بخشد. وقتی به او می‏گویند: توبه كن! می‏گوید: حالا زود است. به واسطه‏ی آرزوهای دور و درازی كه دارد توبه را عقب می‏اندازد.

تجلّی امید در عمل

روایت دیگری در كافی از امام صادق(ع) نقل می‏كند: به امام صادق(ع) عرض كردند: بعضی از شیعیان شما كه ادعای تشیع دارند و خودشان را منتسب به شما می‏دانند، از خیلی از گناهان دوری نمی‏كنند: «إِنَّ قَوْماً مِنْ مَوَالِیكَ یُلِمُّونَ بِالْمَعَاصِی وَ یَقُولُونَ نَرْجُو9»؛ گناه می‏كنند و می‏گویند: امید داریم كه خدا بیامرزد. اینها وضعشان چطور است و آیا شما تأیید می‏كنید؟ حضرت فرمود: «كَذَبُوا لَیْسُوا لَنَا بِمَوَالٍ»؛ دروغ می‏گویند و از دوستان ما نیستند.؛ «أُولَئِكَ قَوْمٌ تَرَجَّحَتْ بِهِمُ الْأَمَانِیُّ»؛ اینها كسانی هستند كه آرزوها بر آنها غالب شده و كارهایشان را توجیه می‏كنند. بعد یك قاعده‏ی كلی می‏فرماید: «مَنْ رَجَا شَیْئاً عَمِلَ لَهُ»، اگر كسی امیدی به چیزی داشته باشد تلاش می‏كند كه به آن برسد. چطور اینها امید به آمرزش دارند اما كاری برای آمرزششان انجام نمی‏دهند؟ پس دروغ می‏گویند.

رجاء كاذب

در نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین(ع) خطبه‏ی صد و شصتم روایت كوبنده‏تری است كه می‏فرماید: «یَدَّعِی بِزَعْمِهِ أَنَّهُ یَرْجُو اللَّهَ10»؛ به گمان خودش ادعا می‏كند كه من امیدوار به خدا هستم، «كَذَبَ وَ الْعَظِیمِ»؛ به خدای بزرگ كه او دروغ می‏گوید و امید به خدا ندارد. بعد علت دروغش را تبیین می‏فرماید، می‏گوید: «مَا بَالُهُ لَا یَتَبَیَّنُ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ». اگر واقعا امید دارد چرا در عملش آثار امید دیده نمی‏شود، «فَكُلُّ مَنْ رَجَا عُرِفَ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ»، هر كس امیدی دارد در عملش معلوم می‏شود كه به چه امید دارد. شما حساب كنید كسی برای گرفتن یك وام كوچك از صندوقی چند ساعت وقت صرف می‏كند و چقدر التماس پیش این و آن می‏كند و ریش گرو می‏گذارد كه ضمانتش كنند! برای یك كار كوچك در دنیا كه امیدش هم به بنده خدا است! چقدر زحمت می‏كشد. اما برای امور عظیمی كه امیدش را از خدا دارد: نعمت ابدی، نجات از عذاب ابدی و...، چقدر زحمت می‏كشد؟! حالا به زور اگر نمازش را درست بخواند! آنجا كه امیدش برای وام صد در صد نبود، چقدر تلاش می‏كرد تا وام بگیرد؟! اینجا می‏خواهد مجانی از خدا نعمت‏های ابدی بگیرد، اما خیلی خونسرد! در ماه رمضان، آیا یك ختم قرآن بكند یا نكند؟! آن هم تند تند و بدون تجوید و توجه. منت هم سر خدا دارد كه یك ختم قرآن كرده! بنده اوائل طلبگی وضع زندگی‏ام خوب نبود؛ در ماه رمضان یك آقایی پانزده تا یك تومانی به من داد تا یك ختم قرآن بكنم. برای پانزده تومان حاضر شدم یك ختم قرآن بخوانم اما برای پاداش اخروی‏كه بیش از پانزده میلیارد تومان می‏ارزد حاضر نیستم عبادت كوچكی انجام بدهم! مگر ثوابهای آخرت را می‏شود با نعمت‏های دنیا مقایسه كرد؟! آن وقت راست می‏گویم كه امید دارم؟ «یَرْجُو اللَّهَ فِی الْكَبِیرِ وَ یَرْجُو الْعِبَادَ فِی الصَّغیر»؛ امیدهای بزرگی از خدا دارد و امیدهای كوچكی از بندگان! «فَیُعْطِی الْعَبْدَ مَا لَا یُعْطِی الرَّبَّ»؛ به آن كسی كه امید كمی از او دارد حاضر است چه قدر وقت صرفش كند! التماس و خواهش و تمنا كند، واسطه و ضامن ببرد، اما برای امیدهای بزرگ و نعمت‏هایی كه از خدا انتظار دارد، حاضر نیست چیزی خرج كند! «كَذَبَ وَ الْعَظِیمِ»؛ به خدای عظیم این مدعیان رجا دروغ می‏گویند و اگر امید داشتند متناسب با امیدشان تلاش می‏كردند. «فَمَا بَالُ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ یُقَصَّرُ بِهِ عَمَّا یُصْنَعُ بِهِ لِعِبَادِهِ»؛ چطور است كه تقصیر آنچه درباره‏ی بنده‏ها انجام می‏دهند درباره‏ی خدا می‏كنند! همان كاری كه برای بنده انجام می‏دهد نسبت به خدا همان نوع را هم انجام نمی‏دهد! درباره‏ی خدا كار مختصری می‏كند در حالی كه حتی گاهی تكلیف واجبش را هم انجام نمی‏دهد. اینها شاهد این است كه ما باید خوف و رجایی تحصیل كنیم كه در ادعایش صادق باشیم. علامت ادعایش هم این است كه متناسب با امیدی كه داریم آنچه از دست ما بر می‏آید كوتاهی نكنیم. اگر چیزی هم از دستمان بر نیامد آن وقت با دعا و تضرّع از خدا بخواهیم كه از گناهان و تقصیرهایمان چشم پوشی كند و به كرم خودش ببخشد.

فرازهایی از مناجات الراجّین

«إلهی مَنِ الَّذی نَزَلَ بِكَ مُلْتَمِساً قِراكَ فَما قَرَیْتَهُ»، گفتیم لسان مناجات این است كه چیزهایی بیان شود تا موجب رحمت و رأفت مخاطب شود. می‏گوید: خدایا! كیست كه درِ خانه‏ی تو آمد و خواهش كرد كه از من پذیرایی كن و تو پذیرایی‏اش نكرده باشی؟
«وَمَنِ الَّذی أناخَ بِبابِكَ مُرْتَجِیاً نَداكَ فَما أوْلَیْتَهُ»؛ كیست كه بارش را بر درِ خانه‏ی تو اندازد، - «أناخَ بِبابِكَ»؛ اصلش این بوده كه وقتی مسافری از سفر می‏رسید از شتر پیاده می‏شد و شترش را جایی می‏خواباند - و در پیشگاه و درِ خانه‏ی تو اقامت گزید و امید داشت كه تو حاجتش را برآورده كنی و تو محرومش كرده باشی.
«أیَحْسُنُ أنْ أرْجِعَ عَنْ بابِكَ بِالخَیْبَةِ مَصْرُوفاً»؛ تو كه هر كسی بر در خانه‏ات آمد، مأیوس نشد، آیا من كه درِ خانه‏ی تو آمده‏ام، شایسته است محروم و دست خالی برگردم؟
«وَلَسْتُ أعْرِفُ سِواكَ مَوْلاً بِالإِحْسانِ مَوْصُوفاً»؛ در حالی كه من غیر از تو آقایی را سراغ ندارم كه اهل احسان باشد و هر كه درِ خانه‏اش برود ناامید بر نگردد.


1. انعام / 43.

2. انعام / 44.

3. الكافی، ج 2، ص 71، باب الخوف و الرجاء، روایت 11.

4. ر.ك: وسائل‏الشیعة، ج 1، ص 62، باب 9، روایت 135.

5. بحار، ج41، ص14، باب101، روایت 4.

6. بحارالأنوار، ج 99، ص 162، باب الزیارات الجامعة، زیارت پنجم.

7. إرشادالقلوب، ج 1، ص 91، الباب الثانی و العشرون فی فضل صلاة.

8. نهج‏البلاغة، ص 497، حكمت 150.

9. الكافی، ج 2، ص 68، باب الخوف و الرجاء، روایت 6.

10. نهج‏البلاغة، ص 225، خطبه 160.