صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه هجدهم: امید و آرزوی مطلوب

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/08
تاریخ اثر: 
يكشنبه, 8 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«امید و آرزوی مطلوب»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 08/07/86 مطابق با هجدهم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

رجا و أمل

در مناجات راجین دو واژه، مشابه رجا ذكر شده است. یكی واژه‏ی «أمل»، یكی هم «اُمنیة»؛ و «تمنّی». معمولاً «أمل»؛ و «أمنیة»؛ را در فارسی «آرزو»؛ می‏گویند و «رجاء»؛ را «امید». گاهی «أمل»؛ را هم به «امید»؛ ترجمه می‏كنند. ظاهراً فرق استعمال اینها این است كه وقتی انسان به امر مطلوب و خیری علاقه دارد، می‏داند برای رسیدن به آن، مقدماتی لازم است. گاهی مقدمات ساده‏ای است كه فراهم شده یا به راحتی فراهم می‏شود؛ اینجا واژه‏ی «امید»؛ به كار می‏رود. یك وقت مقدماتش طولانی‏تر است، احتیاج به همت و تلاش بیشتری دارد؛ اینجا واژه‏ی أمل و آرزو را به كار می‏بریم.

رجا یا أمل؟!

سؤال می‏شود آیا خوب است انسان امیدوار یا اهل آرزو باشد؟ یا نه، انسان نباید امیدی به آینده داشته باشد و حال را باید غنیمت بشمارد؟ و نیز آیا آرزوهای طولانی و دراز مدت خوب است یا نه؟ اجمالاً می‏دانیم كه در روایات، «طول اَمل»؛ نكوهش شده است. از پیغمبر اكرم(ص) نقل شده كه من بر امتم از دو چیز می‏ترسم، امیرالمؤمنین(ع) هم به مخاطبان فرمودند: برای شما از دو چیز می‏ترسم،؛ «اتِّبَاعَ الْهَوَی وَ طُولَ الْأَمَلِ1»؛ پیروی هوای نفس و آرزوهای دراز. با توجه به این نكته در مضمون این مناجات، هم واژه‏ی «امل»؛ به كار برده شده و هم واژه «امنیه»؛ و «مُنی»؛ می‏گوید كسی كه آرزو داشته باشد و به تو آرزو ببندد، تو آرزویش را برآورده می‏كنی. ظاهر این كلام این است كه آرزو و نیز آرزوهای طولانی عیبی ندارد. به هر حال این سؤال می‏ماند كه بالاخره انسان امیدوار باشد یا نه؟ دنبالِ هدف‏های بلند و دراز مدت برود یا نرود؟ نكته‏هایی را باید توجه كرد؛ یكی اینكه انسان طالب خیر است، امّا در شناختن مصادیقِ خیر، زیاد اشتباه می‏كند، «عَسی أَنْ تَكْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَكُمْ وَ عَسی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ2». یا در مقام تعارض بین دو چیزِ مطلوب، در اینكه كدامش را ترجیح بدهد درست نمی‏تواند محاسبه كند. گاهی چیزی را ترجیح می‏دهد كه نباید بدهد. بنابراین امید صحیح بستن و آرزوی صحیح داشتن، وقتی است كه انسان خیر واقعی را بشناسد. بعضی از مفسّرین گفته‏اند كه در «إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ3»؛ یا درباره‏ی وصیت كه «إِنْ تَرَكَ خَیْر4»، معنای خیر یعنی مال. پیداست وقتی وصیت می‏كند راجع به مال است، امّا هر مالی خیر نیست!

خیر دنیا یا آخرت؟

گاهی در مقام ترجیح خیر محدود و زودگذر با خیری كه در زمان طولانی به دست می‏آید و اثرش باقی است، نمی‏دانیم كدام را ترجیح بدهیم. بعضی‏ها منطقشان این است كه نقد را نباید به نسیه داد! نتیجه هم این می‏شود كه وقتی امر دائر می‏شود بین خیر دنیا و خیر آخرت، باید خیر دنیا را ترجیح داد، چون نقد است. در صورتی كه عقل اینطور نمی‏گوید. در همین امور دنیا هم ما خیلی وقتهاست كه خیر نقد را فدای خیرِ نسیه می‏كنیم. كارگری كه كار می‏كند، دانش آموزی كه درس می‏خواند، پژوهشگری كه پژوهش می‏كند، راحتی‏های خودشان را فدا می‏كنند تا به نتیجه‏ی بزرگی برسند. ولی منطقِ نفسانی یا شیطانی این است كه نسیه هر چه باشد باید فدای نقد بشود. در این موارد خیر برای انسان مشتبه می‏شود؟ هم باید فكر كند و عقلش را به كار گیرد، و هم از دستورات شرع كمك بگیرد. با توجه به این آنجا كه گفته‏اند آرزوهای طولانی بد است و خطر دارد؛ آرزوهای طولانی مربوط به دنیاست. یعنی دلش بخواهد مقامات بلند دنیوی داشته باشد؛ مثلاً نماینده‏ی مجلس شود، وزیر بشود، هدفش هم فقط ریاست باشد! همین كه برایش هورا بكشند، خوشش می‏آید. حزب تشكیل می‏دهد و به هر صورتی عده‏ای را دور خودش جمع می‏كند؛ با پول، با كلك و فریب و وعده و وعید، تا بلكه در انتخاباتی برنده بشود. حالا اگر در ایران شما نمونه‏اش را نمی‏شناسید در كشورهای دیگر هست، انشاءالله در كشور ما پیدا نمی‏شود! این طول املی است كه مذموم است. باید دنبال دنیا رفت، فقط به عنوان اینكه مقدمه‏ای است برای رسیدن به كمالات اخروی و كسب رضای الهی. طول امل، اگر واقعاً برای رسیدن به آن محبوب باشد، هر چند با كسب زحمات زیاد دنیوی و سالها رنج بردن باشد و برای این باشد كه به نتیجه‏ای در همین دنیا برسد؛ اما برای خدا باشد؛ در این صورت هیچ مذمتی ندارد. امام _‌رضوان الله علیه‌_ وقتی نهضت را شروع كردند، احتمال پیروزی و سقوط رژیم در حد صفر بود. از آن وقتی كه تصمیم گرفتند با این رژیم بجنگند با این كه مقدمات طولانی می‏خواست، خودشان را آماده كردند. حدود پانزده سال تبعید و از این كشور به آن كشور و حصر و گرفتاری‏ها و...، همه‏ی مشقت‏ها را تحمل كردند، تا آخر هم گفتند اگر این گونه باشد كه از این فرودگاه به آن فرودگاه بروم، یا اگر كشتی سوار بشوم، روی دریا حرف خودم را خواهم زد. همه برای این بود كه نتیجه‏اش در همین دنیا ظاهر بشود. برای اینكه حكومت اسلامی برقرار و احكام اسلام پیاده بشود. اما برای ریاست نبود. اینها برای وظیفه بود، چون خدا دوست داشت. چنین آرزویی هیچ عیبی ندارد، زیرا نتیجه‏اش را باز در آخرت خواهند برد. نتیجه این كه مذموم بودن طول امل یعنی امل‏های دنیوی؛ اما اگر هدف معنوی و اخروی و الهی باشد، هیچ عیب ندارد، بلكه ستایش هم می‏شود.اما اگر آرزوها، تلاش‏ها و همتّ‏ها برای دنیا باشد مگر انسان چقدر در دنیا زندگی می‏كند؟ چقدر فرصت دارد برای آخرتش زحمت بكشد كه این همه برای دنیا تلاش می‏كند؟ اما اگر این آرزوها و تلاش‏ها برای جامعه‏ی اسلامی و عزت اسلامی است، یك هدف معنوی و الهی است. هر چه طولانی و مقدماتش هم زیاد باشد هیچ اشكالی ندارد و خودش عبادت است. «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَةٌ فِی سَبِیلِ اللَّهِ... إِلاَّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ5». چنان كه در راه خدا اگر انسان گرسنگی بكشد، زجری بكشد، خستگی در راه پیدا بكند، برای هر كدام ثواب می‏نویسند. همه‏اش را یك جا یك عمل نمی‏گویند. برای هر یك از اینها، «لا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ»؛ تشنه بشوی، «وَ لا نَصَبٌ»؛ خستگی باشد، «وَ لا مَخْمَصَةٌ»؛ گرسنگی بكشد، ثواب می‏نویسند. هر چه طولانی‏تر هم باشد، ثوابش بیشتر است، چون هدف خداست. بلكه معنای طول امل در اینجا همت بلند است. همچنین «تمنّی»؛ و «امنیه»؛ نسبت به امور دنیا، در عرف عقلا هم یك نوع حماقت و خیال‏بافی حساب می‏شود، با اینكه گاهی هم ممكن است به نتیجه برسد. اما فرض كنید كسی با كمال ضعفی كه دارد، دست خالی می‏خواهد اولین ثروتمند دنیا بشود! یا مثلاً كسی بدون هیچ وسیله‏ای بخواهد كره‏ی مریخ را تسخیر كند، خب این خیال‏بافی است. آرزوهایی كه توأم با خیال‏پردازی است به طریق اولی ارزش ندارد. اما همین‏ها اگر نسبت به آخرت باشد ممدوح است. واقعاً انسان چیزهایی را بخواهد حتی با این كه توان و لیاقتش را در خود نمی‏بیند، اما به خاطر همت بلند، بگوید: من اینها را می‏خواهم، اشكالی ندارد. از خدا می‏خواهم كه در آخرت همسایه‏ی پیغمبر باشم؛ آخر تو كجا، پیغمبر كجا؟! چه مناسبتی دارد؟ ولی مؤمن گاهی اینطور همتی دارد. خودش هم می‏گوید من هیچ لایق نیستم، اما آرزویم این است. چنین آرزوهای دور و درازی اگر نسبت به امور معنوی، اخروی و خداپسند باشد، خوب است؛ اما به شرط اینكه انسان آن اندازه‏ای كه از دستش بر می‏آید كوتاهی نكند. شخصی خدمت پیغمبر اكرم(ص) عرض كرد: می‏خواهم در بهشت با شما باشم. فرمود: به من كمك كن؛ با سجده‏های طولانی6. نفرمود نه، این خیال‏های باطل چیست، تو كجا، من كجا؟
پس آیا ما باید امیدوار باشیم یا نه؟ اصل امید لازمه‏ی زندگی است، اگر انسان امیدی نداشته باشد زنده نمی‏ماند. فی حدّ نفسه نعمت بزرگ خداست، لكن مثل همه‏ی نعمت‏ها افراط و تفریطش بد است. این نسبت به امور دنیا است. اما آخرت افراط و تفریط ندارد! هر چه انسان بلند همت‏تر باشد، مزاحم كسی نیست! آنجا مزاحمتی ندارد. اما در امور دنیا چون تزاحم هست، وقتی انسان زیاد دنبال چیزی برود، از چیزهای دیگر باز می‏ماند. پس اصل امید داشتن فی حدّ نفسه یك نعمت بزرگ خداست. حتی اگر كسانی از این نعمت محروم هستند باید از خدا بخواهند. اما امید به چه؟ آیا امید داشتن برای رسیدن به نعمت‏های دنیا خوب است یا بد؟

امید به نعمت

مسلماً نعمت‏هایی كه از آن‏ها استفاده‏ی صحیح نمی‏شود در واقع نعمت نیست. خوردنی‏ها نعمت است، اما خوردنِ مال مردم كه نعمت نیست؛ نقمت است. آدم امید داشته باشد اموال فلان كس را بتوانم تملك و تصاحب كنم یا كلاه سرش بگذارم؟! پس امید بستن به نعمت‏های دنیا اگر برای آخرت باشد، یا برای نیازهای ضروری زندگی‏اش باشد، هیچ عیبی ندارد. انسان موحد باید همه چیزش را از خدا بخواهد. در حدیث قدسی خدای متعال به حضرت موسی(ع) فرمود: ای موسی! نمك آشت را هم از من بخواه. خدا دوست دارد آدمی همین نیازهای دنیوی‏اش را هم از او بخواهد. اما مؤمن این نیازهای دنیوی را می‏خواهد تا بتواند در سایه‏ی سلامتی و توانایی به مقامات انسانی و به ثوابهای ابدی برسد. خود آن‏ها مطلوبیت ذاتی ندارد، اما اگر برای كسی مطلوبیت ذاتی هم داشت منعی ندارد؛ مباح است ولی از نظر اخلاقی ارزش نیست. و امّا نسبت به امور اخروی، تمامِ مراتبِ كمالی كه انسان به عقلش می‏رسد و ممكن است واجد آن‏ها بشود، همه‏ی اینها را هم از خدا بخواهد هیچ اشكالی ندارد، اما به شرط اینكه رجای صادق داشته باشد یعنی آن اندازه‏ای كه از دستش بر می‏آید، خودش كوتاهی نكند، والّا بگوید: خدایا من را به مقام انبیاء برسان!، اما در انجام تكالیف واجبش هم كوتاهی بكند خدا را مسخره كرده است. در ماه رمضان یك ختم قرآن هم نخواند، آن وقت آرزو داشته باشد كه در قیامت همسایه‏ی پیغمبر و امیرالمؤمنین(ع) باشد، خیال باطل است. «امنیه»؛ و رجای صادق نیست. رجای صادق آن است كه آن اسبابی كه در اختیار انسان هست و می‏تواند از آن استفاده كند، به كار گیرد و عمل كند.

انواع رجاء

گاهی انسان اینطور تصور می‏كند كه خوف، خوف از عذاب است و رجاء هم رجاء به ثواب. نه، امید به اینكه حتی خدا در همین دنیا نعمتش بدهد؛ كسب خوب، همسر نیكو، خانه‏ی وسیع، در اجتماع آبرو داشته باشد اینها هم امید است. اما باید همه‏ی اینها را مقدمه‏ای برای آخرتش قرار دهد. در امور اخروی هم تنها رجا معنایش این نیست كه من امید داشته باشم خدا از جهنم نجاتم بدهد یا حدّاكثر از نعمت‏های ظاهری بهشت بهره‏مند شوم. نه، بالاتر از اینها هم هست. باید آرزو داشته باشد به مقامات عالی كه انبیاء و اولیاء خدا رسیدند برسد.

همت بلند دار

اما چه كار كنم كه در مقام مناجات خدا، این حال را پیدا كنم كه صادقانه این‏ها را از خدا بخواهم؟ برای اینكه انسان این حال را پیدا كند، توجه به نكته‏هایی برایش خیلی مفید است. یكی اینكه خدا به هر كس هرچه بدهد از او كم نمی‏آید. خدا اگر برای هر انسانی همه‏ی نعمت‏های دنیا را بدهد؛ برای انسان دیگر هم دنیای دیگر خلق كند و همه‏ی نعمت‏ها را به او بدهد از خزانه‏اش كم نمی‏آید! كیسه‏اش خالی نمی‏شود. توجه به این، در مقام دعا و مناجات، هم به آدم جرئت می‏دهد كه چیزهای بزرگ بخواهد و هم خجالتهایش را رفع می‏كند. می‏گوید: خدایا من هرچه بی‏لیاقت و كثیف و هر چه آلوده‏ام، اما اگر بدهی از تو كم نمی‏آید! به علاوه چیزهایی را تو به ما دادی كه ما نخواستیم. خودت ابتدائاً و تفضلاً دادی، آن وقت جا دارد كه وقتی از تو درخواست می‏كنیم ندهی؟! «یا مَنْ أَرْجُوهُ لِكُلِّ خِیْر». در مقام دعا توجه داشته باشید، همتتان، برای درخواست هدفهای بلند و عالی باشد. به چیزهای پست و كوچك قناعت نكنید. بچه كه بودم، سفر اولی بود كه می‏آمدم قم. با راننده‏ای می‏آمدیم. راننده برای اینكه شب خوابش نبرد با ما حرف می‏زد. سوره‏ی یوسف حفظش بود و با لحن می‏خواند. به من گفت: حالا كه قم می‏روی حرم، از حضرت معصومه چه می‏خواهی؟ گفتم: نمی‏دانم، چه بخواهم؟ گفت: ثروتمندترین شخص شهرتان كیست؟ گفتم فلان كس. گفت: اگر گدایی بیاید با زحمت خودش را برساند به آن آقا، وقتی رسید و او بگوید چه می‏خواهی؟ گدا هم بگوید: یك ریال، همه به او می‏خندند. می‏گویند: چقدر كودن است. رفتی آنجا بگو - آنروز مثلاً - صد هزارتومان می‏خواهم. گفت: می‏روی پیش حضرت معصومه(س) نكند چیز كمی بخواهی. مشرف شدی خدمت حضرت معصومه، چیز بزرگ بخواه، چیزهای كم و مال دنیا چیز كمی است. خدا انشاءالله او را با موالی‏اش محشور كند. ما از این راننده درس اخلاق گرفتیم.
در این شب‏های قدر انسان در كنارِ اقیانوس بی نهایتی از رحمت قرار می‏گیرد، یك اقیانوس متلاطم. خیلی پست‏همتی است كه انسان چیزهای كوچك، مربوط به خود و دنیا و زندگی عادی‏اش بخواهد؛ چیزهای بزرگ بخواهد آن هم برای همه.

پای سفره زین العابدین(ع)

در این مناجات راجین هم چیزهای بزرگی است.
«كَیْفَ أرْجُو غَیْرَكَ؟! وَالْخَیْرُ كُلُّهُ بِیَدِكَ»؛ چگونه سراغ غیر تو بروم، با اینكه همه‏ی خوبی‏ها در دست توست.
«وَكَیْفَ اُؤَمِّلُ سِوَاكَ؟!»؛ چگونه از غیر تو آرزو كنم. «وَالْخَلْقُ وَالأَمْرُ لَكَ، أأقْطَعُ رَجائی مِنْكَ؟! وَقَدْ أوْلَیْتَنی مَا لَمْ أسْألُهُ مِنْ فَضْلِكَ،»؛ آیا به تو امید نداشته باشم؟ امیدم را از تو قطع كنم، در حالی كه تو چیزهایی را كه من نخواستم به من داده‏ای. آن وقت امید نداشته باشم كه چیزهایی را كه اكنون می‏خواهم، به من بدهی؟ «أمْ تُفْقِرُنی إلَی مِثْلِی؟! وَأنا أعْتَصِمُ بِحَبْلِكَ»؛ تویی كه هر چه بدهی از تو كم نمی‏آید، آیا من را به فقیر و گدایی حواله می‏دهی كه او هم مثل خودم گداست؟ آیا می‏شود؟ من این را باور كنم؟ در حالی كه من به ریسمان كرم تو چنگ زده‏ام.
«یا مَنْ سَعِدَ بِرَحْمَتِهِ القاصِدُونَ، وَلَمْ یَشْقَ بِنِقْمَتِهِ المُسْتَغْفِرُونَ»؛ ای كسی كه بواسطه‏ی رحمت تو، استغفار كنندگان به سعادت رسیدند و از نقمت و عذابِ تو در امان ماندند.
امیدوارم خدای متعال توفیق بدهد این شب‏های قدر را در بهترین حالاتی كه خودش می‏پسندد سپری كنیم و آنچه به اولیاء و دوستان و بندگان شایسته‏اش می‏دهد، به ما هم عنایت بفرماید.


1. الكافی، ج 2، ص 335، باب اتباع الهوی، روایت 3.

2. بقره / 216.

3. عادیات / 8.

4. بقره / 180.

5. توبه / 120.

6. ر.ك: الكافی، ج 3، ص 266، باب فضل الصلاة، روایت 8.