صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه دوم: مناجات خدا با بندگان

تاریخ سخنرانی: 
1386/06/23
تاریخ اثر: 
جمعه, 23 شهريور, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«مناجات خدا با بندگان»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 23/06/86 هم زمان با دوم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

تعلق به دنیا

چرا با این كه برای مؤمن این فرصت مغتنمی است كه با خدا گفتگوی خصوصی داشته باشد، بسیاری از ما در بیشتر اوقات چنین میلی نداریم؟ و چه چیز باعث می‏شود انسان بتواند این حال را برای خودش ایجاد كند و توفیقش را پیدا كند؟ اجمالاً از روایات استفاده كردیم كه آنچه باعث محرومیّت انسان از لذت مناجات و رازگویی با خدا می‏شود تعلّقات دنیاست ومتقابلاً كسانی كه می‏خواهند به این لذّت والای انسانی و به این شرف و افتخار نائل بشوند باید از تعلّقات دنیایشان كم كنند.

مناجات خدا با انسان

بندگانی هستند كه خدا با آن‏ها مناجات می‏كند، بندگانی گمنام كه در جمع‏هایی هستند و لیاقت‏هایی دارند، گاهی حواله‏هایی دارند كه از زبان یك نادانی یا از زبان كسی كه خودش عمل نمی‏كند، آن حواله‏ها به ایشان می‏رسد!؛ «ربّ حامل فقهٍ الی من هو افقه منه1‌».؛ می‏دانیم كه انبیاء عظام از كسانی هستند كه خدا با ایشان سخن می‏گوید. طبعاً وقتی به آن‏ها وحی می‏شود ممكن است بعضی از وحی‏ها جنبه‏ی مناجات داشته باشد. در مورد انبیاء این تعجبی ندارد كه خدا با آنان رازگویی كند و مطالبی خصوصی برای آنها بیان كند.

زبان عقل

اما در غیر انبیاء چطور؟ مطلب عامّی هست كه یك مقدار جنبه‏ی استعاری و تشبیهی دارد و آن این است كه خدای متعال به زبان عقل انسان با او سخن می‏گوید. قوه و نور عقل را خدا به ما داده است. وقتی عقل ما حقیقتی را درك می‏كند و خوب و بدی را تشخیص می‏دهد یا به زبان خودمان امر و نهیی می‏كند، در واقع این سخنی است كه خدا با زبان عقل به ما می‏گوید. این اختصاص به بندگان خاصّی ندارد؛ خدا از راه عقل با همه‏ی عقلا اینگونه سخن می‏گوید. آن چیزی كه در روایات وارد شده است كه خدا با بعضی از بندگانش مناجات می‏كند اینگونه سخن گفتن نیست، یك چیزی فراتر از این است. اختصاص به بعضی از عقلا دارد.

سخن گفتن با بندگان خاص

در ذیل آیه شریفه «رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ2»؛ امیر مؤمنان(ع) خطبه‏ای را انشاء فرمودند. در آنجا مطالب جالبی هست؛ «وَ مَا بَرِحَ لِلَّهِ عَزَّتْ آلَاؤُهُ فِی الْبُرْهَةِ بَعْدَ الْبُرْهَةِ وَ فِی أَزْمَانِ الْفَتَرَاتِ عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِی فِكْرِهِمْ وَ كَلَّمَهُمْ فِی ذَاتِ عُقُولِهِمْ3»؛ می‏فرماید همواره خدا در برهه‏هایی از زمان و بعد از فتراتی، بندگانی داشته كه با اینها در فكرشان و در باطن عقلشان مناجات می‏كند؛ و «كَلَّمَهُمْ فِی ذَاتِ عُقُولِهِمْ»؛ اگر این را معنای عامّی بگیریم كه خدا با هر عاقلی سخن می‏گوید تعبیر مناسبی نیست؛ یعنی هر زمانی خدا گروهی از بندگان خاصی دارد كه اینطور هستند، پس این سخن گفتن «فِی ذَاتِ عُقُولِهِمْ»؛ غیر از این است كه هر كسی با عقل خودش چیزهایی را درك می‏كند. همه‏ی ما در پرتو نیروی عقل خدادادی می‏توانیم مقدّماتی در ذهنمان تنظیم كنیم و نتایجی بگیریم، امّا همیشه این تنظیم مقدّمات و این نتیجه گرفتن برای همه یكسان حاصل نمی‏شود. گاهی بعضی‏ها از مقدماتی نتیجه‏ای می‏گیرند، عقلشان چیزی می‏فهمد كه دیگران نمی‏فهمند. وقتی برای آنها مقدماتش را ارائه بكنند، آنها هم تصدیق می‏كنند و می‏گویند بله، صحیح است. این تنظیم مقدمات گاهی اسباب خاصی دارد و به مناسبتی تداعی معانی می‏شود ولی گاهی هم هست كه ناگهان جرقه‏ای به ذهن آدم می‏زند. اصلاً فكرش هم نبود یا سابقه‏ای هم نداشت كه اینطور استدلال كند، امّا ناگهان مطلب را خیلی روشن درك می‏كند. این نمونه‏ی ساده‏ای است كه برای ما قابل فهم است. كسانی موفق می‏شوند از این جرقّه‏های معنوی، علمی و عقلانی استفاده كنند كه سعیشان بر این است كه همیشه یاد خدا باشند. اهل ذكرند و دائماً به خدا توجه دارند كه خدا این امتیازات را به ایشان می‏دهد، «لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ»؛ اینطور مطالب را هم خدا به ایشان می‏فهماند، اما جوری نیست كه در شرایط عادی، دیگران هم اینطور بفهمند. این یك طور سخن گفتن خداست. ولی روایات بعدی را كه می‏خوانم متوجه می‏شوید این سخن گفتن و مناجاتِ خدا با بندگان از قبیل چیزهایی كه ما فكر می‏كنیم از استدلالات عقلی به دست می‏آوریم نیست. این مطلب را داشته باشید...

صعق لجلالك

یكی از فقره‏های مناجات شعبانیه این است: «إلهی و اجعلنی ممن نادیته فأجابك و لاحظته فصعق لجلالك فناجیته سراً و عمل لك جهر4»؛ از خدا درخواست می‏كند كه خدایا من را از كسانی قرار بده كه این سیر برایشان حاصل شده: اول تو آنها را مورد ندای خودت قرار دادی. قبلاً هم عرض كردیم معمولاً ندا در جایی گفته می‏شود كه آدم احساس بُعد می‏كند. ما وقتی از خدا دور هستیم و او می‏خواهد با ما سخن بگوید اوّل ندا می‏كند، آهای بنده‏ها! یا ایّها الناس، یا ایّهاالذین آمنوا. خب كسانی كه این ندا را می‏شنوند یك وقت زود گوش می‏دهند و می‏گویند لبیك، خدایا هر چه امر كنی ما اطاعت می‏كنیم. بعد از اینكه به دستور خدا عمل كردند، لیاقت پیدا می‏كنند یك پله بالاتر بیایند. اول همه‏ی مؤمنین را خدا ندا می‏دهد، دستوراتی می‏دهد كه عمل كنیم، بعضی‏ها خیلی توجه نمی‏كنند، بعضی‏ها مواظب‏اند ببینند خدا چه دستوری می‏دهد فوراً عمل كنند. بنابراین غیر از آن توجه عامی كه به همه می‏كرد و به همه‏ی مؤمنین ندا می‏داد، به این شخص خاصی كه دستورات خدا را عمل كرد عنایت خاصی می‏كند. لذا می‏فرماید بعد از اینكه ندا دادی و دعوت كردی و آنها اجابت كردند یك عنایت خاصی به آنها كردی. این عنایت را اگر دریافت كند، از عظمت این عنایت و از ابّهت گوینده و نظركننده مدهوش می‏شود. می‏دانیم كه خدا همیشه ناظر ماست و ما در محضر خدا هستیم، امّا اینكه كسی از پشت یك یا چند پرده یا از راه دور به انسان نگاه كند با اینكه مستقیم به چشم او نگاه بیندازد، خیلی تفاوت دارد. اگر معرفت داشته باشد و ببیند كه خدا با عنایت خاصی دارد به او نگاه می‏كند، آنقدر از این حالت لذّت می‏برد كه از هوش می‏رود؛ «فصعق لجلالك». در این مناجات می‏گوید خدایا من را هم از آن كسانی قرار بده كه بعد از اجابت دعوتت مورد عنایت تو قرار گرفتند و در مقابل تو از هوش رفتند. بعد كسانی كه به این حال افتادند، از خود بیخود شدند، كانّه دیگر خودی نمی‏بینند. در آن حالی كه دیگر همه چیز را فراموش می‏كنند و در مقابل جلال و عظمت الهی مدهوش می‏شوند، خدا خصوصی با ایشان صحبت می‏كند،؛ «فناجیته سراً». خدا با او محرمانه و بدون اینكه كسی بفهمد رازگویی می‏كند. اما این دیگر برای همه نیست، یك حالت مدهوشی می‏خواهد كه وقتی در مقابل جلال و عظمت الهی كه جلوه می‏كند روبرو می‏شود از خود بیخود می‏شود تا سخن خدا را بشنود. ولی این رازگویی سرّی را جایی افشا نمی‏كند، فقط در عمل ظاهر می‏شود كه رفتارش با دیگران فرق می‏كند. رازدار است.

مناجات خدا با حبیبش

حدیث معراج یك روایت طولانی است كه وقتی كه پیغمبر اكرم(ص) به معراج رفتند خدای متعال در آن عالم سخنانی با پیغمبر گفت. این یكی از آن مصداق‏های مناجات خدا با یكی از بندگان است. توجه به این قسمت از حدیث معراج از این رو مهم است كه فكر نكنیم كه فقط لذّت‏های دنیا، همین خوردنی‏ها و آشامیدنی‏ها و... است كه چه بسا حیوانات از این لذت‏ها بهره‏ی بیشتری دارند، بفهمیم بالاتر از این لذت‏ها لذت‏هایی است كه مخصوص انسان‏هاست. «یا أحمد إن فی الجنة قصرا من لؤلؤة فوق لؤلؤة و درة فوق درة لیس فیها قصم و لا وصل5». خدا به پیغمبرش می‏گوید: عزیز من! من توی بهشت قصری دارم، طبقاتی دارد كه هر طبقه‏اش یك گوهر یكپارچه است، شكستگی یا بندی در این گوهر دیده نمی‏شود. این قصر مخصوص خواص است. برای همه‏ی مؤمنین نیست. حالا این قصر نسبت به آنها چه تناسب و خصوصیتی دارد؟ شاید لازمه یكپارچگی ایمانشان كه در آن هیچ شائبه‏ای از شرك و شكّ و ریا و ... نیست این است كه آن قصری كه آنجا به ایشان داده می‏شود یكپارچه باشد. «فیها الخواص أنظر إلیهم كل یوم سبعین مرة و أكلمهم كلما نظرت إلیهم»؛ یكی از نیازهای فطری انسان این است كه خدای متعال به او نگاه كند. اگر بچه‏ای توی خانه، پدر و مادر به او نگاه نكنند، بدترین عذاب برای بچه است. بالاترین نیاز بچه این است كه مورد توجه پدر و مادرش قرار بگیرد، بعد هم مورد توجه دیگران. همه‏ی كارهایی كه بچه انجام می‏دهد و شیرین‏كاری‏هایی كه می‏كند برای جلب توجه است. انسان در مقابل خدا چنین نیازی دارد، منتها ما توی این عالم هستیم و نیاز را درست درك نمی‏كنیم. آنقدر نیاز شكم و دامن داریم كه توجّه به این نیازها نداریم. در عالم آخرت، این نیاز ظهور می‏كند، آنجا می‏فهمیم چقدر احتیاج داریم به اینكه خدا به ما توجه كند. كسانی كه محروم هستند از اینكه خدا بهشان توجه كند، این بالاترین عذاب است. از عذاب‏های سخت جهنّم به مراتب بدتر است. لذا قرآن برای بعضی از اشخاص كه می‏خواهد بگوید خیلی عذابشان سخت است، می‏فرماید: «وَ لا یُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ6»؛ اینها كسانی هستند كه خدا نگاه هم بهشان نمی‏كند و سخن با ایشان نمی‏گوید. حالا ما درست نمی‏فهمیم كه خدا به آدم نگاه نمی‏كند یا با آدم حرف نمی‏زند یعنی چه؟ آن وقتی كه این نیاز در آدم ظهور پیدا می‏كند می‏فهمد چه عذابی است. اشخاص مراتب مختلفی دارند. در بعضی روایات هست كه در بهشت سی هزار سال فاصله می‏شود تا بعضی تجلّی الهی را ببینند و سخن خدا را بشنوند. در طول این سی هزار سال انتظار می‏كشند تا كی سخن خدا را بشنوند و جلوه‏ی الهی را ببینند! اما این خواص، كسانی هستند كه خدا روزی هفتاد مرتبه به آنها نظر می‏كند. هر بار هم كه به آنها توجه می‏كند با آنها سخن می‏گوید؛ خدا می‏فرماید این خواصی كه در این قصر هستند با دیگران كمی فرق دارند «إذا تلذذ أهل الجنة بالطعام و الشراب تلذذوا اولئك بكلامی و ذكری و حدیثی»؛ وقتی دیگران التذاذشان از خوردن و آشامیدن و سایر لذت‏های بهشتی است، اینها لذتشان از شنیدن سخن ماست. آنقدر از شنیدن سخن خدا لذت می‏برند كه همه‏ی لذت‏های دیگر را فراموش می‏كنند. این آدم‏ها ویژگی‏هایی دارند؛ كسانی هستند كه وقتی دعا می‏كنند، دعایشان حجابی ندارد و زود به عرش می‏رسد.

مثل مادر

جالب اینجاست:؛ «یحب الرب أن یسمع كلامهم كما تحب الوالدة ولدها»؛ خدا دوست دارد سخن و دعای اینها را بشنود مثل مادری كه بچه‏اش را دوست می‏دارد. یعنی آن خواص نهایت لذّتشان شنیدن سخن خداست. تناسب دارد با «فاذكرونی اذكركم7». اگر من را دوست داشته باشید، من هم شما را دوست دارم. اگر شما دوست داشته باشید كلام من را بشنوید، من هم دوست دارم سخن شما را بشنوم. این رابطه بین خدا و بنده‏اش طرفینی است.

محض رضای خدا

در همین حدیث معراج سفارش می‏فرماید كسی كه می‏خواهد از بندگان خاص من باشد، باید به خاطر رضای من كار كند. اینكه در ادبیات ما نرخ شاه عباسی دارد؛ «محض رضای خدا». در اینجا هم یك پاداش‏ها و ویژگی‏هایی به او می‏دهد. در این حدیث معراج این را ذكر كرده و می‏فرماید؛ «فمن عمل برضای الزمه ثلاث خصال»؛ اینها نتایجی است كه در همین دنیا خدا به آدم می‏دهد.

شناخت حقیقت شكر

«اُعرّفه شكراً لا یخالطه الجهل»؛ ما همه می‏دانیم شكر نعمت یك وظیفه‏ی انسانی و فطری است. خدا به هر كداممان میلیاردها نعمت داده كه باید شكرش را به جا بیاوریم، هر چند «ان تعدوا نعمة الله لا تحصوه8»؛ هیچ كس نمی‏تواند نعمت‏های خدا را شماره كند. اما از ذكر شكر زبانی هم خودداری می‏كنیم! در صورتی‏كه اگر هر قدر شكر كنیم همین شكر باعث افزایش نعمت می‏شود. اما این كار را نمی‏كنیم، تنبلی می‏كنیم، توجه نداریم كه خدا چه نعمت‏هایی به ما داده است، آن كسانی كه در صدد بر بیایند كه برای رضای خدا كار كنند، خدا توفیقشان می‏دهد كه شكر نعمت‏هایش را به جا آورند. می‏فهمند كه چقدر باید شكر خدا بكنند، خود همین فهمیدن خیلی مقام است، ما توجه نداریم. خود این فهم یك كمال است. واقعاً شكر حقیقی را می‏شناسند، شكری كه توأم با جهل نباشد.

اهل ذكر

دوم، توفیقشان می‏دهد كه همیشه یاد خدا باشند. ما هم خیلی دلمان می‏خواهد یاد خدا باشیم، امّا موفق نمی‏شویم تازه آن وقتی هم كه می‏گوییم، دلمان نیست، زبانمان ذكر می‏گوید. اما آن كسانی كه در صدد آن باشند كه كارهایشان را برای رضای خدا انجام بدهند خدا این توفیق را به ایشان می‏دهد كه دائماً یاد خدا باشند؛ «و ذكراً لا یخالطه النسیان».

محبت و عشق برتر

سومی كه از همه مهم‏تر است این است كه خدا به چنین آدم‏هایی محبتی نسبت به خودش می‏دهد كه محبت هیچ كس را بر محبت خدا ترجیح نمی‏دهند. جایی در دلشان برای محبت دیگران نمی‏ماند. اصالت در قلب آنها با محبت خداست. هر محبت دیگری هم اگر هست شعاع محبت خداست. این چه حالی است كه آدم در واقع اصالتاً هیچ چیز را جز خدا دوست نداشته باشد، تصوّرش هم برای ما مشكل است، چه برسد به حقیقتش. ولی خدا به بندگانی كه در صدد جلب رضای او هستند این توفیق را می‏دهد. وقتی اینطور شد كه شكر دارد، ذكر و یاد خدا و چنین محبتی هم به خدا دارد خدا نیز او را دوست دارد. «محبةً لا یؤثر علی محبتی محبة المخلوقین فاذا احبّنی احببته»؛ دیگر من می‏شوم عاشق او!

آثار محبت

به دنبال این دوستی هم آثاری است؛ «افتح عین قلبه الی جلالی»؛ چشم دلش را به روی جلال و عظمت خودم باز می‏كنم؛ آن وقت است كه وقتی جلال الهی برایش تجلی می‏كند مدهوش می‏شود. «فلا اخفی علیه خاصة خلقی»؛ یكی دیگر از آثار این است كه خواص بندگانم و اولیاء خدا را آدم بشناسد و آخرش آن كه به بحث ما مربوط می‏شود این است: «وأُناجیه فی ظلم اللیل و نور النهار»؛ با یك چنین بنده‏ای من مناجات می‏كنم، در شب‏های تار و در روز روشن. این هم گهگاه و لحظه‏ای نیست، هر روز و هر شب خدا با او مناجات می‏كند. كار به آنجا می‏رسد كه؛ «حتی ینقطع حدیثه مع المخلوقین و مجالسته معهم»؛ دیگر رغبتی ندارد كه با انسان‏ها حرف بزند یا با كسی مجالست كند مگر خدا دوست بدارد و دستور خدا باشد. فقط می‏خواهد انسش با خدا باشد. سخن خدا را بشنود. این مناجات غیر از آن مناجاتی است كه هر عاقلی از راه عقل خودش درك می‏كند. این برای آن كسانی است كه در دلشان جز محبت خدا محبتی نباشد.
 


1. كافی، ج1، ص403.

2. نور / 37.

3. نهج‏البلاغة، ص 342، خطبه 222.

4. مناجات شعبانیه.

5. بحارالأنوار، ج 74، ص 28، باب 2، روایت 6.

6. آل‏عمران / 77.

7. بقره/ 152.

8.ابراهیم/ 34.