صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه بیستم: توشه آخرت

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/10
تاریخ اثر: 
سه شنبه, 10 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«توشه آخرت»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 10/07/86 مطابق با بیستم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

مناجات راغبین

یكی از مناجات‏های خمس عشر كه بعد از مناجات راجین است مناجات راغبین است. نام این مناجات از ماده‏ی رغبت، و در مقابل رهبت می‏باشد. در قرآن كریم می‏خوانیم: «یَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً1»؛ یعنی خدا را هم در حال رغبت و هم در حال رهبت می‏خوانند. به هر حال، در این مناجات راغبین، عبارت‏هایی ذكر شده كه حالت توازن و تعادل بین خوف و رجا را الهام می‏كند. به جمله‏ای از این دعا توجه كنید:
«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، إلهی إن كانَ قَلَّ زادِی فی الْمَسِیرِ إلَیْكَ، فَلَقَدْ حَسُنَ ظَنِّی بِالتَّوكُّلِ عَلَیْكَ»؛ خدایا اگر توشه‏ی من در این سفر به سوی تو اندك است، اما حسن ظنّ من به توكل بر تو زیاد است. در جای جای این دعا مشاهده می‏شود كه بین چیزهایی كه موجب خوف و رجا هست مقایسه شده است. از یك طرف، توجه به این است كه چه راه طولانی را در پیش داریم و نیازمند توشه‏ی كافی برای راه هستیم، كه این خود موجب نگرانی است؛ چرا كه ما توشه‏ای نداریم و چیز قابل توجهی برای این سفر تهیه نكرده‏ایم. از طرف دیگر، امید این است كه انسان اگر چه توشه‏اش اندك است، اما توكل بر خدا جبران كمی توشه را می‏كند.

توشه آخرت

این مسئله، یعنی اندوختن زاد و توشه در این دنیا برای آخرت، یكی از مفاهیم رایج در فرهنگ دینی ماست. ولی این مفهوم مثل همه‏ی مفاهیم دینی، چون رایج شده است، آن واقعیت و آن ارزش معنایی خودش را از دست داده؛ به صورت یك شعار و سمبل در آمده و انسان كمتر به عمقش توجه می‏كند. مثلاً كلمه‏ی ان‏شاءالله، به معنای این است كه ما همواره در مقابل مشیت خدا، خودمان را باید ناچیز بدانیم و كار را باید به مشیت او محول كنیم. در قرآن كریم به پیغمبر اكرم(ص) می‏فرماید: «وَ لا تَقُولَنَّ لِشَیْ‏ءٍ إِنِّی فاعِلٌ ذلِكَ غَداً؛ إِلاَّ أَنْ یَشاءَ اللَّهُ2»؛ مؤكد می‏گوید كه مبادا بگویی من فردا كاری را خواهم كرد، مگر اینكه خدا بخواهد. ولی ما به این مفهوم كلمه‏ی ان‏شاءالله، كمتر توجه می‏كنیم و فقط به عنوان یك تبرك و تیمن ذكر می‏كنیم. هم چنین درباره كلمه‏ی خداحافظ، بسیاری توجه ندارند كه معنای آن چیست. من دیدم، ماركیست‏ها، كسانی كه معتقد به خدا نبودند، وقتی خداحافظی می‏كردند می‏گفتند: خداحافظ شما! بنابراین، خیلی از مفاهیم دینی است كه ما آن طور كه باید به معنایش توجه نداریم، همچنان كه به امور تكوینی و حكمت‏های الهی هم بی‏توجه هستیم. یكی از مفاهیمی كه كمابیش به همین سرنوشت مبتلا شده، مسئله‏ی توشه‏ی آخرت است.

تولد: ابتدای سفر آخرت

وقتی می‏گوییم سفر آخرت، فكر می‏كنیم كه آن سفر بعد از مرگ شروع می‏شود، در صورتی كه از وقتی كه متولد می‏شویم و به ویژه از هنگام بلوغ در جاده پا می‏گذاریم. پس این سفر را باید همواره با زاد و توشه توأم كنیم و هم چنان كه در حال حركت و سفر هستیم، باید برای آن مرحله‏ای از سفر هم كه دیگر نمی‏شود زاد و توشه‏ای برداشت، فكری كنیم. وقتی انسان از شهری می‏خواهد حركت كند، باید در حومه‏ی آن شهر، در این روستاهای نزدیك و باغات اطراف آن یك چیزی فراهم كند تا در سفری كه در كویر دارد از آن‏ها استفاده كند. در نهج‏البلاغه، در بسیاری از خطبه‏ها به این مسئله تكیه شده كه شما در حال سفرید. اینجا جای اقامت نیست، جای حركت است، این جا پل است، از این پل باید عبور كنید، مقصد آنجاست. در این جا نكته‏ای هم درباره توشه‏ی این سفر عرض می‏شود كه ما فكر می‏كنیم، توشه فقط نماز، روزه و احیاء شب قدر است. اما آن كه باید به آن توجه داشته باشیم این است كه همه‏ی زندگی ما در حال سفر است. دائماً در حال حركتیم، یعنی از یك نقطه‏ای حركت كرده‏ایم و به یك جای دیگر می‏رسیم. اگر انسان در خانه‏اش باشد كه حركت نمی‏كند و نمی‏گذرد، پس دنیا خانه نیست. ما همواره در حال حركتیم، لحظه‏ای كه گذشت گذشت، دیگر بر نمی‏گردد. بنابراین بدانیم همه‏ی عمر ما در سفر است، چون این عالم، عالم سفر و گذر است و عالم ماندن نیست. «فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّكُمْ لِمَقَرِّكُمْ3»؛ اینجا ممرّ است، یعنی گذرگاه. از گذرگاهتان باید برای قرارگاهتان توشه بردارید.
این سفر مراحلی دارد، یك مرحله زندگی دنیاست، كه خود مراحلی دارد؛ از وقتی كه ما متولد می‏شویم تا طفولیت، نوجوانی، جوانی، سالمندی و پیری. این مرحله، جایی است كه می‏شود كار كرد، كاری كه پاداش یا خدای نكرده كیفر داشته باشد. مرحله‏ی بعد وقتی است كه انسان را در قبر می‏گذارند و تا روز قیامت در عالم برزخ است. در این مرحله نمی‏توان كار جدیدی انجام داد. كسانی كه از دنیا رفتند، دیگر نمی‏توانند درسی بخوانند، منبری بروند، دست بینوایی را بگیرند، یا دست به طرف كسی دراز كنند. روایت معروفی است كه وقتی انسان می‏میرد امیدش از همه چیز قطع می‏شود و پرونده‏اش بسته می‏شود، مگر چند چیز كه باقی می‏ماند، مثل: صدقه‏ی جاریه و فرزند صالحی كه برای آدم استغفار كند و اثر علمی كه دیگران از آن استفاده كنند4.
اما عالم آخرت دیگر فقط عالم ظهور آثاری است كه آدم در این دنیا انجام داده است. «الْیَوْمَ عَمَلٌ وَلَاحِسَابَ وَغَداً حِسَابٌ وَلَاعَمَلَ5»؛ آنجا آدم می‏خواهد برگردد و توبه‏ای كند، اشكی بریزد، به كسی خدمتی كند و صله‏ی رحمی كند. آن‏جا انسان می‏گوید: «رَبِّ ارْجِعُونِ؛ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَكْتُ6»؛ و جواب داده می‏شود: «كلّا»، دیگر گذشت. اینجا فقط حساب است و پاداش و كیفر. هر چه بوده، دیگر تمام شد. اگر شفاعت هم می‏شود، اثر كارهایی است كه خود انسان در دنیا انجام داده است و خودش را لایق كرده كه مشمول شفاعت شود، و گرنه به گزاف كسی را شفاعت نمی‏كنند. «وَ لا یَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضی7»؛ بعضی اعمال قلبی، اعتقادات صحیح، ولایت اهلبیت(ع) و... از جمله مواردی است كه آدم را برای این كه لیاقت شفاعت پیدا كند آماده می‏كند. به هر حال، منظور این است كه این حقیقتی است كه باید باور كنیم كه این عالم به خصوص از هنگام بلوغ تا مرگ، یك سفری است كه ما می‏توانیم با آن زاد و توشه برداریم.
این مرحله‏ی كوتاهی است. صد سال در مقابل یك میلیون سال چه نسبتی دارد؟ با یك میلیارد سال و یكصد میلیارد سال چه طور؟ مثل نسبت یك چشم به هم زدن به عمر صد ساله است. یعنی اگر این عمر دنیایمان را به اندازه‏ی یك چشم به هم زدن در نظر بگیریم، نسبت آن به صد سال را اصلاً نمی‏توانیم حساب كنیم. حال چقدر ارزش دارد كه آدم تمام تلاشش را فقط صرف همین دنیا كند؟ فرض كنید، می‏خواهیم با پای پیاده به حج برویم. از خانه كه خارج شدیم، در روستای اطراف شهر خود هر چه داریم بخوریم و یادمان نباشد كه ما مسافریم؟! باید زندگی دنیا را این‏طور ببینیم كه می‏توانیم زاد و توشه‏ای در آن تهیه كنیم، برای یك مرحله‏ی طولانی كه نمی‏شود زاد و توشه فراهم كرد.

كسی به فكر ما نیست

ما اگر دست خالی باشیم، هیچ كس به فریادمان نمی‏رسد، عزیزترین عزیزان هم در آن روز به فكر كسی نیستند. «یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ؛ وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ؛ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ8»؛ روزی كه برادر از برادرش و فرزند از والدینش فرار می‏كند. چه قدر خون دل خورد، با چه زحمتی فرزندانی را بزرگ كرد، چقدر هزینه كرد، حالا پسرش از او فرار می‏كند و حتی جوابش را هم نمی‏دهد! توجه كنیم ما این چنین روزگاری را در پیش داریم. اگر كسی عمر حضرت نوح(ع) را هم داشته باشد و از تمام دقایقش برای كسب توشه استفاده كند، باز چیز زیادی به دست نیاورده است. نسبت این زندگی با آن زندگی قابل مقایسه نیست. آنهایی كه می‏خواهند با همین اعمال در همین زندگی دنیا، توشه‏ی رسیدن به عالی‏ترین مقامات را به دست بیاورند، چه حالی دارند؟ ما عقلمان نمی‏رسد. در شب قدر، اگر خیلی حواسمان را جمع كنیم، فقط می‏توانیم درباره‏ی یك موضوع، آن هم گناه خودمان فكر كنیم! اگر یك كسی می‏توانست این سفر طولانی و اهمیتش را درك كند و ناقص بودن توشه‏های این دنیا را نسبت به آن سفر و آن مقامات تصور كند، فكر می‏كنید چه حالی پیدا می‏كرد؟ آن حالی را پیدا می‏كند كه امیرالمؤمنین(ع) پیدا می‏كرد. امشب شب علی است، به همین مناسبت كلمه‏ای از امیرالمؤمنین(ع) نقل می‏كنم:

آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ ...

در حكمت شماره‏ی 77 مرحوم سید رضی ابتدا داستانی را نقل می‏كند كه اصل داستان از این قرار است: یكی از اصحاب امیرالمؤمنین(ع) به نام «ضرار بن حمزه ضبائی»، برای یك كاری به معاویه مراجعه كرده بود. معاویه هم فرصت را غنیمت شمرد و گفت: از علی برایمان بگو! چه خاطره‏ای از زندگی علی داری؟ می‏گوید: «لَقَدْ رَأَیْتُهُ فِی بَعْضِ مَوَاقِفِهِ»؛ علی را در موقفی كه ایستاده بود دیدم، «وَ قَدْ أَرْخَی اللَّیْلُ سُدُولَهُ»؛ یعنی شب بود و هیچ چیز دیده نمی‏شد و فضا كاملاً تاریك بود. «وَ هُوَ قَائِمٌ فِی مِحْرَابِهِ قَابِضٌ عَلَی لِحْیَتِهِ»؛ علی را دیدم در محراب عبادت ایستاده و محاسنش را گرفته بود. «یَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِیمِ»؛ مثل كسی كه مار گزیده باشد، به خود می‏پیچید. «وَ یَبْكِی بُكَاءَ الْحَزِینِ»؛ آدمی كه خیلی غمگین باشد، با یك ناله‏ای گریه می‏كند. در آن نیمه شب تاریك علی چه می‏گفت؟ جالب این است كه با خدا صحبت نمی‏كرد، بلكه با دنیا صحبت می‏كند.
«یَا دُنْیَا! یَا دُنْیَا! إِلَیْكِ عَنِّی أَ بِی تَعَرَّضْتِ أَمْ إِلَیَّ تَشَوَّقْتِ»؛ ای دنیا! تو آمدی خودت را به من عرضه كنی یا خیلی مشتاق من بودی و آمدی من را ببینی؟ «إِلَیْكِ عَنِّی»؛ دور شو از من. «لَا حَانَ حِینُكِ هَیْهَاتَ»؛ بعضی از شارحین گفته‏اند كه «لَا حَانَ حِینُكِ»، یعنی نیاید آن هنگامی كه تو كنار من بیایی. فرا نرسد وقتی كه تو بیایی نزد من، هیهات. «غُرِّی غَیْرِی لَا حَاجَةَ لِی فِیكِ»؛ برو و دیگران را فریب بده، من فریبت را نمی‏خورم، من كاری با تو ندارم. «قَدْ طَلَّقْتُكِ ثَلَاثاً لَا رَجْعَةَ فِیهَا»؛ تو را سه طلاقه كردم، طلاقی كه دیگر رجعت ندارد. «فَعَیْشُكِ قَصِیرٌ»؛ زندگانی تو كوتاه است. «وَ خَطَرُكِ یَسِیرٌ»؛ اهمیت تو كم است، چه اهمیتی داری؟ «وَ أَمَلُكِ حَقِیرٌ»؛ آرزویی كه نسبت به تو بسته می‏شود آرزوی كمی است. سپس فرمود: «آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ، وَ طُولِ الطَّرِیقِ، وَ بُعْدِ السَّفَرِ، وَ عَظِیمِ الْمَوْرِدِ»؛ براستی من و شما چقدر راه آخرت را طولانی می‏بینیم؟ حضرت علی(ع) در آن نیمه شب در آن حال، بعد از این كه دنیا را به كلّی طلاق می‏دهد و به دنیا می‏گوید: هیچ امیدی به تو نیست، تو ارزشی نداری، آن وقت می‏فرماید: آن راهی كه من در پیش دارم چقدر طولانی است.؛ «آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ»؛ چقدر توشه‏ی علی كم است! شبانه‏روز، هزار ركعت نماز می‏خواند، غیر از آن جنگ‏ها، غیر از رسیدگی به فقرا، غیر از خدماتی كه برای اسلام و مردم انجام داده بود، كشاورزی می‏كرد، باغستانها و نخلستانهایی را آباده كرده بود، گفته‏اند: سی و شش قنات در اطراف مدینه دایر و وقف مستمندان كرده بود. یك چنین شخصی با چنین سابقه‏ای، كسی كه نخستین ایمان آورنده است، كسی كه از ده یا سیزده سالگی ایمان آورده و پنجاه سال هم بهترین خدماتی را انجام داده كه از هیچ انسانی ساخته نبوده، كسی كه یك ضربه‏ی شمشیرش از همه‏ی عبادت انس و جن بالاتر بوده؛ یك چنین كسی نیمه‏ی شب، تنها، در تاریكی، محاسنش را گرفته و می‏گوید: چه كنم با این توشه‏ی كم و با این راه طولانی! «آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ»؛ چه سفر دور و درازی. «وَ عَظِیمِ الْمَوْرِدِ»؛ آنجایی كه من قرار است وارد شوم، چقدر عظمت دارد؟ من چگونه و با چه توشه‏ای در آن مقام و در پیشگاه الهی وارد شوم؟ علی این زاد و توشه‏اش را ناچیز می‏داند و می‏نالد تا آنجایی كه بی‏تاب می‏شود و روی زمین می‏افتد. وقتی این جریان را ضرار بن حمزه در حضور معاویه گفت، تمام اهل آن مجلس،یعنی اصحاب معاویه می‏گریستند و معاویه گفت: راست گفتی. علی همین طور بود.
اكنون این هم فرزند علی، علی بن حسین بن علی(ع) است كه می‏فرماید: اگر زاد و توشه‏ی من كم است، اما كمی زاد و توشه‏ام را با توكل بر تو جبران می‏كنم.
امیدواریم به فرق شكافته‏ی امیرالمؤمنین(ع)، خدا به ما ایمان، محبت اهلبیت(ع)، ولایت، معرفت كامل، مرحمت بفرماید و شمّه‏ای از آن چه به اولیاء خودش در این شب مرحمت می‏كند، به ما هم مرحمت بفرماید.


1. انبیاء / 90.

2. كهف / 24-23.

3. نهج‏البلاغة، ص 320، خطبه 203.

4. مستدرك‏الوسائل، ج 12، ص 230، باب استحباب إقامة السنن الحسنة، روایت 15.

5. نهج‏البلاغة، ص 83، خطبه 42.

6. مومنون / 100-99.

7. انبیاء / 28.

8. عبس / 36-34.