صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه بیست و دوم: شفاعت، رحمت

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/12
تاریخ اثر: 
پنجشنبه, 12 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«شفاعت، رحمت»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 12/07/86 مطابق با بیست و دوم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

فرار از غضب به رضا

در قسمتِ دوم مناجات الراغبین بعد از آرزو كردنِ آن مقام قرب «وَالتَّمَتُّعِ بِالنَّظَرِ إلَیْكَ»، به حال فعلی‏اش نگاه می‏كند و می‏گوید:
«وَها أنا مُتَعَرِّضٌ لِنَفَحاتِ رَوْحِكَ وَعَطْفِكَ، وَمُنْتَجِعٌ غَیْثَ جُودِكَ وَلُطْفِكَ»؛ جویای این هستم كه باران رحمت را بر من نازل كنی، آلودگی‏های من شسته و راه برایم باز بشود و از این پستی نجات پیدا كنم. نكته‏ای كه در این بخش جالب توجه است این است كه می‏گوید: «فارٌّ مِن سَخَطِكَ إلَی رِضاكَ»؛ من در یك حالی هستم كه از غضب و سخط تو به سوی رضا و خشنودی تو فرار كردم. فرض كنید در ارتباط بین انسان‏ها، اگر كسی نسبت به شخصیت بزرگی كه ولی نعمت و ذی حق بر او است، كوتاهی كرده، در مقام عذرخواهی كه بر می‏آید، می‏گوید: اگر چه ما اشتباه و كوتاهی كردیم، اما شما به بزرگی و فضیلت و آقایی خودتان ببخشید. این در واقع یعنی من از ناخشنودی به خشنودی پناه می‏برم. هر دو صفت مال همین شخص است. از این كه من كارهای بدی كرده‏ام، بر من غضب كرده، ولی خود او صفات خوبی دارد كه اگر من به آنها متوسل بشوم غضبش را می‏پوشاند. یك نوع فرار از غضب به رضاست. شبیه این معنا را در مورد خدای متعال هم می‏توان تصور كرد. در دعای افتتاح هم می‏خوانیم: «أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ فِی مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَ الرَّحْمَةِ وَ أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ فِی مَوْضِعِ النَّكَالِ وَ النَّقِمَةِ»؛ خدا هم صفات رحمت دارد و هم صفاتی كه موجب مجازات و عقاب می‏شود. هم «أَرْحَمُ الرَّاحِمِین»؛ است، هم «أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ». برای این كه آدم از «أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ»؛ فرار كند باید برود سراغ «أَرْحَمُ الرَّاحِمِین». این فرار و پناه از صفتی به صفتی دیگر، چیز عجیبی نیست.

فرار از خودش به خودش

اما بعد می‏گوید: «هارِبٌ مِنْكَ إلَیْكَ»؛ من از تو فرار می‏كنم و به سوی خودت می‏آیم.
چه موجب این می‏شود كه انسان بگوید از خودت فرار می‏كنم به سوی خودت؟ معنایش هر چه باشد و به هر جهتی تشبیه شده باشد، به چه دلیل انسان چنین حالی پیدا می‏كند و چنین تعبیری را به كار می‏برد؟ درست است كه صفات الهی عین ذات است و چیزی زائد بر ذات نیست. بنابراین وقتی بگوید از صفتی -اگر صفت ذاتی باشد- به یك صفت دیگری پناه می‏برم، آن صفت عین ذات است، و اگر به سوی صفت پناه می‏برم، عین ذات است. در ذات خدا تعددی وجود ندارد، منتها گاهی انسان می‏گوید از یك جهت به جهت دیگر می‏روم. انسان‏ها حیثیت‏های متعدد دارند. حیثیت عواطف مثبتشان غیر از عواطف منفی‏شان است. حالات و موقعیت‏هایشان تفاوت می‏كند. اما در خدا كه این كثرت‏ها و تعددها وجود ندارد. این یك بحث عمیق فلسفی است كه صفات عین ذاتند و زائد بر ذات نیستند. اما این كلام كه در مقام مناجات و گفتگوی خودمانی است، شاید ناظر به این بحث عمیق فلسفی نباشد.
وقتی انسان از چیزی یا از كسی فرار می‏كند، می‏خواهد به جایی برود كه او نباشد. حالا یا از خجالت است یا از ترس عقوبتش. اگر كسی بخواهد از خدا به خاطر جسارت و بی‏ادبی كه كرده فرار كند و به خاطر ترس از عذاب و خجالت او جایی برود؛ كجا می‏تواند برود؟ كجا برود كه خدا آنجا نباشد؟ هر كس مراتب پایین معرفت هم داشته باشد، می‏داند كه جایی از خدا خالی نیست.
شخصی در ساختمان عظیمی كه اتاقهای متعددی دارد، می‏خواهد از كسی فرار كند. همه قوایش را جمع می‏كند تا با سرعت فرار كند و از چنگ او در برود. وارد اتاق دیگری بشود ببیند باز آنجا ایستاده. از آنجا فرار كند به اتاق دیگری بیاید ببیند او زودتر آمده و آنجا هست! او دیگر چه كار می‏تواند بكند؟ چاره‏ای جز پناه بردن به همان كس دارد؟! نمی‏توانم فرار كنم به جایی كه تو نباشی. نمی‏توانم جایی بروم كه حكومت و قدرت تو نباشد. نمی‏توانم جایی بروم كه اراده‏ی تو آنجا حاكم نباشد. كجا بروم؟ مانند كودكی كه به خاطر اذیت و شیطانی‏اش ابتدا از مادر فرار می‏كند، پنهان هم می‏شود ولی بالاخره وقتی گرسته و دلتنگ می‏شود نیاز به نوازش مادر پیدا می‏كند و به دامان مادرش برمی‏گردد.

بیان راغبین

«وَها أنا مُتَعَرِّضٌ لِنَفَحاتِ رَوْحِكَ وَعَطْفِكَ»؛ و اكنون این منم كه خودم را در معرض نسیم‏های رحمت و عطوفت تو قرار می‏دهم.
«وَمُنْتَجِعٌ غَیْثَ جُودِكَ و لُطفِك»؛ جویای این هستم كه باران رحمت و جود و بخشش تو، فرو بریزد و من از آن بهره‏مند بشوم. «فارٌّ مِن سَخَطِكَ إلَی رِضاكَ»؛ فرار می‏كنم از غضب تو به سوی رضایت تو. «هارِبٌ مِنْكَ إلَیْكَ». باید خودش را در آغوش مادر بیندازد! جای دیگری ندارد.
«راجٍ أحْسَنَ ما لَدَیْكَ»؛ در این حالی كه انتظار جود و بخششت را دارم و به سوی تو فرار كرده‏ام، امیدم این است كه بهترین چیزهایی را كه نزد تو است به من بدهی. یعنی همتم بلند است، به چیزهای كم قناعت نمی‏كنم.
«مُعَوِّلٌ عَلَی مَواهِبِكَ»؛ اعتمادم بر كار و تلاش خودم نیست، چیزی ندارم كه در مقابلِ این خواسته‏ها قابل عرضه باشد. این است كه اعتمادم باز بر مواهب و بخشش‏های توست.
«مُفْتَقِرٌ إلَی رِعایَتِكَ»؛ نیازمند این هستم كه تو به حالم رسیدگی كنی و امورم را تدبیر كنی. «إلهی ما بَدَأْتَ بِهِ مِنْ فَضْلِكَ فَتَمِّمْهُ»؛ خدایا آن نعمت‏هایی را كه از ابتدا خودت بدون سؤال من از فضلت به من مرحمت كردی، به كمال برسان و ناقص نگذار.
«وَما وَهَبْتَ لِی مِنْ كَرَمِكَ فَلا تَسْلُبْهُ»؛ بالاتر از این، همین را هم كه به من داده‏ای، اگر تو نگه نداری، من نمی‏توانم حفظ كنم. جای این خوف هست، همین را كه به من داده‏ای، از دست بدهم. می‏توانی برای این كه من لیاقتش را ندارم و به خاطر اینكه من را تأدیب كرده باشی از من بگیری. درخواست من از تو این است كه هم نعمت‏هایی كه داده‏ای به كمال برسانی و هم آنچه را كه از كرم خودت به من داده‏ای پس نگیری.
«وَما سَتَرْتَهُ عَلَیَّ بِحِلْمِكَ فَلا تَهْتِكْهُ»؛ در این دنیا وقتی بخواهم مسیر تكاملم را طی كنم، تدبیرِ ربوبی توست كه باید در میان انسانهای دیگری باشم. اما اگر عیوب من ظاهر باشد و همه ببینند، این تكامل تحقق پیدا نمی‏كند، دیگر كسی به من اعتنا نمی‏كند، دیگر نمی‏توانم از آنها بهره‏مند بشوم. پس این عیوبی را كه مستور كرده‏ای همچنان پوشیده بدار و رسوایم نكن!

رحمت ستّاریّت

كافر هم دلش می‏خواهد در جامعه آبرومند باشد و احترام داشته باشد. مؤمن هم می‏خواهد؛ اما این دو تا با هم فرق دارد. كافر نعمت‏های این دنیا برایش اصالت دارد. آبرو را برای رسیدن به دنیا و از دست ندادن آن می‏خواهد. اما مؤمن همه‏ی زندگی دنیا و نعمت‏های دنیا را برای تكامل اخروی‏اش می‏خواهد. اگر آبرو هم می‏خواهد نه از اینكه خود رسوایی پیش مردم، خیلی برای او مهم باشد، برای این است كه اگر رسوا بشود دیگر از نعمت‏های خدا در جامعه محروم می‏شود، كسی با او همكاری نمی‏كند تا بتواند از منافع مادی و معنوی جامعه بهره‏مند شود، منزوی می‏شود، كسی به حرفش اعتماد نمی‏كند، كمكش هم نمی‏كند، اصلاً از دیدنش تنفر دارند. ما توجه نداریم كه خدای متعال چقدر به ما لطف كرده كه عیوب ما را مستور و آبرویمان را حفظ می‏كند. در دعای بعد از زیارت حضرت رضا(ع) هست كه خدایا اگر دریاها عیوب و زشتی گناهان من را می‏دانستند در هنگام عبور از آن من را فرو می‏بردند. اگر كوهها می‏دانستند زشتی گناهان من را، بر سر من خراب می‏شدند. تنها تویی كه همه‏ی این زشتی‏ها را می‏بینی و باز هم من را می‏پذیری. پس همچنان این پرده را بر كارهای من بینداز و این پرده را هتك نكن، تا بتوانم از سایر نعمت‏ها استفاده كنم. این حلم الهی است كه باعث شده روی عیوب ما پرده بیندازد و رسوایمان نكند.
«وَما عَلِمْتَهُ مِنْ قَبیحِ فِعْلِی فَاغْفِرْهُ»؛ از كارهای زشتی كه كرده‏ام و تو می‏دانی درگذر؛ گناهانم را بیامرز، تا از این گرفتاری‏هایی كه برای خودم درست كرده‏ام، نجات پیدا كنم، آن وقت بتوانم پرواز و به سوی تو حركت كنم. «إلهی اسْتَشْفَعْتُ بِكَ إلَیْكَ، وَاسْتَجَرْتُ بِكَ مِنْكَ».«اسْتَجَرْتُ بِكَ مِنْكَ»؛ نتیجه‏ی همان «هارِبٌ مِنْكَ إلَیْكَ»؛ است. وقتی كسی از خدا فرار می‏كند، چاره‏ای جز پناه بردن به دامن خود خدا را ندارد. «استجاره»، یعنی پناه بردن.

مفهوم نادرست شفاعت

«اسْتَشْفَعْتُ بِكَ إلَیْكَ»، من تو را پیش خودت شفیع قرار دادم. مسئله‏ی این كه انسان در مقامِ این بربیاید كه به نحوی برای پیشرفت كار و برای جبرانِ خطاها و لغزش‏هایش از شفاعت بهره بگیرد، از اینجا ناشی می‏شود كه توجه كند به اینكه آنچه در اختیار و مربوط به او و در حیطه‏ی وجودی او است، برای رسیدن به آرزوها و اهدافش كافی نیست، این نیرویی كه دارد كم است. این نیرو را هم البته خدا به او داده، اما همین هم كافی نیست. ناقص است. «شفع»؛ به معنی جفت كردن است؛ باید یك چیزی همراه این بشود تا من بتوانم به آن خواسته‏ام برسم.
در همین دادگاههای عرفی در نظر بگیرید، قاضی می‏خواهد حكم بدهد. طبق قانون اگر بخواهد عمل كند باید شخص را محكوم به زندان یا عقوبت دیگری بكند. این شخص متوسل به كسی می‏شود كه بگوید این قانون را در باره‏ی او اجرا نكنید. در واقع این شفاعت وقتی اثر می‏كند كه آن شخص بتواند اراده‏ی خودش را بر اراده‏ی قاضی غالب كند. یعنی اگر نبود، او حتماً عقوبتش می‏كرد، ولی قاضی به خاطر اینكه از او می‏ترسد یا امید دارد یك روز هم او به او محتاج شود، روی این ملاحظات حرف شفیع را قبول می‏كند. واسطه‏ای پیدا می‏كند كه بتواند نفوذ داشته باشد، یعنی یا طرف از او بترسد، یا با او رودربایستی و رفاقتی داشته باشد كه این بتواند اراده‏ی خودش را بر طرف غالب كند. بگوید به خاطر ما شما دست از این قانون بردارید! این همان شفاعتی است كه كفار و مشركین تصورش را داشتند. صرف‏نظر از این كه بتها لیاقت شفاعت نداشتند، اصل آن مفهوم شفاعتی كه آن‏ها قبول داشتند غلط بود. می‏گفتند ملائكه دختران خدا و بت‏ها هم سمبل این‏ها هستند. در مقابل اینها تعظیم می‏كردند تا این تعظیم‏ها در برابر دختران خدا باشد! آن وقت آنها هم بروند پیش خدا و شفاعت كنند كه چون ما را عبادت كرده معذورش بدارید. تصورشان این بود، كه _‌العیاذ بالله‌_ خدا به خاطر اینكه دخترانش آزرده نشوند دست از قانونش بر می‏دارد. البته اصل شفاعت را همه معتقدند، حتی همین وهابی‏ها هم می‏گویند شفاعت پیغمبر برای روز قیامت است،؛ «إِدَّخَرْتُ شِفاعَتی لِاَهْلِ الْكَبائِرِ مِنْ أُمَّتی1»؛ این را نفی نمی‏كنند، بلكه شفاعت‏های امور دنیا و استشفاع به ائمه و اینها را بدعت می‏دانند.

مفهوم صحیح شفاعت

آن شفاعتی كه در اسلام داریم و بخصوص ما شیعیان به آن معتقدیم این نیست كه كسی بخواهد اراده‏ی خودش را بر اراده‏ی خدا حاكم كند، به این معنی كه اگر اینها نبودند، اراده‏ی خدا حتماً بر این بود كه این شخص را عقوبت كند. مسئله‏ی شفاعت این است كه خدای متعال از فرطِ رحمت خودش وقتی می‏بیند بنده‏ای آن چنان در گناه و پلیدی فرو رفته، كه نمی‏تواند با خدا ارتباط برقرار كند، اما می‏تواند با یك انسان شریفی كه او را می‏شناسد به خدا توسل جوید، خداوند وسایلی قرار می‏دهد و می‏گوید اگر متوسل به این وسایل بشوید، زودتر حاجتتان برآورده می‏شود یا زودتر گناهتان آمرزیده می‏شود، یا گناهانی كه خودتان لیاقت آمرزشش را نداشتید، به بركت آنها آمرزیده می‏شود. اصل شفاعت، شفیع‏ها، قانونی كه برای شفاعت و پذیرش آن است، همه از خود خداست. مثلاً بچه‏ای كه به خاطر تخلف، مورد غضب پدر قرار گرفته و پدر قانون وضع كرده كه هر وقت فرزندش تخلف كرد از یك وعده غذا محروم است؛ و در كنار این قانون كلی به مادر می‏گوید اگر نزد تو آمد، پیش من وساطت كن تا از او بگذرم. اكنون اگر دست به دامان مادر شد و مادر شفاعتش را كرد، پدر هم از او گذشت، این شفاعت آن قانون كلی را نقض نمی‏كند. این معنایش این نیست كه مادر اراده‏ی خودش را بر اراده‏ی پدر تحكیم كرده است.

بك إلیك...

اما حالا كسی به شخصی بگوید كه من خودت را پیش خودت شفیع قرار می‏دهم! این چه معنی دارد؟ در عالم هستی جز اراده‏ی خدا نافذ نیست و تا خدا به فرشتگان، انبیاء، اولیاء، ائمه‏ی معصومین، علما و شهدا اجازه ندهد، آنها اجازه‏ی حرف زدن ندارند، چه رسد به اینكه شفاعت كنند. در پیشگاه الهی قدرتی استقلالاً وجود ندارد. «لا یَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضی2»؛ «مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ3»؛ وقتی ما به شفیعی، مثلاً به اولیاء خدا متوسل می‏شویم كه «إِسْتَشْفَعْتُ بِكُمْ إِلَی اللَّه»، در واقع یعنی خدایا به آن راهی كه تو برای استفاده از رحمتت قرار داده‏ای متوسل می‏شوم، چون مستقیماً خودم لیاقت ندارم.در حقیقت حتی شفاعت طلبیدن از اولیاء خدا هم شفاعتِ خداست نزد خودش. اگر او این راه رحمت را قرار نداده بود، نه ما حق داشتیم از كسی شفاعت بخواهیم، نه كسی جرئت داشت شفاعت كند. لذا می‏گوید: خدایا! تو غیر از «أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ»؛ بودن، «أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ»؛ هم هستی و برای این است كه به رحمت تو متوسل می‏شوم.

علت سبقت رحمت بر غضب

چرا كسی نگوید كه «أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ»؛ شفیع بشود پیش «أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ»؛ هر دو صفت مال خداست. چرا متوسل بشویم به رحمت تا غضب اثر نكند؟؛ «سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَه4»؛ چرا رحمت خدا بر غضبش سبقت دارد؟ در پاسخ باید گفت: اصولاً هدف از آفرینش، گسترش رحمت و تكامل وجود است. عقاب برای این قرار داده شده كه مسئله‏ی اختیار تحقق پیدا كند و برای این، باید دو راه وجود داشته باشد. اصالتاً آنچه كه خدا از انسانها می‏خواهد اطاعت است، نه اینكه دو راه مساوی قرار داده باشد و بگوید این بهشت، این جهنم! یك عده بروید بهشت، یك عده هم بروید جهنم! خدا عالم را برای رحمت آفرید، ولی رحمتی كه برای مكلفین است، جز از راه اختیار حاصل نمی‏شود. پس وجود غضب و عقاب به اصطلاحِ اهل معقول، مقصود بالقصد الثانی است. قصد اوّلی رحمت و كمال است. پس چرا خدا شیطان و نفس را آفریده و امكان گناه را فراهم كرده است؟ چرا كاری نكرد كه انسان نتواند راه خطا برود تا یك راست مورد رحمت قرار گیرد؟! مگر خدا بخیل است؟! باید گفت: انسان تا با اختیار سرِ این دو راهی قرار نگیرد اصلاً استعداد درك آن رحمت را پیدا نمی‏كند و نمی‏تواند بفهمد رحمت چیست. وقتی ملائكه گفتند: «نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ5»، خدا بخل نكرد تا به ملائكه بگوید چرا آدم را آفریدم؟ اصلاً ملك نمی‏توانست حقیقت و مرتبه‏ی انسانیت را درك كند. برای اینكه یك همچو موجودی لیاقت چنین رحمتی را پیدا كند باید سر دو راهی قرار بگیرد. پس باید جهنمی هم باشد، كه آن مقصود بالقصد الثانی است و از این جهت كه رحمت، مقصود اصلی است، «سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَه».


1. بحارالأنوار، ج 8، ص 30، باب الشفاعة.

2. انبیاء / 28.

3. بقره / 255.

4. دعای جوشن كبیر.

5. بقره / 30.