صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه بیست و چهارم: شکر

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/14
تاریخ اثر: 
شنبه, 14 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«؛ شکر»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 14/07/86 مطابق با بیست و چهارم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

شكر و سپاس

در مناجات‏های خمسه عشر، بعد از مناجات راغبین مناجات شاكرین است. «شكر»؛ از واژه‏هایی است كه در همه‏ی زبانها به عنوان یك واژه‏ی زیبا و دلپسند، خودش و معادل‏هایش به كار می‏رود. امروز در ادبیات عرفی همه‏ی جوامع لفظ متشكرم، سپاسگزارم و... یك لفظ كاملاً رایجی است و نشانه‏ی ادب تلقی می‏شود. ولی ورای این ادب كه ناشی از نوعی قرارداد اجتماعی است، یك ارزش اخلاقی هم نهفته است كه باز تقریباً همه‏ی جوامع انسانی به این ارزش‏ها باور دارند. ما یك سلسله ارزشهایی داریم كه برخاسته‏ی از دین و اعتقادات دینی است. ولی یك سلسله ارزشهایی است كه بی دین‏ها هم باور دارند و به آن احترام می‏گذارند و رعایت آن را ارج می‏گذارند، مثل راست‏گویی، وفای به عهد، امانت داری.
حالا این ارزش از كجا پیدا می‏شود و اعتبارش چیست، بحثی است كه باید در فلسفه‏ی اخلاق بررسی شود. كسانی معتقدند اینها از قراردادهای بین عقلاست، چیزی كه همه‏ی عقلا قبول دارند. در منطق می‏خوانیم اینها از آرای محموده است. مثال می‏زنند به حسن عدل و حسن صدق و به دنبالش می‏گویند این آرای محموده در جدل استفاده می‏شود. و چون این‏ها اعتباریات است، در برهان استفاده نمی‏شود. بعضی‏ها هم گفته‏اند كه این‏ها یك قیود خفیه‏ای دارد كه اگر با آن قیودش به كار برود برهانی است، اما وقتی بدون حیثیت تقییدیه در نظر گرفته می‏شود جزء آرای محموده است. ولی در اینكه همه‏ی ملل و جوامع در طول زمانهای مختلف به این ارزش دلبستگی داشته‏اند و به یك معنا این یك امر فطری است، اختلاف زیادی نیست. البته اینجا غیر از فطریاتی است كه در منطق می‏گوییم.
انسان خودش هم می‏تواند تجربه كند كه اگر كسی خدمتی برای انسان كرد، انسان از خدمت او شاد می‏شود و خودش را در مقابل او مانند یك بدهكار می‏بیند و كمترین وظیفه‏اش این است كه به زبان بگوید متشكرم. اگر این كار را نكند عموم مردم می‏گویند بی‏ادب است. می‏گویند دور از فرهنگ است، ارزش‏های اخلاقی سرش نمی‏شود. یا كمی جسورانه‏تر می‏گویند دور از انسانیت است، این قدر به ایشان خدمت كردیم یك دست مریزاد هم نگفتند! ولی انسان حس می‏كند مسأله عمیق‏تر از این‏هاست.

ریشه فطری و فرا انسانی شكر

گاهی اتفاقاتی می‏افتد كه نشان می‏دهد این مطلب یك ریشه‏ی فطری دارد. بیش از ده سال پیش در سفری به آمریكای لاتین، در چند تا از كشورها دعوت داشتم و سخنرانی می‏كردم. یك شب در دانشگاهی كه هم دانشجوهای پسر بودند و هم دختر و خیلی هم شلوغ بود، بعد از سخنرانی، دور ما را گرفته بودند. به زحمت دوستان می‏توانستند ما را از هجوم مراجعه كنندگان دور كنند. یك خانمی از ته سالن با اصرار می‏خواست خودش را به ما برساند. این بیشتر دوستان ما را نگران كرد كه شاید قصد سویی داشته باشد. بالاخره با زحمت خودش را به نزدیك ما رساند و هی دستش را بلند می‏كرد. گفتم خب بگذارید ببینیم چه می‏گوید. راه را باز كردند نزدیك آمد و گفت: «خیلی متشكرم!»؛ گویا یك بدهی برای خودش قائل بود كه تا نگوید من متشكرم، وجدانش راضی نمی‏شد. می‏شود گفت این چیزی است فراتر از ارزشهای انسانی. در حیواناتی هم كه هوش پیشرفته دارند چنین چیزی دیده می‏شود. مخصوصاً در سگ كه خیلی محسوس است: پوزه به خاك می‏مالد، دم می‏جنباند و اظهار تشكر می‏كند. حالا این آیا برهانی است یا نه، در جای خودش باید بحث كنیم.

وجوب شكر مُنْعم

علمای علم كلام می‏گویند عقلاً واجب است انسان درباره‏ی معرفت خدا تحقیق كند. دلیلش وجوبش چیست؟ دو دلیل می‏آورند: یكی خوف ضرر محتمل، یكی هم وجوب شكر منعم. عقل می‏گوید شكر منعم واجب است. ما این نعمت‏هایی كه داریم باید ببینیم چه كسی این نعمت‏ها را به ما داده تا شكرش را به جای بیاوریم. این مسئله قطعی است. از راه وجوب شكر منعم می‏خواهند وجوب تحقیق درباره‏ی خداشناسی را اثبات كنند. حالا این استدلال تمام است یا نه؛ باز جای خودش بحث می‏شود. منظور این است كه اینقدر این مسئله اهمیت دارد كه برای لزوم خداشناسی هم از وجوب شكر یا از حسن شكر استفاده می‏شود.

مسئله شكر در قرآن

به حسب یك تقسیمی در قرآن می‏گوید «إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً 1 »، یعنی انبیاء كه آمدند، بعد از رسیدن هدایت انبیاء به مردم، مردم دو دسته می‏شوند، شكرگزار و ناسپاس. خیلی مسئله‏ی مهمی است كه نشانه‏ی كسی كه از هدایت انبیاء استفاده كرده این است كه در مقام شكر بربیاید. آیات بسیار دیگری هم وجود دارد كه نشانه اهتمام به مسئله شكر است مانند؛ «وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛ 2»؛ «وَ رَزَقَكُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ3»، حتی امور تشریعی را كه بیان می‏كند، در مورد حج و صیام، باز می‏فرماید: «لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛ 4»، حتی می‏فرماید: «فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ؛ 5 »، كه حتی تقوی هم مقدمه‏ی شكر است. این‏ها نشان از اهمیت بسیار زیاد این موضوع و لزوم بحث در مورد آن است.

شرایط تحقق شكر

وقتی كسی در مقام تشكر از كسی بر می‏آید كه خیری از آن شخص به او رسیده باشد. اگر هیچ رابطه‏ای بین آنها نباشد، مفهومِ شكر به كار نمی‏رود. فرض كنید خطاطی است كه خیلی خط عالی دارد. شما می‏گویید من تشكر می‏كنم كه شما چنین خطی دارید؟! این جا ندارد. وقتی جا دارد تشكر كنم كه او برای شما یك كاری كرده باشد. پس باید بین دو نفر چنین رابطه‏ای باشد. این رابطه چه موقع و تحت چه شرایطی تحقق پیدا می‏كند؟
فرض كنید كسی هدیه‏ای را برای دیگری فرستاده است. اگر طرف باورش نیست كه این چیز ارزشمندی است، خیال می‏كند چیز بی ارزشی است یا شاید هم فكر كند مسخره‏اش كرده‏اند؛ او هیچ وقت در مقام شكر برنمی‏آید. همچنین اگر كسی به طور اتفاقی خدمتی به كسی كرده است بدون این كه قصد نفع رساندن داشته باشد، این هم باز جای تشكر ندارد، او برای خودش زحمتی كشیده است. باز از آن طرف اگر به كسی خیری برسد ولی بگوید این اتفاقی بوده و كسی این را برای من نفرستاده؛ در این جا هم از كسی تشكر نمی‏كند، چون منعمی را نمی‏شناسد كه شكرش كند. پس هم باید خیری به او برسد و هم بداند كه از یك شخصی بوده و او هم می‏خواسته به او خیری برساند. آن وقت در مقام شكر برمی‏آید.

توحید و شكر

چه زمانی در مقابل خدا شكر كردن صدق می‏كند؟ آن وقتی كه ما بدانیم اولاً نعمتی به ما رسیده، و آن را به عنوان نعمت بپذیریم. ثانیاً باور كنیم از طرف خود خداست نه كس دیگر. ثالثاً خدا می‏خواسته این خیر را به ما برساند و از دستش در نرفته! خدا هر كاری را انجام می‏دهد با علم و تدبیر و اراده و اختیار خودش انجام می‏دهد. همه چیز روی حساب است. بعضی چیزهاست كه انسان زود باور می‏كند كه از خدا است و شكرش را به جا می‏آورد، مخصوصاً در امور غیر عادی. فرض كنید یك مریضی شفا پیدا بكند یا در یك خشكسالی مردم دعا كنند باران بیاید. ولی دین به ما می‏آموزد كه هر خیری به شما می‏رسد از خداست، خواه بی واسطه و خواه با وسائطی؛ با یك، دو، یا صد، یا هزار واسطه! «ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ6»، «بِیَدِكَ الْخَیْرُ؛ 7»؛ (تقدیم جار و مجرور مفید حصر است) خیر فقط به دست توست. بعضی در علّیت خداوند نسبت به پدیده‏های طبیعی مثل باران باریدن، رعد و برق، روئیده شدن گیاهان و... شك می‏كنند! می‏گویند این‏ها عوامل طبیعی و عادی دارد. اما اّقلّ چیزی كه باید در نظر داشت این است كه در این سلسله‏ی اسباب، رأس سلسله یادمان نرود. درست است كه اینها یك سلسله‏ای است از اسباب، كه در یكدیگر اثر می‏گذارد اما سلسله جنبان اصلی خداست. درست است كه این گیاه در اثر نزول باران سبز می‏شود، باران در اثر بارور شدن ابرها پدید می‏آید، ابرها در اثر بخار آب و جریان باد و جابجا شدن هوای سرد و گرم به وجود می‏آید، و... اما چه كسی این نظام را برقرار كرده است؟ چه كسی این جریان را كلید می‏زند؟! وقتی معرفتمان بیشتر شود و خدای متعال مقداری نورانیت به دل ما دهد خواهیم فهمید غیر از اینكه سرسلسله‏ی كارها دست اوست و او سر زنجیر هستی را تكان می‏دهد تا حلقه‏ها به حركت در بیایند، كنار هر حلقه‏ای هم حضور دارد! برگی بی اجازه‏ی او حركت نمی‏كند و در پاییز برگی بی اراده‏ی او بر زمین نمی‏افتد. خوش به حال آنهایی كه این معرفت را پیدا كرده‏اند و دائماً در حال تماشای افعال الهی در عالم هستند. پس بالاخره آن ادنی مرتبه‏اش را همه‏ی ما باید توجه داشته باشیم كه درست است یك نظام اسباب و مسبباتی است، اما حركت دهنده‏ی این سلسله كس دیگری است. او را نباید فراموش كنیم. بنابراین هر خیری به ما می‏رسد باید خدا را شكر كنیم.

شناخت و توجه به نعمت‏ها

شما در اطرافتان به چه می‏توانید نگاه كنید كه صدها و هزارها نعمت دست به دست هم نداده باشد تا آن برای شما فراهم بشود؟ اول باید بدانیم كه هر كدام از اینها نعمت است. یعنی همه این‏ها به درد ما می‏خورد. انسان غافل اصلاً به اینها توجه ندارد. شاید گاهی گوشه و كنار بعضی اشخاص را ببینید یا بشنوید كه در بعضی از كشورها، فقط فكرشان شكم و دامن است! اصلاً توجه ندارد زمین چیست؟ آسمان كجاست؟! «أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ8»، «ذَرْهُمْ یَأْكُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ؛ 9». اما انسانی كه عقلش كار بكند، مست و خواب نباشد و هشیار باشد، در اطرافش كه نگاه می‏كند، می‏بیند عجب چیزهای خوبی وجود دارد! این هوا كه اینقدر ارزان در اختیار من و شما قرار می‏گیرد، عجب چیز مفیدی است! از نزدیكترین چیزها تا دورترین كهكشانها نعمت‏های الهی است. مثلاً ما راحت دستمان را می‏آوریم، می‏بریم، می‏نویسیم، اما هیچ توجهی نداریم كه این نعمتی است كه خدا به ما داده است. برای حركت دادن یك انگشتش چند رشته عصب با چه مكانیسمی باید فعالیت كنند؟ آنچنان باید در اختیار تو باشند تا بتوانی با آن بنویسی. یكی از این‏ها عیب بكند، دست از كار می‏افتد. بنابراین، ما اولاً باید بشناسیم كه چقدر چیزهای خوب و چقدر نعمت وجود دارد. علومی كه به انسان كمك می‏كند كه نعمت‏های خدا را بشناسد، از این جهت می‏تواند برای بشر بسیار مفید باشد. اگر از اول آدم قصدش این باشد كه با این علوم مثل فیزیك، شیمی، زیست‏شناسی، فیزیولوژی و... نعمت‏های خدا را بشناسد تا در صدد شكرش بربیاید، از اولی كه می‏رود یاد بگیرد عبادت است.

استفاده از نعمت‏ها، مقدمه شكر

انسان باید یاد بگیرد كه چگونه از این نعمت‏ها استفاده كند. آن هم علمی می‏خواهد. اگر از اول قصدش این باشد كه من این علم را یاد می‏گیرم تا از نعمت‏های خدا، خودم و دیگران استفاده كنیم تا شكرش را به جا بیاوریم، این هم از اول عبادت است. هر قدمی كه بر می‏دارد برایش ثواب نوشته می‏شود. حالا همه چیز وجود دارد و می‏شود از آن استفاده كرد، اما من كه مالكش نیستم، باید بروم زحمت بكشم، پول در بیاورم تا با آن درآمد بتوانم از نعمت‏های خدا استفاده كنم؛ تا شكرش را به جا بیاورم. چون تا آدم یك چیزی را نچشیده و خیری را درك نكرده، انگیزه‏ی شكر ندارد. اگر در تابستان بعد از یك خستگی شدید و گرمای زیاد یك شربت به لیموی خنك بیاورند تناول بفرمایید، یا حتی یك لیوان آب خنك و دلنشین، آدم زنده می‏شود. عجب چیز خوبی! نهر آبش دارد از كنار خانه‏تان عبور می‏كند، هیچ وقت نمی‏گویید عجب چیز خوبی است اما وقتی انسان استفاده می‏كند می‏فهمد چه چیز خوبی است. خدا می‏فرماید: «رَزَقَكُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»؛ ما چیزهای خوب روزی‏تان كردیم تا شكرش را به جا بیاورید. تا استفاده نكنید و روزی‏تان نشود، انگیزه‏ی شكر ندارید. اگر گفته‏اند:«الْعِبَادَةُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ تِسْعَةُ أَجْزَاءٍ فِی طَلَبِ الْحَلَالِ10»، بی‏حساب نگفته‏اند. امروز آن كسانی كه در آزمایشگاه‏ها برای تحقیق درباره‏ی انرژی اتمی كار می‏كنند، اگر قصدشان این باشد كه از این نعمت خدا استفاده كنند تا قدر نعمت خدا را بدانند و شكرش را به جا بیاورند؛ یا برای اینكه مسلمان‏ها را از گدایی و دریوزگی پیش كفّار نجات بدهند و عزت اسلامی را حفظ كنند، خیلی ارزش دارد. اگر به این قصد باشد از همان روز اولی كه قدم بر می‏دارند و دنبال آن كار می‏روند، عبادت است.

تفقّه برای تشكّر

هم چنین انسان باید یاد بگیرد چگونه و از چه راهی می‏توان به نعمت‏های خدا رسید. آیا هر راهی حلال است؟ آیا می‏توان با رشوه خواری، اختلاس، سوء استفاده از بیت المال و... به نعمت‏ها رسید؟ پس باید من یاد بگیرم چه راهی حلال است و چه راهی حرام. از كجا یاد بگیرم؟ همانند علمی كه به من می‏گفت این نعمت از چه راه به دست می‏آید، باید علم حلال و حرام را هم برای این یاد بگیرم كه بدانم چه چیز مرضی خداست تا عمل كنم و چه مرضی خدا نیست تا ترك كنم. هم خودم عمل كنم و هم به دیگران بیاموزم. هر قدمی هم كه برای یاد گرفتنش برمی‏دارم می‏شود عبادت. مرحوم شهید ثانی از خانه كه بیرون می‏آمد تا برود برای حضور در جلسه‏ی درس، كفش‏هایش را بیرون می‏آورد، پابرهنه راه می‏افتاد. به او می‏گفتند: این چه عملی است، شما چرا اینطوری می‏كنید؟ می‏گفت می‏خواهم با كفش روی بال ملائكه پا نگذارم! پیغمبر اكرم(ص) فرمود: «إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ رِضًا بِهِ11»؛ فرشتگان برای اظهار خشنودی از دانش‏پژوه و از طالب علم، بال خودشان را زیر پایش پهن می‏كنند. از همانجا كه از خانه بیرون می‏آمد، هر قدمی كه بر می‏داشت عبادت بود. از كجا بفهمم چه نعمت است، چه نیست؟ باید فقه بخوانم، حلال و حرام بدانم. باید قرآن و حدیث یاد بگیرم. باید فقیه داشته باشیم. همه‏ی آنها اگر به قصد اطاعت خداست می‏شود عبادت. البته ممكن است كسانی این‏ها را روی مقاصد شیطانی انجام بدهند كه باعث ندامت و حسرتشان خواهدشد ولی اگر برای خدا به قصد استفاده از نعمت‏های خدا و برای شكر نعمت‏های خدا و كسب رضای او باشد، از همان قدم اول عبادت است.


1. انسان / 3.

2. نحل / 78.

3. انفال / 26.

4. ر.ك: بقره / 185 و حج / 36.

5. آل‏عمران / 123.

6. نساء / 79.

7. آل‏عمران / 26.

8. نحل / 108.

9. حجر / 3.

10. مستدرك‏الوسائل، ج 13، ص 12، باب استحباب طلب الرزق، روایت 5.

11. الكافی، ج 1، ص 34، باب ثواب العالم و المتعلم، روایت 1.