صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه بیست و پنجم: مراتب شکر

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/15
تاریخ اثر: 
يكشنبه, 15 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«؛ مراتب شکر»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 15/07/86 مطابق با بیست و پنجم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

خدای شكور

خلاصه بحث گذشته این شد كه وقتی موجودِ ذی شعوری، خدمتی برای موجودِ ذی شعور دیگری انجام بدهد، آن شخصی كه خدمتی دریافت كرده، احساسِ خاصی برایش پدید می‏آید و رفتاری مترتب بر آن احساس انجام می‏دهد. بنابراین ما به عنوان كسی كه نعمت‏های الهی را دریافت می‏كنیم و این نعمت‏ها را خدا برای خیر ما عطا فرموده، در مقابلِ این انعامِ الهی، بالفطره حالتی برایمان پیش می‏آید كه لوازمی دارد. اوّل این كه با زبان تشكر كنیم. بعد رفتار خاصی انجام بدهیم. این همان حقیقت شكر است.
نكته‏ای كه اینجا برای تتمیم بحث باید متذكر شویم این است كه در قرآن، شكر در موردِ خدای متعال هم به كار رفته است. یكی از اسماء حسنای الهی، شكور است. در چهار جای قرآن صفت شكور برای خدا به كار برده شده است. در دو مورد هم خدای متعال نسبت به بعضی انسانها می‏فرماید: سعی این‏ها مورد سپاس و تشكر است؛ «وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعی لَها سَعْیَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْیُهُمْ مَشْكُوراً 1»، این كه سعی و تلاشِ آخرت طلبان مورد تشكر است، ظاهراً وجه دیگری ندارد جز اینكه خدا شكر می‏كند. شاكرشان خداست. به هر حال این جای تردیدی نیست كه خدای متعال در مواردی خودش را شكرگزار معرفی می‏كند. حال این معنایش چیست؟ و آیا آن تعریفی كه برای شكر كردیم در اینجا هم صادق است؟

حقیقت و مجاز در صفات

مقدمه‏ای را باید در اینجا تأكید كنیم كه خدای متعال گاهی برای بیان بعضی از حقایق، تعبیراتی به كار می‏برد كه ما بتوانیم آنها را بفهمیم. در اصل، استعمال این تعبیرات یك نوع مجاز یا استعاره است. اصولاً هر مفهومی را درباره‏ی خدا به كار ببریم (كه دلالت بر اسم، صفت یا فعل الهی می‏كند) چون ما حقیقتش را درك نمی‏كنیم خالی از مجاز نیست. ولی در مواردی این مجاز خیلی روشن است. یعنی تعمدی در كار است كه كلام تنزل پیدا كند تا انسانها آن انگیزه‏ی كافی را برای عمل به مقتضایش پیدا كنند. برای مثال در انفاقات مستحب یا در قرض دادن، مالی را از خودمان در اختیار انسانی دیگر قرار می‏دهیم. خدا می‏فرماید «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً 2»، برای اینكه ما را تشویق كند كه این انفاقات یا قرض الحسنه را انجام بدهیم، می‏فرماید كیست كه به خدا قرض بدهد. شما فكر نكنید كه این پولتان را به انسان دیگری می‏دهید؛ یا مثلاً در زكات مجانی به او می‏دهید، نه، این پول را شما به خدا می‏دهید. برای شما نگه می‏دارد و در قیامت به شما پس می‏دهد؛ «فَیُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِیرَةً». این از آن رباهای حلال است. خدا از شما قرض می‏گیرد، چند برابر به شما پس می‏دهد. این تعبیر از نهایتِ لطف الهی است كه در تعابیر، خودش را در حدّ یك انسان تنزّل می‏دهد و می‏گوید شما این كار را بكنید و به من قرض بدهید، من روز قیامت چند برابر جبران می‏كنم. این برای چیست؟ برای اینكه ما را وادار كند یك كاری به نفع خودمان انجام دهیم. و گرنه او كه به این‏ها نیازی ندارد، «وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ3». این طور تعبیرات مبتنی بر یك قرارداد اعتباری است. خدا «یعتبر نفسه مستقرضاً». این مطلب به صورت لطیف‏تری در بسیاری دیگر از موارد هم می‏آید.

آثار تكوینی عمل

اساساً اینكه خدای متعال می‏گوید اگر كار خیر بكنید، من به شما پاداش می‏دهم یا اگر گناه كنید، عذابتان می‏كنیم؛ ظاهر این ملازمه‏ای كه بین كار خیر و پاداش، گناه و عقوبت، وجود دارد یك قرارداد است. مثل قرارداد دو نفر با هم. كانّه ما یك كاری برای خدا انجام می‏دهیم و خدا هم پاداش می‏دهد. در تعبیر جزا و اجر كه در قرآن به كار رفته، مثل «فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ4»؛ كه اجر یعنی مزد كار؛ یك نوع تنزل وجود دارد. چون خدا كه به كار ما احتیاجی ندارد تا به فرض در مقابل عمل ما بدهكار باشد. پاداش‏ها و عقاب‏ها از آیات و روایات و هم از بحث‏های عقلی، نتیجه گرفته می‏شود كه این بخشیدن‏ها نتیجه‏ی وضعی اعمال خود ماست. ثواب‏هایی كه برای اعمال وجود دارد اثری است كه در آن عالم، بر این كار به طور تكوینی مترتب می‏شود. بخشیدن هم پشتوانه‏ای دارد، اینطور نیست كه صرف یك قرارداد گزافی باشد كه این كار را می‏كنی و آنها تو را می‏بخشند! نه، كار خوبی كه انسان می‏كند، باعث بخشش می‏شود؛ این كار در آن كارِ قبلی اثر می‏گذارد. این كار یك نورانیتی دارد كه آن ظلمت قبلی را از بین می‏برد ولی برای اینكه ما بیشتر بفهمیم و بیشتر برایمان منشأ اثر بشود نعبیرش این است كه این مزد كار است و آنجا هم عقاب و كیفر كار است و گاهی هم خدا كیفرش را در شرایط خاصی می‏بخشد. یعنی این تعبیرات یك نوع تعبیرات اعتباری است؛ مبتنی بر حقایقی كه ذهن ما با آن حقایق خیلی آشنا نیست، اما وقتی به صورت مفاهیم اعتباری بیان می‏شود بهتر می‏فهمیم و بهتر تأثیر می‏گذارد.

تجارت با خدا

در تعبیر مشابهی در قرآن می‏فرماید كه خدای متعال جانهای مجاهدین را می‏خرد. «إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ؛ 5 ». یا بالاتر، لفظ تجارت را به كار برده است؛ «هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجِیكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ6»؛ می‏خواهید تجارتی به شما یاد بدهم كه برای شما خیلی سود داشته باشد. بیایید جان‏هایتان را بفروشید به خدا. در راه خدا جهاد كنید كه خدا جان شما را می‏خرد و در مقابلش بهشت می‏دهد. این تعبیر كه، «خدا می‏خرد»، آیا یعنی واقعاً ما مالك چیزی هستیم كه خدا ندارد و ما به او می‏فروشیم؟ مگر ما جانمان برای خودمان است؟ جان همه را خدا می‏گیرد. مال خودش است. این فروختنی نیست. یك تنزلی است برای اینكه ما تشویق شویم به كار خیر تا انگیزه‏ی رفتار ما بشود. عبادت مطلوب خداست؛ مطلوب خدا، نه از آن جهت كه احتیاج به آن دارد، بلكه از آن جهت كه خدا خوبی‏ها را دوست دارد و اصلاً ما را برای عبادت خلق كرده است، برای اینكه كمال ما در این است كه از راه عبادت به قرب الهی برسیم. این تعبیرات برای این است كه ما رابطه‏ی خودمان را بیشتر با خدا درك كنیم و سعی كنیم كارهایی انجام بدهیم كه او می‏پسندد تا به كمال بیشتری برسیم. وقتی این كارها را انجام می‏دهیم، اعتباراً خدمتی را انجام داده‏ایم. در دعای كمیل هم داریم كه من را دائماً در خدمت خودت قرار بده. آن وقت در مقابل این خدمتی كه ما ارائه می‏دهیم، خدا تشكر می‏كند.

خدا چگونه تشكر می‏كند؟

شكر یعنی قدردانی؛ حالا قدردانی خدا چیست؟ رضوان الهی، افزایش نعمت و... . خود همین كه «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّكُمْ7»، وقتی شما شكر نعمت به جا می‏آورید من نعمتتان را زیاد می‏كنم، یعنی قدردانی از شكرتان. شكر شما عبادتی است كه انجام می‏دهید و من شكر شما را تشكر می‏كنم. تشكرش به این است كه نعمتتان را افزایش می‏دهم. بیشتر پیش خدا محبوب و مشمول رضوان الهی می‏شوید. اینها شكر خداست. پس باز تعریف شكر در این جا هم صادق است كه خدا شكر می‏كند، یعنی در مقابلِ خدمتی كه بندگان در پیشگاه الهی ارائه می‏دهند، او قدردانی می‏كند، كاری انجام می‏دهد كه متناسب با قدردانی آن نعمت‏ها و خدمت‏هاست.

رابطه معرفت و شكر

قبلاً عرض كردیم برای تحقق زمینه‏های شكر باید نعمت‏های خدا را بشناسیم، چه قبل از پیدایش و چه حال و چه در آینده. آنهایی كه نعمت‏های معنوی را می‏شناسند، مثلاً ارزش عقل، ایمان، معرفت، محبت، ولایت و امثال این‏ها را درك می‏كنند، مراتب شكرشان بالاتر خواهد بود. توفیق انجام عمل خیر، عاقبت به خیری، با ایمان از دنیا رفتن، مشمول رحمت الهی قرار گرفتن، در بهشت از نعمت‏های خدا و از رضوان الهی بهره‏مند شدن، همه‏ی اینها نعمت‏های خداست و چون همه‏ی اینها به نفع و مطلوب ماست احتیاج به شكر دارد، اما فهم و مراتب معرفت ما متفاوت است. خیلی‏ها اصلاً نمی‏دانند خدا چه چیزهایی برای ما آفریده است! (با مسامحه عرض می‏كنم) تا ابد هم بنشینیم و نعمت‏های خدا را بشماریم، نه تمام می‏شود و نه ما قادریم به شمارش. فقط بخواهیم یكی یكی اجزا تشكیل دهنده بدن را بشماریم و شكر آن‏ها را به جا آوریم. سال‏ها طول می‏كشد چه رسد به احصاء تمام نعمت‏های الهی در عالم. هر اندازه آدم بیشتر پی‏ببرد كه چقدر نعمت‏های خدا زیاد است، مرتبه‏ی شكرش افزایش پیدا می‏كند.

مراتب معرفت

از طرف دیگر تمام نعمت‏ها از خداست. از خدا دانستن هم مراتبی دارد؛ یكی از این جهت است كه خدا عالم را آفریده و همه‏اش از آن خداست. ولی یك وقت از جهت ارتباطی كه بین اینها با وجود من برقرار شده مورد توجه قرار می‏گیرد. این‏ها مقدمه شده برای اینكه من به وجود بیایم، حیات و عقل و شعور داشته باشم. اینها را هم از چند جهت به خدا نسبت می‏دهیم، یكی به عنوان سر سلسله، كه اینها زنجیره‏ای است كه حلقه‏ی اولی دست خداست. اما كسانی كه معرفتشان بیشتر است می‏گویند علاوه بر حلقه‏ی اولیه، در پیدایش هر پدیده‏ای مجموعه عواملی در كار است كه در همه‏ی آنها خدا دخیل است. یك نوع شراكتی برای خدا در پدیده‏ها قائل می‏شوند. مثل اینكه می‏گوییم: ان شاء الله من غذا می‏خورم و سیر می‏شوم. این ان شاء اللهی كه می‏گویم یعنی مشكل و مرضی پیش نیاید و الّا سیری را مال غذا می‏دانم. یا مثلاً بهبود مرض را از دارو می‏دانم. اگر می‏گوییم ان شاءالله، بگو انشاءالله یعنی طبیب اشتباه نكند. از این بالاتر، باز بینش دیگری است كه تأثیر اصلی را برای خدا قائل است. بقیه به عنوان ابزارهای كار است، مثل خطاطی كه تأثیر اصلی از برای خطاط است، و قلم و كاغذ و مركب ابزار است، برای قلم و كاغذ هم تأثیر قائلیم، اما تأثیر ابزاری. و بالاخره می‏رسد به پایه‏ی معرفت اولیاء خدا كه تأثیر حقیقی را برای خدا قائلند. اما چگونه؟ هر وقت رسیدیم انشاءالله می‏فهمیم! این را با بیان نمی‏شود گفت. عده‏ای به حدی از توحید افعالی می‏رسند كه تأثیر حقیقی را از او می‏بینند. اگر اسبابی هم لازم است اسبابی است كه او قرار می‏دهد. تأثیر اسباب لازمه‏ی آن فعل و مرتبه‏ای از فعل است، اما كار كارِ اوست. خب، كسانی كه این معرفت‏های مختلف را دارند، شكرشان هم تفاوت می‏كند. كسی كه برای خدا در پدیده‏ها یك درصد سهم قائل است می‏گوید من باید بروم كار كنم، زحمت بكشم، عرق بریزم، كار یاد بگیرم، قرارداد ببندم، پول بگیرم، خدا هم كمك كند. خیلی وقتی‏ها نعوذ باللّه خدا، یك جنبه‏ی تشریفاتی دارد! باز هم خوب است، بهتر از آنهاست كه خدا را هیچ‏كاره می‏دانند، «قالَ إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی8»؛ قارون گفت: پولها را با هوش و زحمت خودم به دست آورده‏ام.

تفاوت انسان‏ها در معرفت و شكر

به هر حال انسانها از لحاظ معرفت خیلی متفاوتند. «لَوْ عَلِمَ أَبُوذَرٍّ مَا فِی قَلْبِ سَلْمَانَ لَقَتَلَهُ9»، در یك روایت دارد «لَكَفَّرَهُ»، بعدش در ذیل بعضی روایات دارد «لَقَدْ آخَی رَسُولُ اللَّهِ(ص) بَیْنَهُمَا»؛ در میان اصحاب پیغمبر هیچ كس ایمانش نزدیكتر از سلمان و ابوذر به هم نبود، به طوری كه پیغمبر اكرم(ص) آنها را برادر قرار داد. در عین حال چیزهایی را سلمان می‏دانست و درك می‏كرد كه اگر به ابوذر می‏گفت لقتله یا لكفّره. مراتب معرفت اینقدر متفاوت است. به دلیل همین اختلافی كه در مراتب معرفت هست، مراتب شكر و ارزش شكر هم تفاوت می‏كند. این هم اختلافی است در اینكه ما چه اندازه این نعمت‏ها را از خدا بدانیم، یعنی تأثیر حقیقی‏اش را چه اندازه از خدا بدانیم. و بالاخره می‏رسد به اینجا كه ما می‏دانیم كه خدا این خورشید را آفریده و باران را نازل می‏كند، (صد در صد درك هم كردیم) اما چه اندازه قصد داشته تا به من سود برساند؟ باران را نازل كرده و منطقه‏ای را سیراب كرده است، آیا واقعاً می‏خواسته به من هم برسد؟ چون زمانی انسان انگیزه‏ی شكر قوی دارد كه بداند به خاطر شخص او این كار را كرده‏اند. بله گاهی مثلاً ممكن است انسان به عنوان نماینده ملتی از خدمتی كه به یك ملتی شده تشكر كند كه اما اینجا تشكرش به نمایندگی از جمع است. این فرق می‏كند با اینكه خودش انگیزه داشته باشد كه شخصاً تشكر كند. واقعاً این بارانی كه نازل شد، می‏خواست نفعش به من هم برسد؟ این بادی كه آمد می‏خواست نسیمش به من هم بخورد؟ آیا اینطور است یا نه؟ این هم معرفتِ خاصی است، باز مربوط به توحید. درك كردن و باور كردنش آسان نیست.

تأثیر توحید در شكر

اگر بخواهیم مقداری نزدیك شویم، خوب است از اینجا شروع كنیم كه آیا خدا بارانی را كه می‏فرستد می‏داند هر قطره‏اش كجا می‏ریزد؟ یا نمی‏داند؟ آیا بادی كه می‏فرستد، می‏داند این باد كدام برگ‏ها را به حركت در می‏آورد یا نمی‏داند؟ در قرآن هم صریحاً می‏فرماید «وَ ما یَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ10»؛ یا «وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ یَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِی ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلاَّ فِی كِتابٍ مُبِینٍ11»؛ همه‏ی اینها را خدا می‏داند. وقتی باور كردیم خدا می‏داند، سؤال می‏كنیم آیا خدا می‏داند كه این برای من نافع است یا نمی‏داند؟ اگر نداند كه باز، علم خدا ناقص است، پس هم می‏داند چقدر نعمت می‏فرستد و به كجاها می‏رسد و هم می‏داند كه به چه كسانی و دقیقاً به چه اشیائی خواهد رسید. خب وقتی كه این‏ها را می‏داند و می‏داند كه این‏ها خیر من است، آن وقت نمی‏خواهد این خیر را به من برساند؟ مگر او هر چیز خوبی را دوست ندارد؟
ما وقتی چیزی نمی‏خواهیم، به این دلیل است كه یا دركمان ناقص است كه نمی‏دانیم چه چیز برای چه خوب است تا قصد بكنیم، یا چون احتیاجی به آن نداریم، به آن اهمیت نمی‏دهیم. خداوند هر چیزی را كه خلق می‏كند و به كمال می‏رساند برای خود آن موجود است. پس زمینه‏ی شكر به این صورت فراهم می‏شود كه ما بدانیم آنچه در این عالم از گذشته و حال و آینده هست در وجود ما مؤثر است، و به نفع ما تمام می‏شود، و همه این‏ها از خداست و خدا برای ما آفریده است. البته منافات ندارد كه برای دیگر موجودات هم آفریده باشد، آن حسنِ تدبیر خداست كه با یك تیر چند نشان می‏زند. در حدیث قدسی است كه من با هر بنده‏ای آنچنان رفتار می‏كنم كه گویا غیر از او بنده‏ای ندارم و بندگان من با من آنچنان رفتار می‏كنند كه گویا غیر از من همه خدای آنها هستند.!
پس هر قدر معرفت ما بیشتر شود اولاً به وجود نعمت‏ها، دوم به تأثیر آنها در خیرِ ما، سوم به اینكه این‏ها از طرف خداست و چهارم اینكه همه‏ی اینها به خاطر ما خلق و ترتیب داده شده و عنایت بوده كه اینها به ما برسد تا استفاده كنیم، زمینه‏ی شكر برای ما بیشتر فراهم می‏شود و شكر ما ارزش بیشتری خواهد داشت.


1. اسراء / 19.

2. بقره / 245.

3. مزمل / 20.

4. تین / 6.

5. توبه / 111.

6. صف / 10.

7. ابراهیم / 7.

8. قصص / 78.

9. الكافی، ج 1، ص 401، باب فیما جاء أن حدیثهم صعب مستصعب، روایت 2.

10. یونس / 61.

11. انعام / 59.