صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه بیست و ششم: چگونه شکر کنیم؟!

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/16
تاریخ اثر: 
دوشنبه, 16 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«؛ چگونه شکر کنیم؟!»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 16/07/86 مطابق با بیست و ششم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

خشنودی، سرور، احترام

بعد از این كه انسان دانست امر مطلوبی از ناحیه‏ی خدای متعال به او رسیده، حالاتی به طور طبیعی در او پیدا می‏شود. اگر آن چیزها فایده‏ی فوری و آنی داشته باشد، یك حالت التذاذی برایش پیدا می‏شود. فرض كنید تشنه بود و آب خنكی خورد، وقتی توجه داشته باشد كه خدا این نعمت را برای او فرستاده، غیر از لذتی كه از آب خوردن می‏برد، از اینكه خدا به او نعمت داده نیز لذت می‏برد. به دنبال این لذت (كه البته اینها فاصله‏ی زمانی ندارد) احساس سرور به انسان دست می‏دهد. یك حالت انبساط خاصی در او ایجاد می‏شود. وقتی توجه كند این نعمتی كه موجب لذت و شادی او شده، از طرف خدای متعال است، نسبت به خدا هم حال خاصی پیدا می‏كند. می‏شود اسمش را حالت رضایت گذاشت؛ خشنودی از خدا. به دنبال آن نسبت به آن شخصی كه به او نعمت داده، ؛ به طور طبیعی و فطری، یك احترامِ خاصی قائل می‏شود.البته این متناسب با خدمتی كه كرده و یا موقعیتی كه دارد، فرق می‏كند. اینها همه حالاتِ روانی است كه در درون انسان به ترتیب پیدا می‏شود. وقتی انسان نسبت به شخصی احساسِ احترام كرد آن وقت انگیزه‏ای پیدا می‏كند كه این احترام را ابراز كند و دیگر از قلب خارج می‏شود و نوبت به جوارح و اندام‏ها می‏رسد كه این را به چند صورت ابراز می‏كند. البته اینها بیشتر جنبه‏ی عرفی دارد و یك عكس العمل كاملاً طبیعی نیست. لذا احترام گذاشتن در بینِ جوامع مختلف تفاوت می‏كند. گاهی با زبان چیزی می‏گوید و گاهی با حركاتی حالتِ احترامش را نشان می‏دهد. اولین عكس العملِ رفتاری كه در این حالت برای انسان پیدا می‏شود این است كه بگوید «تشكر می‏كنم.»؛ در همه‏ی جوامع، حركاتی هم به عنوان آدابِ احترام گذاشتن انجام می‏دهند و چون قراردادی است، و طبیعی نیست با یكدیگر تفاوت می‏كند. ؛ كما اینكه همه به یك زبان هم سخن نمی‏گویند. بعضی دستشان را به هم می‏گذارند. بعضی سرشان را خم می‏كنند. بعضی‏ها دست به سینه می‏زنند، بعضی‏ها تا زانو خم می‏شوند و...

ادب در شكر

در شرع مقدس هم نهایت این ادب مخصوصاً در مقابل خدای متعال به این صورت وضع شده كه شخص روی خاك بیفتد و صورتش را روی خاك بگذارد. «إِذَا ذَكَرَ أَحَدُكُمْ نِعْمَةَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلْیَضَعْ خَدَّهُ عَلَی التُّرَابِ شُكْراً لِلَّهِ1»؛ وقتی یادتان می‏آید كه خدا نعمتی به شما داده و در مقابل این نعمت احساس كوچكی می‏كنید و می‏خواهید ادای شكر كنید، گونه‏هایتان را روی خاك بگذارید. بعد می‏فرماید اگر كسی سوار اسب بود و در این حال یادش آمد كه خدا چه نعمت‏هایی به او داده، «فَلْیَنْزِلْ فَلْیَضَعْ خَدَّهُ عَلَی التُّرَابِ»؛ از اسب پیاده بشود و صورتش را روی خاك بگذارد و بگوید «الحْمَدُ لِلَّهَ». اما اگر می‏ترسد این عمل جلوی مردم اسباب شهرت بشود؛ «وَ إِنْ لَمْ یَكُنْ یَقْدِرُ عَلَی النُّزُولِ لِلشُّهْرَةِ»، همانجا كه سوار اسب است، صورتش را بگذارد روی برآمدگی زین و بگوید «الحْمَدُ لِلَّهَ». اگر این هم نشد، صورتش را روی كف دست بگذارد؛ «فَلْیَضَعْ خَدَّهُ عَلَی كَفِّهِ». به خاطر احترام به نعمت خدا و شكر او فقط به شكر زبانی اكتفا نكند. این ادبِ شرعی است و آن خم شدن‏ها و دست به سینه گذاشتن، ادب‏های عرفی است. اما ادب عبودیت این است كه وقتی یاد نعمت خدای متعال می‏افتد صورتش را روی خاك بگذارد.

استفاده از نعمت‏ها چگونه؟

وقتی انسان توجه كند كه این نعمت‏ها آنی و لحظه‏ای نیست دو نوع می‏تواند با آنها برخورد كند یك حساب این است كه چگونه از این نعمت‏ها استفاده كند تا به نفعش تمام بشود؟ تا سوء استفاده و ضرر نكند. یك حساب هم این است، آن كسی كه این نعمت را داده، چه انتظاری از این نعمت داشته است؟ البته طبق مبانی كلامی خودمان، در مورد خدای متعال این دو تا بر هم منطبق است. یعنی اگر نعمتی می‏دهد تا در یك راهی صرف كنیم، برای این است كه نفعش به خود ما برسد، والاّ او كه انتظاری برای خود ندارد. نفعی از این نمی‏برد. اگر چشم داده برای این است كه از دیدنی‏ها برای تكامل و سعادت ابدی‏مان استفاده كنیم. دست و پا و نعمت‏های معنوی و عقل و ایمان و... همه‏ی برای این است تا از آن استفاده كنیم و خودمان به كمال برسیم. وگرنه خدا كه لذتی به معنای لذت بشری نمی‏برد. خدا دوست دارد كه ما این نعمتش را در جایی استفاده كنیم كه به دردمان می‏خورد. اقل مراتبش این است در جایی كه موجب ضرر است استفاده نكنیم. به لسان شرعی و فقهی، یعنی در معصیت و راه حرام مصرف نكنیم. اگر در راه بد مصرف كردیم، خلافِ انتظار خداست. وقتی كسی نعمتی را برای معصیت و در راهی كه موجب عذاب بود به كار برد، اگر آن نعمت را نداشت برایش بهتر بود. این در واقع «بدّل نعمة الله كفراً»، «بدّل نعمة الله نقمة»، نعمت خدا را به نقمت تبدیل كرده است. بنابراین اقتضای شكر این است كه وقتی نعمت را دریافت كرد، آن را در راهی مصرف كند كه برایش ضرر نداشته باشد. بالاترش این است كه سعی كند آن را صرفِ عبادت كند. حالا در راه عبادت مصرف كردن هم مراتبی دارد. همان بحث مطرح می‏شود كه كسانی كه عبادت می‏كنند با چه انگیزه‏ای عبادت می‏كنند؟ «خَوْفاً مِنَ النَّارِ»، یا «رَغْبَةً فِی ثَوَابِهِ»؛ یا «قُرْبَتاً إلَی اللَّه»؛ و «إبْتغاء مَرضاتِ اللَّه»؟ به حسب این مراتب باز ارزش شكرش افزوده می‏شود.

مراتب انگیزه شكر

حالا سؤال می‏شود چه كار كنیم كه اصلاً انگیزه‏ی شكر كردن داشته باشیم؟ درست است كه انسان فطرتاً در مقابل كسی كه یك نعمتی به او می‏دهد، دلش می‏خواهد تواضعی بكند و احترام برای طرف قائل شود، اما اولاً همان را هم خیلی وقتها توجه نداریم، ثانیاً وقتی هم توجه می‏كنیم، اینقدر كار و گرفتاری داریم كه به شكر نعمت‏ها نمی‏پردازیم. گاهی خیلی هنر كنیم، یك «الحمد للّه»؛ می‏گوییم! اما چه كار كنیم تا این مراتب را طی كنیم و به چنین فضائلی برسیم و شكری كامل داشته باشیم؟ در هر كار اختیاری اگر بخواهیم انگیزه‏ای برای انجامش داشته باشیم، باید منافعش را در نظر بگیریم. اگر كاری منافعی داشته باشد، انسان دنبال منافع و خیر آن می‏رود. اگر بعضی كارهای خیر را انجام نمی‏دهیم یا به این دلیل است كه باورمان نیست كه منفعت دارد، یا توجه نداریم و غافلیم. حالا صرفنظر از اینكه كارهای مزاحمی پیدا می‏شود كه نمی‏گذارد انجام بدهیم. پس اول قدمی كه بر می‏داریم این است كه درباره‏ی منافعش فكر كنیم! شكر كردن چه فایده‏ای دارد؟ این شكر كردن برای هر انسان، حتی انسان كافر، اگر روح حق‏شناسی در او باشد، یك نتیجه‏ی نقد برایش دارد و آن این است كه از دارایی‏هایی كه دارد و از چیزهایی كه خدا به او داده شاد می‏شود. ما اگر فكر كنیم، فقط همین بدن خودمان، چقدر ارزش دارد؛ گوش و چشم و دست و پای من چقدر ارزش دارد، كه اگر مثلاً یكی از این‏ها عیب كند انسان باید میلیون‏ها تومان خرج آن بكند، خود همین باعث شادی در زندگی می‏شود. آن وقت كمبودهایی هم كه در كنارش هست دیگر برایش مهم نیست.
بعد وقتی توجه كند كسی هست كه این همه نعمت می‏دهد، معلوم می‏شود او مرا دوست داشته است. یكی از بزرگترین نیازهای روانی انسان‏ها این است كه در زندگی محبوب باشند، یعنی كسانی دوستشان بدارند.اگر انسان یك وقت احساس كند هیچ كس او را دوست ندارد بدترین بلا برای او است. احتمال دارد دیوانه شود! احتمال دارد اقدام به خودكشی كند. ولی وقتی توجه كند به اینكه كسی كه این نعمت‏ها را به او داده چقدر به او محبت دارد یك آرامش روحی خاصی پیدا می‏كند. سپس این كه متوجه بشود ممكن است این نعمت از بین برود و اگر شكر نعمت‏ها را به جا بیاورد، نعمتش دوام پیدا می‏كند انگیزه‏ای برای شكر كردن می‏شود. شكر می‏كند تا نعمتش دوام داشته باشد. بعد اگر بداند كه نه تنها دوام پیدا می‏كند، بلكه افزایش می‏یابد و مرتبه‏اش شدت پیدا می‏كند و كاملتر می‏شود، باز انگیزه‏ی شكر بیشتر می‏شود. و بالاخره اگر بداند كه در اثرِ شكر كردن، یك نعمتِ ابدی كه همان نعمت‏ها و لذت‏های آخرت است؛ برایش پیدا می‏شود انگیزه‏اش بسیار بسیار زیادتر می‏شود.

فواید شكر

پس علت اینكه ما در مقامِ شكر بر نمی‏آییم غفلت از فواید شكر است. آرامش روحی، شاد شدن در زندگی، اهمیت ندادن به بعضی از كمبودها، دوامِ نعمت، افزایش نعمت، زیاد شدن نعمت و بالاخره نعمتِ ابدی، به عنوان پاداش شكر به انسان داده می‏شود. نكته‏ی دیگر این است كه گاهی خودِ شكر كردن انگیزه می‏شود برای انجام یك كارهای دیگر! این كه انسان روی خاك بیفتد و صورتش را به عنوان تعظیم و احترام و شكر خدا روی خاك بگذارد، خودش یك عبادت است. هم شكر نعمت قبلی است و هم خود شكر، عبادت است. چه انگیزه‏ای من را وادار كرد؟ می‏تواند همان انگیزه‏ها باشد، یعنی امید اینكه نعمت دوام پیدا كند، و آخرش امید به ثواب، ولی می‏تواند بالاتر از این باشد، و آن اینكه چون خدا این را دوست دارد! چون خدا دوست دارد كه در مقابلِ نعمتی كه به من داده، خضوع و تذلل كنم. هیچ مطالبه‏ی ثوابی هم نمی‏كنم. انتظاری ندارم كه در مقابل این خضوع و شكر كردن، مزدی به من بدهد. نه، اصلاً خود این، ادای یك تكلیف است. وظیفه‏ی من است. در این‏جا حالاتِ اشخاص تفاوت می‏كند، بعضی‏ها ناآگاهانه از این شكرشان قصد دیگری دارند. یعنی ته دلشان اگر بپرسند كه آقا از اسب پیاده شدی و افتادی به خاك و سرت را گذاشتی روی زمین كه چه بشود؟ می‏گوید: آقا ثواب دارد، روایت دارد كه هر كه این كار را بكند چقدر خوب است. این نوع انگیزه‏ی شكر، باز برای پاداش است. اما كسانی هستند كه این انگیزه را ندارند، یعنی حتی اگر در مقابلِ این چیزی هم به او ندهند، كمبودی در خودش احساس می‏كند كه در مقابلِ نعمت خدا اگر شكر نكنم، بدهكارم. ناراحت است. گاهی در مكالمات عرفی هم می‏گویند «من یك عذرخواهی به شما بدهكارم»، البته باز همین را هم اگر تحلیل كنید، یك انگیزه و لایه‏ی زیرینی دارد. یعنی چون اگر نكند ناراحت است، دلش می‏خواهد وجدانش را راحت كند. تا می‏رسد به جایی كه دیگر خودش را فراموش می‏كند و آن چنان غرق در عظمت و محبت و لطف الهی می‏شود كه خودش را از یاد می‏برد.

برنامه شكرگذاری

اگر بخواهیم درباره نعمت‏های خدا فكر كنیم و هر روز درباره‏ی نعمت‏هایی كه می‏دانیم و می‏شناسیم، شكر كنیم، فكر نمی‏كنم سال‏ها وقتی برای كار دیگری پیدا كنیم! مگر نعمت‏های خدا یكی دوتاست، پس چه كنیم؟ برای اینكه اهلِ ناسپاسی و كفران نباشیم، بالاخره باید مقداری از وقتمان را برای شكر نعمت‏های خدا در نظر بگیریم. حالا هر كسی متناسب با برنامه‏ی خودش، زندگی و معرفت و كارش. لحظاتی را باید فكر كنیم و مقداری به زبان هم شكر كنیم. یكی از بهترین كارها این است كه گاهی، هفته‏ای یك بار، ماهی یك بار، یكی از این دعاهایی كه برای شكر است، بخوانیم. در همین صحیفه‏ی سجادیه، غیر از مناجات شاكرین، یك دعای دیگر هم هست در اعترافِ به تقصیر از ادای شكر. یكی از بهترین دعاهایی كه آدم را به یاد نعمت‏های خدا می‏اندازد و در شكر مؤثر است و نیز بزرگان فرموده‏اند آثار دنیوی زیادی هم دارد، دعای جوشن صغیر است. كار دیگری هم كه همه‏ی ما عادت كرده‏ایم، بعد از نماز سجده‏ی شكری است كه غالباً به جا می‏آوریم. حالا كم یا زیاد، طولانی یا كوتاه، اما سعی كنیم نعمت‏های خدا را یك نوع دسته‏بندی كنیم. یك وقت انسان می‏گوید خدایا برای همه‏ی نعمت‏هایت شكر. خیلی خوب، این یك جور شكر است. اما جا دارد دسته بندی كند، خدایا تو را شكر می‏كنم برای نعمت‏هایی كه در بدنم هست، در محیط اطرافم، در روحم، نعمت‏هایی كه مربوط به قلب و ایمان و هدایتم هست، نعمت‏هایی كه مربوط به خانواده‏ام‏است. همسرم، فرزند خوب، بستگان خوب دارم، همسایه‏های خوب، رفیق، استاد خوب، معاشرینی كه دارم، تا برسد به نعمت‏های اجتماعی.

نعمت‏های اجتماعی

«الحمد للّه»؛ در كشور امن و اسلامی زندگی می‏كنیم و از بزرگترین نعمت‏های خدا این است كه اگر دستمان به امام زمان (صلوات الله علیه) نمی‏رسد، نایب امام زمان بر ما ولایت دارد و حكومت می‏كند. بنده خودم یادم هست یك وقتی بود دانشجویانِ ما در دانشگاه حتی جرئت نمی‏كردند نمازشان را بخوانند، از بس مسخره‏شان می‏كردند. در صدد بودند حتی ورود دختران با حجاب را هم به دانشگاه ممنوع كنند. روزگاری تعداد مشروب‏فروشی‏ها در بعضی شهرها از كتاب‏فروشی‏ها بیشتر بود! حكومت امروز كشورمان را باید مقایسه كنیم با حكومت‏هایی كه در جاهای دیگر هستند كه هر روز كوسِ رسوایی‏شان را می‏زنند. اینجا شما می‏بینید شبانه روز مسئولین بالای كشور خواب و استراحت ندارند. اینها شكر ندارد؟ كشورهای همسایه را ببینید چه وضعی از لحاظِ امنیت دارند. خیال نكنید ناامنی فقط در افغانستان و در عراق است. با یك مسیحی كه در قم معارف اسلامی می‏خواند مصاحبه كرده بودند، گفته بود: «من در هیچ جای دنیا چنین امنیتی كه در ایران هست ندیده‏ام. من بسیاری از كشورهای دنیا را دیده‏ام؛ در كشور خودمان كه یكی از كشورهای بسیار پیشرفته است اول غروب كه می‏شود زن جرئت نمی‏كند تنها توی خیابان بیاید.»؛ چندی پیش توی روزنامه‏ها نوشته بودند كه یك شخصی در آلمان اختراع كرده، زن‏هایی كه می‏خواهند رانندگی بكنند، در كنارشان یك نیم تنه شكل انسان زنده بگذارند كه از دور خیال كنند یك آدمی پهلویش نشسته؛ برای اینكه به ماشینش حمله نكنند و مورد تجاوز قرار نگیرد!
باید شاكر همه چیز باشیم. «شكراً للّه»؛ برای سلامتی بدن، «شكراً للّه»؛ برای سلامتی روح و ایمانم، برای توفیقِ به اسلام و تشیعم، «شكراً للّه»؛ برای امنیت و برای نظام اسلامی‏ام، «شكراً للّه»؛ برای فداكاری شهدا، اینها را دسته بندی كنیم، اقلاً هر روز در ظرف یكی دو دقیقه به طور فهرست‏وار آنها را شكر بگوییم.


1. الكافی، ج 2، ص 98، باب الشكر، روایت 25.