صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه بیست و هفتم: غفلت از شکر

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/17
تاریخ اثر: 
سه شنبه, 17 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«؛ غفلت از شکر»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 17/07/86 مطابق با بیست و هفتم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

عوامل غفلت از شكر

چه چیزی موجب غفلت از شكر می‏شود؟ بنده كه الان برای شما صحبت می‏كنم، اگر این انگیزه نبود اصلاً فكر این نبودم كه در مجلسی هستم كه یك نعمت خداست. این امكانی كه برای حرف زدن دارم نعمت خداست. چیزی كه از اساتید یاد گرفته‏ام، نعمت خداست. اینكه شما حاضرید به حرف من گوش كنید، باز نعمت خداست. این وسیله‏ای كه صدایم را به شما می‏رساند، نعمت خداست. از همه‏ی اینها غافل بودم. حالا انگیزه‏ای پیدا كردم كه به آن توجه كنم، اما چه چیز موجب این غفلت بود؟
استفاده از دیگر نعمت‏های خدا باعث غفلت می‏شود. داشتم فكر می‏كردم كه چطور بگویم، چه چیزی بگویم، یعنی داشتم از چند نعمت دیگر خدا استفاده می‏كردم؛ از فكرم، حافظه‏ام، زبانم، دهانم. توجه به این نعمت‏ها و استفاده از آن‏ها، من را از شكرِ این نعمت‏ها غافل كرده است. البته چیزهایی كه جاذبه‏های قوی‏تری دارند طبعاً انسان را بیشتر غافل می‏كند. آدم گرسنه در اول افطار، اگر یك غذای لذیذ و خوشبویی هم باشد آنچنان برای خوردن حریص است كه یادش می‏رود این نعمت خداست، چگونه باید استفاده كند و باید شكرش را به جا بیاورد و یا مانند هر وقت كه غریزه‏ای قوی بر انسان غالب بشود و انسان در مقام ارضای آن غریزه باشد. پس اولین چیزی كه ما را از شناخت نعمت‏ها، توجه به نعمت‏ها، و در نتیجه از شكر نعمت‏ها باز می‏دارد، همین نعمت‏های خداست! به حسب تعبیری كه در این مناجات آمده، تتابع و توالی نعمت‏ها ما را از شكر غافل می‏كند.

غفلت زدایی

نقص از كجاست؟ از اینكه خدا به طور دائم به ما نعمت می‏دهد؟ این اشكال كار اوست؟ «سبحان اللّه»، این كه تفضل اوست. اگر ندهد كه حیات ما به خطر می‏افتد. نقص از ماست كه نمی‏توانیم توجه خودمان را به ارتباط این نعمت‏ها با خدا و شكر این نعمت‏ها معطوف كنیم. البته اگر انسان تمرین كند، كم و بیش می‏تواند این كار را بكند. آدابی كه در شرع وارد شده همه برای این است كه ما در حین استفاده از نعمت‏ها، یاد خدا هم باشیم. می‏خواهیم غذا بخوریم «بسم اللّه»؛ بگوییم. هر لقمه‏ای می‏خوریم، «الحمد للّه»؛ بگوییم. حتی برای استفاده از آب و تطهیر بدن، یا برای وضو بگوییم؛ «الحَمْدُ لِلَّهِ الَّذی جَعَلَ الْماءَ طَهُوراً وَ لَمْ‏یَجْعَلْهُ نَجِساً». وقتی آدم تكرار كند كم كم ملكه می‏شود، به طوری كه دیگر استفاده‏اش مانع از توجه به اینكه این نعمت خداست، نمی‏شود.

جهل زدایی

عامل دوم این است كه بسیاری از نعمت‏هایی كه هست را ما اصلاً نمی‏شناسیم. ما حتی از نعمت‏هایی كه در بدن خودمان هست درست اطلاع نداریم. شاید اگر بتوانیم احصاء بكنیم، در آنِ واحد، در بدن خودمان صدها هزار نعمت یكجا استفاده می‏شود. دكتر متخصصی می‏گفت: كبد انسان هشتاد نوع فعالیت دارد كه اگر بخواهد این كارها در خارج انجام بگیرد یك كارخانه‏ی عظیمی خواهد شد. قبلاً اشاره كردم كه اگر انسان به قصد شناختن نعمت‏های خدا، برای دانستن تشریح بدن، دانستن فعالیت‏های فیزیولوژیكی بدن و... تلاش كند همه‏اش عبادت است؛ تازه اینها در حجم بدن خودمان است. «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها 1»، «وَ أَسْبَغَ عَلَیْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً2». ولی حقیقتش این است كه باید در حدی كه می‏توانیم نعمت‏ها را بشناسیم و تا اندازه‏ای كه اطلاعات ناقص ما ایجاب می‏كند شكر خدا را به جا بیاوریم. در دعای جوشن صغیر اگر دقت كنید چند دسته از نعمت‏های خدا را كه جنبه‏ی دفعی دارد بیان كرده است. دشمنی كه شمشیر به روی من كشیده و قصد جان من را داشته، تو دستش را گرفتی و نگذاشتی این بلا به من برسد! اگر اینها را هم اضافه كنیم، بر مجهولات ما بیشتر اضافه می‏شود. در دعای ابوحمزه هم اشاره دارد كه آن بلاهایی كه تو از من دفع كردی بیشتر از آن نعمت‏های ایجابی است كه به من دادی. سومین عامل غفلت ما هم كثرت نعمت‏هاست، كه ضمن عرایضم عرض كردم. بنده این سه عامل را از خود این مناجات الهام گرفتم.

نعمت‏های معنوی

فرض كنید توانستیم نعمت‏های دنیا را بشماریم و برای همه شان؛ «الحمد لله»؛ هم گفتیم؛ اما آیا نعمتهای دیگری هم هست كه ما به آن‏ها توجه نداریم یا نتوانیم قدر بدانیم و شكر آن را به جا بیاوریم؟
ابوهاشم جعفری خدمت امام(ع) رسید و از فقر خودش خیلی گله كرد. كارش گره خورده بود و بدهكار شده بود. عرض كرد: آقا وضع من خیلی خراب است، دعایی بفرمایید یا كمكی كنید. حضرت فرمودند: تو خیلی ثروتمندی. عرض كرد: نه آقا من چیزی ندارم، من كه به شما خلاف عرض نمی‏كنم، چیزی در دست و بالم نیست. فرمودند: نه، تو خیلی ثروتمندی! تعجب كرد ولی می‏دانست امام گزاف نمی‏گویند؛ نكته‏ای در این است. گفت: آقا پس برایم بیان كنید، چیست این ثروتی كه من دارم و خودم خبر ندارم. حضرت فرمودند: می‏خواهی همه‏ی این بدهكاری‏ها داده بشود و ثروت زیادی هم به تو برسد اما ولایت ما را نداشته باشی، حاضری؟ اشك در چشمانش حلقه زد گفت: هرگز. اگر هر بلایی به سرم بیاید، حاضر نیستم دست از شما بردارم. فرمودند: پس تو خیلی سرمایه‏داری، تو چیزی داری كه ارزشش از همه‏ی نعمت‏های دنیا بیشتر است. بعد هم راهنمایی‏اش فرمودند كه چه كار كند و خدا هم فرجی برایش فرستاد. خواستند به او توجه بدهند كه نعمت‏های معنوی ارزشش از نعمت‏های مادی خیلی بیشتر است. اسلام، تشیع، ولایت اهلبیت(ع)، معرفت خدا، معرفت به سیدالشهداء(ع)، معرفت به امام زمان(ع)؛ می‏شود با هیچ مقیاسی اینها را سنجید و ارزشیابی كرد؟ خب، حالا انسان شكر اینها را چطور به جا بیاورد؟ این است كه به ناچار باید اعتراف كند به اینكه من توانِ ادای شكر را ندارم. اگر این را بفهمد، در روایات دارد كه همین به جای شكر حساب می‏شود؛ عجز از شكر نعمت‏های خداوند.

فرازهایی از مناجات الشاكرین

«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، إلهی أذْهَلَنی عَنْ إقامَةِ شُكْرِكَ تَتابُعُ طَوْلِكَ،»؛ پروردگارا، آنچه كه باعث شده من از انجامِ وظیفه‏ی شكرگزاری غافل شوم، این است كه نعمت‏های تو پی در پی می‏آید.
«وَأعْجَزَنی عَنْ إحْصاءِ ثَنائِكَ فیْضُ فَضْلِكَ»؛ فیضان فضل تو باعث شده كه من اصلاً نتوانم نعمات تو را شماره كنم. آن باعث می‏شود كه وقتی به نعمت دومی توجه می‏كنم از اولی غافل می‏شوم. می‏گوید از بس نعمت‏های تو زیاد است اصلاً من قدرت شمارشش را ندارم.

معنای «فیض»

فیض هم اصلش به معنای فیضان است، سرریز شدن. در ادبیات هم خیلی شایع است. می‏گوییم فیض الهی؛ خدا فیاض علی الاطلاق است. چون این فیض در مادیات كه به كار می‏رود، معنایش این است كه از درون چیزی بجوشد و بیرون بریزد، مثلاً قرآن درباره اشك كه چشم پر می‏شود و بیرون می‏ریزد می‏گوید: «أَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ3». در وقتی كه تعبیر می‏كنند: عالم فیض خداست؛ بعضی‏ها اشكال می‏كنند این تعبیر شرعی نیست چون معنی‏اش این است كه از درون خدا چیزی ریزش كرده! ولی این درست نیست. این را باید توجه داشت كه همه‏ی صفاتی كه ما به خدا نسبت می‏دهیم اصلش از مادیات گرفته شده است. سپس باید اینها را از حیثیت‏های مادی تجرید كرد. یكی از اسمائی كه همه روزه ده‏ها بار می‏گوییم و می‏شنویم، «علی»؛ و «عظیم»؛ است. «علی»؛ یعنی داری «علو»، یعنی «بالا». خدا دارای بالایی است. «علو»؛ در اصل معنای لغوی‏اش در مقابل «سِفل»؛ است. این پایین، آن هم بالا! آسمان بالاست، زمین پایین. حالا كه می‏گوییم خدا «علو»؛ دارد یعنی آن بالاست؟! ما كه می‏گوییم خدا همه جا هست و بالا و پایین ندارد! پس باید این؛ «علو»؛ را از خصوصیات حسی تجرید كرد و به آن یك حیثیت معنوی داد كه دیگر خواص علو مادی را ندارد. در فیض هم وقتی گفته می‏شود فیض الهی، معنایش این نیست كه چیزی از خدا سرریز می‏كند. باید این را از حیثیت مادیت تجرید كرد.

توالی نعمت‏ها و عجز از شكر

«وَشَغَلَنی عَنْ ذِكْرِ مَحامِدِكَ تَرادُفُ عَوائِدِكَ، وَأعْیانی عَنْ نَشْرِ عَوارِفِكَ تَوالی أیادیكَ»؛ آنچه من را مشغول كرده از اینكه ستودنی‏های تو را ذكر كنم، پشت سر هم آمدن نعمت‏های توست و آنچه من را عاجز كرده از اینكه خوبی‏های تو را منتشر كنم، باز توالی ایادی تو است یعنی پشت سر هم آمدن نعمت‏های تو. پس اجمالاً در اینجا روی این نكته تأكید شده كه اگر انسان قصد جدی هم داشته باشد كه شكر نعمت‏های خدا را به جا بیاورد، نمی‏تواند و عاجز است. قصورش ذاتی است. حالا كه این گونه است، پس؛ «وَهذا مَقامُ مَنِ اعْتَرَفَ بِسُبُوغِ الْنَّعْماءِ، وَقابَلَها بِالتَّقْصِیرِ»؛ من در جایگاه كسی ایستاده‏ام كه اعتراف می‏كند به اینكه نعمت‏های تو فراوان است، و من مقصّرم و نمی‏توانم شكر آنها را به جا بیاورم.

قصور، تقصیر، تضییع

بعضی‏هایش واقعاً قصور است، یعنی اصلاً توان شكرش را ندارم، مثل «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها 4»؛ واقعاً اگر جن و انس هم جمع بشوند نمی‏توانند نعمت‏های خدا را شماره بكنند. این یك مطلب؛ اما گاهی، «وَشَهِدَ عَلَی نَفْسِهِ بِالإِهْمالِ وَالتَّضْیِیعِ»، علاوه بر این كه نمی‏توانم احصا بكنم، همان قدر را هم كه می‏شمارم و می‏خواهم شكرش را به جا بیاورم، اهمال می‏كنم، یعنی آنطور كه باید سعی كنم، نمی‏كنم و بالاتر از آن این كه از نعمت‏هایی هم كه به من دادی درست استفاده نكردم و تضییع كردم. كیست كه از جوانی‏اش درست استفاده كرده باشد؟ یك نفر دستش را بلند كند و بگوید: من از جوانی خوب استفاده كردم! كیست كه از سلامتی‏اش خوب استفاده كرده باشد؟ پس علاوه بر عدم احاطه بر نعمت‏های خدا و عدم توان شكر آنها، تضییع نعمت‏ها وجود دارد. اكنون من این‏گونه‏ام و به این تقصیراتم اعتراف می‏كنم.

نور امید

«وَأنْتَ الرَّؤُوف الرَّحِیمُ البَرُّ الكَرِیمُ، الَّذی لایُخَیِّبُ قاصِدِیهِ»، حالا كه به قصور خودم توجه پیدا كردم و به آن معترفم به درِ خانه‏ی تو آمده‏ام، آیا ناامید باشم؟ نه! تو آنچنان كریم و مهربانی كه هر كس قصد تو كند و به درِ خانه‏ی تو بیاید، او را ناامید نخواهی كرد.
«فناء»؛ و «ساحت»؛ و «عرصه»؛ كه در سه جمله‏ی بعد می‏آید همه به معنای پیشگاه است. در فارسی تعبیرات مترادفی كه همه‏ی اینها را بیان كند نداریم. «فِناء»؛ غیر از «فَناء»؛ است. بعضی‏ها در زیارت عاشورا در فراز «وَ عَلَی الْاَرْواحِ الَّتی حَلَّتْ بِفِنائِك»؛ می‏خوانند، «بِفَنائِك»! كه صحیح نیست، «بِفِنائِك»؛ است. «فِناء»؛ یعنی پیشگاه. در پیشگاه تو جانهای خودشان را قربانی كردند.
«وَلا یَطْرُدُ عَنْ فِنائِهِ آمِلِیهِ»،«بِساحَتِكَ تَحُطُّ رِحالُ الرّاجِینَ»؛ كسانی كه آرزو داشته باشند به پیشگاه تو بیایند، تو طردشان نمی‏كنی و كسانی كه به تو امیدوارند بارِ خودشان را در پیشگاه تو پیاده می‏كنند. این یك تعبیر كنایی است. در كلام سید الشهداء هم هست، «مَحَطُّ رِحالِنا 5»، یعنی اینجا بارانداز ماست، بارها را اینجا باید پیاده كرد.
«وَبِعَرْصَتِكَ تَقِفُ آمالُ الْمُسْتَرْفِدِینَ»؛ آرزوی كسانی كه درخواست كمك و احسان دارند، در پیشگاه تو توقف می‏كند. اینجا آخرین جایی است كه این آرزوها توقف می‏كند و می‏ایستد. «فَلا تُقابِلُ آمالَنا بِالتَّخْیِیبِ والإِیئاسِ»؛ پس این آرزوهای ما را در تقابل با نومیدی و یأس قرار نده. یعنی در برابر آرزوها، ما را ناامید نكن.
«وَلا تُلْبِسْنا سِرْبالَ الْقُنُوطِ وَالإِبْلاسِ». «إبلاس»؛ یعنی درماندگی. وقتی انسان از همه جا مأیوس و چاره‏اش بیچاره می‏شود، می‏گویند «مبلِس».یعنی خدایا! جامه‏ی نومیدی و بیچارگی بر تنِ ما مپوشان.

تناسب شكر با نعمت

علاوه بر توالی نعمت‏ها و كثرت آن‏ها، كه مانع شكر بود عامل دیگر را این گونه می‏توان مطرح كرد كه وقتی انسان می‏خواهد شكر نعمتی را به جا بیاورد، باید كاری متناسب با آن نعمت انجام بدهد. فرض بفرمایید كسی یك خانه‏ای برای شما خریده و همه وسایلش را هم تهیه كرده است، حتی سندش را، و همه‏ی اینها را به دست انسان داده است. این كافی نیست كه انسان فقط بگوید: آقا متشكرم! این را عقلا شكر این خدمت حساب نمی‏كنند. باید كار یا رفتار متناسب با آن انجام بدهد. اقلاً اگر هیچ كار دیگری از دستش بر نمی‏آید، چند تا جمله بگوید: آقا من با این محبت‏های شما چه كار كنم؟ خجل هستم، ای كاش فرصت داشتم و جبران می‏كردم. اكنون ما در مقابل نعمت‏های خدا چه كار كنیم كه با آن نعمت‏ها تناسب داشته باشد. مثلاً در مقابل این تارهای صوتی كه خدا به انسان عطا كرده است چه كار كنیم؟ بر سر پدر و مادر فریاد بكشیم؟ دروغ بگوییم، تهمت بزنیم، غیبت كنیم، حرفهای لغو بزنیم؟! آیا تارهای صوتی انسان برای خواندن قرآن و مناجات است یا برای آوازهای حرام؟! چه كار كنیم كه متناسب باشد با نعمت‏هایی كه تو به ما دادی؟ هر كار كنیم در مقابل حتی یك نعمتش كوچك است. آن وقت در مقابل میلیاردها نعمتی كه ما را احاطه كرده چه كار می‏توانیم بكنیم؟! «تَصاغَرَ عِنْدَ تَعاظُمِ آلائِكَ شُكْرِی»؛ آنقدر نعمت‏های تو عظیم است و بر عظمتش پی در پی افزوده می‏شود، كه من هر قدر شكر كنم، در مقابل آن، حقیر و ناچیز است. «وَتضائَلَ فی جَنْبِ إكْرامِكَ إیَّایَ ثَنائی وَنَشْرِی»؛ هر قدر هم من ثناگوی تو باشم و این ثنای تو را منتشر كنم، در مقابل این نعمت‏هایی كه تو لطف می‏كنی، قابل عرضه نیست. پس به من توفیق بده به آن اندازه‏ای كه از من ساخته است، در شكر نعمت‏های تو و استفاده‏ی صحیح از نعمت‏های تو كوتاهی نكنم.


1. ابراهیم / 34.

2. لقمان / 20.

2. مائده / 83.

4. ابراهیم / 34.

5. لهوف، ص 80.