صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه سی و چهارم:اخلاص در محبت و رضایت

تاریخ سخنرانی: 
1386/08/23
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 23 آبان, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«اخلاص در محبت و رضایت»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏اى از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدى(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبرى است كه در تاریخ 23/08/86 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

مناجات محبیّن با این فراز ادامه پیدا مى‏كند: «وَأخْلَصْتَهُ لِوُدِّكَ وَمَحَبَّتِكَ.»؛ بعد از درخواست قرب و ولایت الهى، اضافه مى‏كند كه من را از كسانى قرار بده كه آنها را براى دوستى و محبت خودت خالص كردى. همانطور كه عرض كردم اصل محبت مفروض است، و الاّ این مناجات با این لحن و این سرآغاز مناسبت نداشت.

اخلاص در محبت

ظاهراً منظور از خالص شدن براى محبت خدا همان معنایى است كه در ذیل دعاى عرفه‏ى سید الشهداء آمده كه مضمونش این است: خدایا تو اغیار را از دل من زایل كن تا در دل من جز محبت تو چیزى نمانَد. در توضیح مفهوم محبت و واژه‏هایى كه مرادف آن بود عرض كردیم كه محبت در زبان عربى مفهوم گسترده‏اى دارد. از مراتب نازل محبت تا كامل‏ترین مراتب آن؛ یعنى كسانى كه دیگر در دلشان جز توجه به محبوب چیزى باقى نمى‏ماند. اینكه مى‏گوید من را از كسانى كه براى محبت تو خالص هستند قرار بده، یعنى ممكن است انسان محبت خدا را داشته باشد ولى در كنارش محبت دیگرى هم باشد. گاهى هم ممكن است تزاحم و تعارض پیدا كند. مثل محبت‏هایى كه انسان در دنیا دارد. دو تا دوست دارد كه هم این رفیقش را دوست دارد و هم آن رفیقش را. تا آنجا كه مى‏تواند رفتارش را تقسیم مى‏كند، مقدارى با این معاشرت دارد و مقدارى هم با آن یكى. همیشه هم كه نمى‏شود 24 ساعت با همه انس داشته باشد. سعیش بر این است كه یك ساعت با این باشد و یك ساعت با آن. تزاحمى ندارد. ولى به مرتبه‏اى مى‏رسد كه این دوستش خواسته‏اى دارد و آن دوستش خواسته‏اى ضد آن؛ اینجاست كه تزاحم وجود دارد و معلوم مى‏شود كه كدامیك را بیشتر دوست دارد. در مورد خداى متعال هم بسیارى از انسان‏ها به او محبت دارند و این طور نیست كه خدا را دوست نداشته باشند اما افراد و چیزهاى دیگر را هم دوست دارند. گاهى توجه هم ندارند كه اینها با هم نمى‏سازد. ولى یك زمانى مى‏رسد كه نشان مى‏دهد این جا یا باید محبت خدا داشت، یا چیزهاى دیگر. آیه‏اى در قرآن این مطلب را كاملاً توجه مى‏دهد: «قُلْ إِنْ كانَ آباوكُمْ وَ أَبْناوكُمْ وَ إِخْوانُكُمْ وَ أَزْواجُكُمْ وَ عَشِیرَتُكُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَ مَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَیْكُمْ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّى یَأْتِیَ اللّهُ بِأَمْرِهِ1». اشاره مى‏كند به اینكه گاهى محبت خدا مزاحمت پیدا مى‏كند با محبت پدر، مادر، همسر، فرزند، یا با اشیاء خارجى مثل پول، سرمایه، تجارت یا خانه‏هاى خوب.

محبت واقعى در تزاحم‏ها و تضادها

انسان خدا را دوست دارد و تا با اینها تضادى ندارد، عبادت مى‏كند و نماز هم مى‏خواند! گاهى نماز شب و نوافل هم مى‏خواند! اما جایى مى‏رسد كه عملاً تضاد بین آن‏ها واقع مى‏شود كه اگر بخواهد به خواسته‏هاى آنها توجه كند یا آن محبت غالب باشد، دیگر باید خدا را كنار بگذارد و فراموش كند - دست كم به طور موقت - مصداق روشنش موقع جهاد است. آن وقتى كه باید در جبهه حضور پیدا كرد؛ انسان باید از پدر و مادر، فرزند و همسر، خانه و زندگى و دوستانى كه با ایشان معاشرت دارد بگذرد. امتحان خوبى است كه معلوم مى‏شود انسان خدا را بیشتر دوست دارد یا خلق خدا را. من بعضى را مى‏شناختم، تعدادى جوان بودند كه شب‏هاى جمعه از تهران مى‏آمدند جمكران و نذر كرده بودند كه چهل شب بیایند و احیا بگیرند كه توفیق شهادت نصیبشان شود، و شد. كسانى هم هستند كه از اسم مرگ و زخم و مجروح شدن مى‏ترسند، چه رسد به خود مرگ! خدا همه جور مخلوقى دارد! در تضادها معلوم مى‏شود انسان چه كاره است و خدا را چه قدر دوست دارد. قرآن مى‏فرماید: اگر چیزهاى دیگر را از خدا بیشتر دوست بدارید؛ «فَتَرَبَّصُوا حَتّى یَأْتِیَ اللّهُ بِأَمْرِهِ»؛ تهدید مى‏كند كه منتظر امر خدا باشید. بنابراین براى اینكه انسان به سعادت و كمال برسد، تنها اینكه احساس كند خدا را دوست دارد، كافى نیست. باید سعى كند خدا را بیش از دیگران دوست بدارد؛ «وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّهِ2».

مراتب اخلاص در محبت

این «بیشتر دوست داشتن»؛ هم خود مراتبى دارد. لازمه‏ى ایمان این است كه انسان‏ها خدا را بیش از دیگران دوست بدارند كه مراتبشان با هم فرق مى‏كند. این‏ها را به دو دسته مى‏شود تقسیم كرد كه هر كدام از اینها هم مراتب فراوانى دارد. یك دسته كسانى‏اند كه واقعا در دلشان دو نوع محبت هست. گویا دلشان تقسیم شده؛ قسمتى جاى محبت خداست و قسمتى هم آنهاى دیگر. دوست داشتن هر دسته هم واقعى و مستقل است. ولى افرادى هستند كه محبتشان به خدا طورى شده كه اگر دیگرى را هم دوست دارند، استقلالى نیست بلكه به خاطر انتسابى است كه به خدا دارند، و این خیلى عالى است. وقتى كسى را دوست داریم، كتاب و عكس و آثارش را هم دوست داریم، ولى آیا معنایش این است كه در اینجا چند تا محبوب داریم؟! یكى آن شخص خاص است، یكى هم كتابش، شد دو تا؟! یكى هم عكسش، این سه تا؟! یا نه، یك محبت بیشتر نیست. آنها هم شعاع‏هاى همین هستند. طورى است كه نمى‏شود انسان كسى را دوست داشته باشد اما آثارش را دوست نداشته باشد. اولیاء خدا و در درجه‏ى اول، انبیاء و ائمه‏ى معصومین علیهم‏السلامهمه‏ى كسانى را كه دوست دارند این گونه است.
شاید عقل ما نتواند تصور كند كه پیغمبر خدا چقدر حضرت زهرا علیهاالسلامرا دوست داشتند، اما آیا معنایش این است كه نصف دلشان مال خدا بود و نصفش براى حضرت زهرا؟ یا این كه محبت خدا بى‏محبت زهرا نمى‏شود؟! آن برگ همین درخت است؛ این دو تا نیست. همه‏اش یكى بود، همان محبت خدا بود كه در على و در زهرا و در حسنین علیهم‏السلام ظاهر مى‏شد. در امور معنوى، در امور قلبى و روحى، از این چیزها فراوان است. در امور مادّى مشكل است. حتى همین مثالى هم كه عرض كردم، با ممثّل خیلى فرق دارد. محبت اولیاء خدا و بندگان خاص خدا اینجورى است. وقتى در دعاى عرفه مى‏گوید: «إِلهی اَنْتَ الَّذی أزَلْتَ الأَْغْیارَ عَنْ قُلُوبِ أَحِبّائِكَ حَتّى لَمْ‏یُحِبُّوا سِواكَ»؛ خدایا تو آن كسى هستى كه اغیار را از دلهاى اولیاء خودت بیرون كردى و در دل اولیاء تو جز تو كسى نیست و هر چه هست محبت توست. اگر محبت فرد دیگر با یك ویژگى شناخته مى‏شود، از محبت تو جدا نیست بلكه فرع محبت توست. برگى از این درخت و شعاعى از این خورشید است. در این فقره‏ى از این مناجات هم همین را مى‏خواهد،؛ «ممّن أخْلَصْتَهُ لِوُدِّكَ وَمَحَبَّتِكَ.»
البته یك تفسیر دیگرى هم مى‏شود برایش فرض كرد، چون نمى‏فرماید:؛ «اخلصت ودّه ‏لك»، بلكه مى‏فرماید «أخْلَصْتَهُ لِوُدِّكَ»؛ و آن این است كه اصلاً غیر از حبّ تو چیزى در وجودشان نیست، خودش را فقط براى حبّ خالص كردى. این یك معنایى است دقیقتر و لطیفتر، كه كمى تصورش هم مشكل‏تر است تا چه رسد به تصدیقش! این است كه ما روى همان معنا و تفسیر اول تكیه مى‏كنیم، یعنى در آنجایى كه جاى محبت است، جز محبت تو چیزى نیست. مى‏شود هم فرض كرد كه یك گوشه‏ى دل ما هم جاى حزن و خوف و یا چیزهاى دیگرى است، كه جاى محبت نیست.

رابطه محبت و لقاى الهى

یك اثر طبیعى محبت این است كه انسان وقتى كسى را دوست دارد مى‏خواهد او را ببیند. بنابراین اگر كسى دلش براى محبّت خدا خالص شد، مشتاق لقاء الهى خواهد شد. آیه‏اى خطاب به اهل كتاب، در سوره‏ى جمعه مى‏فرماید:؛ «إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِیاءُ لِلّهِ مِنْ دُونِ النّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِینَ3»، چون اینها مى‏گفتند «نَحْنُ أَبْناءُ اللّهِ وَ أَحِبّاوهُ4». از ویژگى‏هاى بنى اسرائیل به خصوص یهودیان این بود كه مى‏گفتند ما فرزندان اسرائیل، فرزندان حضرت یعقوب، یك گروه ممتاز و مختار، و یك ملّت برگزیده هستیم، و ما فرزندان خداییم! البته این را تشریفا مى‏گفتند كه بعد در مسیحیت كم كم جدى شد. در مورد حضرت عیسى گفتند: «ابْنُ اللّهِ». آنها تشریفا و مجازا مى‏گفتند «نَحْنُ أَبْناءُ اللّهِ وَ أَحِبّاوهُ»؛ و این دیگر معروف شد كه بنى اسرائیل، فرزندان و دوستان خدایند. این را حقیقتا ادعا مى‏كردند. قرآن در مقابل اینها مى‏گوید كه شما دروغ مى‏گویید. شما به زندگى دنیا علاقه دارید. آرزو دارید كه اگر مى‏شد هزار سال در دنیا زندگى كنید «لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ5». شما دنیا پرستید. دروغ مى‏گویید كه خدا را دوست دارید. اگر راست مى‏گویید باید براى امتحان، ملاقات خدا بعد از مرگ برایتان خواستنى و راحت باشد. كسى كه خدا را دوست دارد، لقاء او را هم دوست دارد. این را هم مى‏دانید كه لقاء الهى بعد از مرگ است، پس آرزو كنید كه بمیرید تا خدا را ملاقات كنید، «فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِینَ6».
لازمه‏ى طبیعى محبت این است كه انسان بخواهد با محبوبش ملاقات كند. این است كه حضرت بعد از این كه مى‏فرماید: ما را از كسانى قرار بده كه آنها را براى محبت خالص كردى، مى‏فرماید:؛ «وَشَوَّقْتَهُ إلَى لِقائِكَ،»؛ اگر محبت داشته باشم مشتاق لقاى الهى هستم، پس این شوق را به وجود بیاور كه مشتاق لقاى تو باشم تا به این وسیله محبت من كامل شود.

میوه محبت

وقتى درختى را فرض مى‏كنید، مثلاً درخت سیب؛ این درخت، تا سیب نیاورده است درخت كاملى نیست. میوه‏ى محبت شوق لقاء است، اما خود این درخت وقتى كامل مى‏شود كه این شوق هم كامل شود. این اثر وقتى كامل مى‏شود، خود آن ریشه هم محكم‏تر مى‏شود و دوام بیشترى پیدا مى‏كند. اگر این شوق نباشد یا كمرنگ شود كم كم محبت هم ضعیف مى‏شود. در ارتباط با دوستان، همین دید و بازدید، محبت را زیاد مى‏كند. لازمه‏اش این است كه انسان هدیه‏اى هم به محبوبش بدهد. همین هدیه دادن باعث محبت بیشتر مى‏شود. درست است كه این اثر محبت است، اما با انجام دادن این فعل كه نتیجه‏ى آن محبت است، خود آن محبت هم تقویت مى‏شود. این‏ها سنت‏هاى الهى در این عالم است.

محبت و رضا

«وَرَضَّیْتَهُ بِقَضائِكَ»؛؛ محبت اگر از آن مراتب اولیه‏ى محبت فراتر رفت، یعنى محبت طورى شد كه همه‏ى دل را فرا گرفت و دیگر غیر از محبوب به كس دیگرى تعلق نداشت، باعث مى‏شود كه انسان همه‏ى رفتارهاى محبوبش را دوست داشته باشد، چون اثر اوست. در دعاها هم گاهى اشاره‏هایى به این مطلب هست كه خدایا! اگر من را جهنم ببرى از محبت تو در دلم كاسته نمى‏شود. هیچ نگرانى ندارم و از محبتم هم نسبت به تو كاسته نمى‏شود؛ چرا؟ چون دستور توست و من تو را مى‏خواهم و هر چه تو دوست دارى همان است. به چنین كسى دیگر نباید از روى استدلال عقلانى یا آموزش مصلحت‏هاى احكام و تقدیرات الهى یاد بدهند كه آقا، به قضاء الهى راضى باش! محب این گونه نیست. او نمى‏گوید چون مصلحت دارد؛ مى‏گوید چون تو مى‏گویى. و تو حكم كردى. به نفع من باشد یا به ضرر من فرق نمى‏كند، من همان را دوست دارم كه تو دوست دارى. اگر محبت خدا اینجورى شد و دل انسان را فرا گرفت كه واقعا خدا را دوست داشت، لازمه‏اش این است كه كارهاى خدا را هم دوست بدارد كه از جمله كارهاى خدا تقدیرات و قضاى الهى است. این است كه هیچ وقت خم به ابرو نمى‏آورد.

دو روى یك سكّه

از عجایب روح آدمیزاد این است كه در آن واحد دو حالت نسبت به یك موضوع دارد. به عنوان مثال در شهادت سید الشهداء علیه‏السلام، یك حیثیت این است كه جزء قضا و قدر الهى است. «ان الله شاء ان یراك قتیلاً»، از آن جهتى كه فعل خداست و حكمتى در آن است؛ در این جا محب كارى به حكمتش ندارد و به آن راضى است. اما از آن جهت كه عواطف انسان را جریحه دار مى‏كند، و چنین ظلمى نسبت به چنین شخصیتى شده، بزرگترین حزن را هم در انسان ایجاد مى‏كند. در آن واحد، نسبت به یك حادثه، هم مى‏تواند محزون و هم مى‏تواند راضى باشد. بعضى مى‏گویند: چرا این همه به سر و سینه مى‏زنید؟! خب امام حسین علیه‏السلامكه به واسطه‏ى شهادت، به مقامى عالى رسیدند، خوشحال باشید! این‏ها از یك نكته غافل‏اند كه خوشحال بودن به خاطر این است كه امام حسین به آن مقام رسید و از این است كه آن شهادت باعث شد اسلام رواج پیدا كند و در سایه‏ى رواج اسلام، من و شما اسلام را شناختیم و بركاتى بر این مترتب است، اما در عین حال موجب حزن است، چون «عظُمَت مصیبتُك فى السموات و الارض». این دو تا با هم منافاتى ندارد. در یك لحظه مى‏شود نسبت به یك موضوع هم نهایت حزن داشت و هم نهایت شادى. دو حیثیت؛ این از ویژگیهاى روح انسان است.

رضایت، خوف و حزن

شاید یكى از معانى این آیه‏ى شریفه كه مى‏فرماید: «أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ7»؛ همین باشد. معنایى كه معمولاً به ذهنمان مى‏آید این است كه كسى كه ولایت الهى دارد نگران آینده‏ى خودش نیست، چون مى‏داند خدا او را به پاداش نیك خواهد رساند. اگر مصیبتى هم برایش پیش آمده چون این مصیبت در آخرت پاداش دارد از آن هم غصه‏اى ندارد. اما شاید معناى دیگرش این باشد كه اصلاً خوف و حزن ندارند؛ نه تنها نسبت به حوادثى كه براى خودشان اتفاق افتاده بلكه نسبت به همه‏ى حوادث عالم، نه خوف دارند و نه حزن، از آن جهت كه فعل، متعلق تقدیرات الهى است. آن روایت از پیغمبر اكرم صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم را همه شنیده‏اید كه وقتى جناب ابراهیم از دنیا رفتند پیغمبر اكرم گریستند. بعضى اصحاب گفتند: آقا شما هم براى فوت بچه‏تان گریه مى‏كنید؟! فرمود: دل مى‏سوزد و اشك جارى مى‏شود؛ ولى چیزى بر خلاف رضاى الهى نمى‏گویم. این كه آدم عاطفه داشته باشد، عیب ندارد. انسان باید متأثّر شود، اما این تأثر معنایش این نیست كه از كار خدا گله داشته است. اول باید از كار خدا راضى باشیم، آن وقت خدا هم از ما راضى خواهد شد، «ارْجِعِی إِلى رَبِّكِ راضِیَةً8»؛ یعنى «راضِیَةً عن الله»؛ و از تقدیرات خدا. وقتى به قضاى الهى راضى بودى، آن وقت مرضى هم خواهى بود؛ «رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ9». بعد از این هم حضرت از خدا مى‏خواهد كه مرا از كسانى قرار بده كه: «وَمَنَحْتَهُ بِالنَّظَرِ إلى وَجْهِكَ، وَحَبَوْتَهُ بِرِضاك»َ؛ این توفیق را به او دادى كه نظر به وجه تو داشته باشد.


1. توبه / 24.

2. بقره / 165.

3. جمعه / 6.

4. مائده / 18.

5. بقره / 96.

6. جمعه / 6-7.

7. یونس / 62.

8. فجر / 28.

9. مائده / 119.