صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه سی و پنجم: رسیدن به مقام محبّین

تاریخ سخنرانی: 
1386/08/30
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 30 آبان, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«رسیدن به مقام محبّین »

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 30/08/86 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

فایده‌های مناجات

«إلهی فَاجْعَلْنا مِمَّن اصْطَفَیْتَهُ لِقُرْبِكَ وَ وِلایَتِكَ، وَ أخْلَصْتَهُ لِوُدِّكَ وَ مَحَبَّتِكَ، وَشَوَّقْتَهُ إلَی لِقائِكَ.»؛ محور مناجات محبین محبت خداست؛ بعضی فراز‌ها دربارة مقدمات محبت و بعضی راجع به لوازمش و بعضی هم دربارة نتایج محبت است. خواندن این‌ها غیر از این‌؛ كه ثواب دارد و یاد اهلبیت است، دو فایده دیگر هم می‏تواند داشته باشد. یكی این كه توجه پیدا می‌كنیم كه خدای متعال برای انسان چه چیزهایی مهیا كرده و این كه امكان دارد انسان به چه مقاماتی برسد. دوم این كه ان‏شاءالله اگر انگیزه‏ای برایمان پیدا شد، در این مسیرها حركت كنیم و بدانیم كه چه چیزهایی به درد می‏خورد، و بالاخره چون همه‏ی موفقیت‏ها را باید از خدا خواست، بدانیم چه چیزهایی از خدا بخواهیم. همه‏اش فكر نان و آب نباشیم! در این فرازها فرض این است كه كسی كه این مناجات‏ها را بیان می‏كند دارای محبت خدا هست، لكن می‏خواهد بر محبتش افزوده و به نتایجش نایل شود. می‏گوید مرا از كسانی قرار ده كه برای محبتت خالص كردی؛ یعنی در این مسیر تكامل پیدا كنم و به محبت كامل برسم.

محبت و رضایت طرفینی

لازمه‏ی محبت كامل به خدای متعال این است كه توجه انسان به طور عمده معطوف به محبوبش باشد. بعضی‏؛ كارها هم از لوازم محبت است كه باز هم آنها از كمالات و فضایل اخلاقی است. از راه محبت، این فضایل خیلی زودتر و بهتر پیدا می‏شود، مثل رضای به قضای الهی كه اگر انسان بخواهد از راههای عادی، رضا به قضای الهی پیدا كند، راه طولانی است و به این زودی‏ها موفق نمی‏شود. اما اگر خدا را دوست داشت، كارهایش را می‏پسندد و هر چه او دوست داشت، او هم قبول می‏كند. اگر آن، محبت شدید و كاملی باشد دیگر نمی‏گوید این كار به نفع من است یا به ضرر من. نهایت خواسته‏ی او این است كه خدا از او راضی باشد و در مقابل خواست او، خواستی ندارد. متقابلاً وقتی انسان كسی را دوست دارد، دلش می‏خواهد محبوب از او خشنود باشد. این از آثار طبیعی محبت است كه اگر انسان بفهمد كسی كه محبوب او است از او نگرانی دارد، خیلی ناراحت می‏شود. این است كه در این دعا می‌فرماید: از تو می‏خواهم كه رضایت خودت را به من ببخشی؛ «هبوته برضاك».

امان از قهر محبوب!

«وَاَعَذْتَهُ مِنْ هَجْرِكَ وَقِلاكَ»،؛ متقابلاً همینطور كه انسان نهایت آرزویش این است كه محبوبش از او خشنود باشد، بیشترین چیزی هم كه از آن می‏ترسد این است كه محبوبش نسبت به او بی‌مهر و علاقه شود كه این باعث می‏شود او را رها كند. برای همین می‏گوید: من را از كسانی قرار بده كه آنها را از هجر و دوریت در امان قرار دادی. هجر، ترك كردنی است كه از روی ناخشنودی است. همان قهر كردن است، مطلق فراق هجر نیست كه این عالم، عالم فِراق است. در این عالم بالاترین بندگان خدا هم آن وصلی را كه آرزویشان است برایشان تحقق پیدا نمی‏كند. اصل فراق تقریبا لازمه‏ی زندگی این عالم است، ولی كشنده این است كه جدایی از روی ناخشنودی باشد. «هجر»؛ و «قلا»؛ تقریبا هر دویش همین معنا را دارد، ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلی1؛؛ «وَدَّعَكَ»؛ یعنی تو را رهاكرده و جدا شده. «قَلی»؛ یعنی با تو بی‏مهری و قهر كرده است.

جایگاه راستین

«وَبَوَّأتَهُ مَقْعَدَ الصِّدْقِ فی جَوارِكَ»،؛ و نهایتا آرزوی انسان این است كه همیشه در كنار محبوبش باشد. البته در كنار بودن هر موردی متناسب با خودش است. در قرآن كریم به كسانی كه نهایت تقوی را داشته باشند وعده داده شده كه در یك جایگاه شایسته‏ای نزد خدا هستند؛ «فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیكٍ مُقْتَدِرٍ2.»؛ در این جا می‌فرماید: مرا در یك جایگاه راستین قرار ده و مرا مهیا كن برای جایگاهی كه شایسته‏ی نشستن است، كه آنجا جوار و همسایگی تو است.

تو كیستی؟

«وَخَصَصْتَهُ بِمَعْرِفَتِكَ.»؛ از اینجاست كه راه را به انسان نشان می‏دهد كه اگر خواستیم به مقام محبّین برسیم، چه كار باید كنیم. شاید اولین قدم معرفت است. وقتی انسان خدا را نمی‏شناسد، طبعاً این چنین خواسته‏هایی هم از او ناشی نمی‏شود. گاهی ما خدا را كسی می‌شناسیم كه یك بهشت و جهنمی درست كرده و گفته است اگر از این راه بروید می‏برمتان بهشت و اگر آن راه بروید می‏برم جهنم! چیزی كه از خدا می‏شناسیم این است اما دیگر خودش را نمی‏شناسیم. یا اینكه این عالم را خلق كرده؛ العیاذ بالله مثل معماری كه خانه را می‏سازد. دیگر به خودش چه كار داریم؟! اینها را در اختیار ما قرار داده و بس! این برای این است كه معرفت نداریم به این كه نیاز ما به خود او خیلی بیشتر از نیاز ما به مخلوقاتش است. هر اندازه پایه‏ی معرفت انسان بالاتر رود محبتش نسبت به خدا بیشتر می‏شود. اصلاً نمی‏فهمیم جوار خدا یعنی چه؟! اگر جوار خدا هم یك چیز مطلوبی است، مطلوب است یعنی آیا از همه چیز مطلوبتر است؟! حتی از حور و قصور هم مطلوبتر؟! چه می‏فهمیم؟! وقتی هم دعایش را می‏خوانیم برای این است كه ثواب داشته باشد! اما آیا واقعاً از عمق دلمان این خواست برای ما پیدا می‌شود؟ چگونه خواستی است كه به دنبالش حركت پیدا می‌شود لوازمش را كسب می‌كنیم؛ برای آن تلاش و سرمایه گذاری و چیزهای دیگر را فدای آن می‌كنیم؟ آن وقتی است كه او را بشناسیم. پس اول باید از او بخواهیم كه به ما معرفت بندگان خاصش را عنایت كند. «وَخَصَصْتَهُ بِمَعْرِفَتِكَ»؛؛ ما را از آن كسانی قرار بده كه این معرفت را خاص آنها قرار دادی. بعد از معرفت چه بخواهیم؟

من هیچم!

«وَأهَّلْتَهُ لِعِبادَتِكَ.»؛ اگر بخواهیم به قرب او نائل شویم باید بدانیم راهش فقط بندگی خداست. بنده از خودش هیچ چیز ندارد، و این نداشتن را باید در همه‏ی زندگی‏اش نشان دهد. بعضی كارها فقط برای این منظور قرار داده شده است، مثل نماز، سجده. این را برای این تشریع كرده‌اند كه نشان بدهد ما چیزی نداریم؛ این‌ها نشان بندگی است. عبادت، یعنی اراده ما در مقابل اراده‏ی خدا صفر و هیچ است؛ هر چه تو بخواهی! هر كاری را به قصد اطاعت خدا انجام دهیم، می‏شود عبادت. اما ما كه عمری را با این مسائل گذراندیم و گوشت و پوستمان در راه تحصیل علم روییده؛ چقدر در شبانه روز این حال را داریم كه برای خودمان چیزی قائل نباشیم؟! برای این است كه ما اهلش نیستیم و لیاقتش را نداریم. این است كه امام از خدا می‏خواهد كه ما را از كسانی قرار بده كه اهل عبادت‏؛ و لایق بندگی تو هستند. خودم را كه نگاه می‏كنم بنده‏ی شكم هستم! چرا؟ می‏روم دنبال چیزی كه از خوردنش خوشم بیاید! اگر پول، شهوت یا مقام نبود حركتی نمی‌كردم! اسیر اینها هستیم، بندة این‌هاییم. تا انسان گونه است، لیاقت بندگی خدا را ندارد. وقتی لیاقت بندگی خدا را پیدا می‏كنیم، كه از بند اسارت این‌ها خلاص شویم. باید بگویم خدایا شكم را تو دادی، و چون تو اجازه دادی، استفاده می‏كنم. كاملش این است كه اگر تو نگفته بودی اصلاً نمی‏خوردم. اگر گفته بودی بمیر از گرسنگی می‏مردم؛ بندگی واقعی این است. مرحله‏ی اولش این است كه در حدی كه او اجازه داده، یعنی حرام مرتكب نشوم و گناه نكنم؛ آن وقت می‏توانم در مقام بندگی خدا برآیم. وگرنه از عبادت هم لذتی نمی‏بریم و خسته‏؛ هم می‏شویم. «وَأهَّلْتَهُ لِعِبادَتِكَ»؛؛ من را از كسانی قرار بده كه اهل عبادت‏اند و لایق‏اند كه عبادت تو را به جا آورند.

از شیفتگی تا رؤیت

«وَهَیَّمْتَ قَلْبَهُ لإِرَادَتِكَ»؛؛ كسانی لایق عبادت‏اند كه از اول، شیفته‏ی تو هستند، یا در اثر بندگی، محبت شدید و شیدایی را نسبت به تو پیدا كنند. پس من را از كسانی قرار بده كه آنها را شیفته‏ی ارادت خودت قرار دادی. شیفتگی، شدت محبت است كه انسان غیر از محبوب چیز دیگر نمی‏شناسد. رفتارش جنون‏آمیز است! گویا اختیارش دست خودش نیست. زیرا مجذوب محبوب‌؛ است. چنین كسانی لیاقت مشاهده‏ی خدا را دارند.
در بحث مشاهده و نظر به وجه الله، اجمالاً از آیات و روایات به دست می‏آید كه به یك معنا مشاهده‏ی خدای متعال، ممكن و برای اولیای خدا و مومنین كامل، میسر است. فرمایش امیرالمؤمنینعلیه‌السلام؛ كه می‌فرمایند: «لا تدركه العیون بمشاهدة العیان، و لكن؛ تدركه القلوب بحقایق الایمان3»؛ و تعبیرات دیگری كه در همین مناجاتها زیاد وارد شده، حقیقتی است كه حالا چطور است، چه داند آنكه اشتر می‏چراند؟! البته مرتبه‌ی كامل رؤیت در عالم آخرت است. چون تا بدن و تعلق به آن است، مرتبه‏ی كامل این رؤیت مشكل است. به هر حال كسانی هستند كه انتخاب شده‌اند برای این كار. اگر آن راه معرفت را اوّل رفتیم و به دنبال آن معرفت، به بندگی و عبادت پرداختیم سپس به دنبال آن محبت، حالت شیفتگی و شیدایی نسبت به خدا پیدا شد، به اینجا می‏رسد كه، «وَاجْتَبَیْتَهُ لِمُشاهَدَتِكَ وَأخْلَیْتَ وَجْهَهُ لَكَ.»؛ وقتی با كسی مواجه می‏شویم با صورتمان با او رو به رو می‏شویم. این طبیعی است كه انسان با كسی كه می‏خواهد حرف بزند و انس بگیرد پشت به او نمی‏كند. توجه هم اصلاً از كلمه‏ی وجه گرفته شده؛ النظر الی وجه الله هم به همین مناسبت است. یعنی آن حیثیت توجه و روبرو شدن را می‏رساند. در این جمله از خدای متعال می‏خواهد كه مرا از كسانی قرار بده كه صورت و توجه‌شان، مخصوص توست. یعنی رویشان را به هیچ طرف دیگر نمی‏كنند. اگر انسان در زندگی سر و كارش با یكی باشد، هر جا برود رویش آن طرف است. البته چون روی خدا یك جسمی نیست كه در گوشه‏ای باشد؛ «أَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ4»،؛ اما دلش آن طرف است كه خدا هست. هر طرفی رو می‏كند فقط به او و آثار و الطاف او نگاه می‌كند.

فراغ قلب

«وَفَرَّغْتَ فُوادَهُ لِحُبِّكَ»؛؛ یعنی دل و قلبش را فقط برای محبت خودت، فارغ كردی. اگر در ظرف گلاب سركه، بریزید خراب می‏شود. ظرفی كه مخصوص گلاب است، چیز دیگری نباید در آن ریخته شود. ظرف دل دوستان خدا، مخصوص محبت خداست و چیز دیگری در آن جا نمی‏شود. خدا وقتی می‏خواهد محبتش را به كسی بدهد ظرفش را پاك می‏كند تا آلوده نباشد. خدا بعضی بنده‏هایش را آنقدر دوست دارد كه اگر ابتلائات یا تعلقاتی هم هست، آنقدر وسیله فراهم می‏كند و زیر و رو می‏كند تا آن‌ها پاك شود. آلودگی‏های دل‌ها مختلف است. جوان‌ها! قدر خودتان را بدانید. تا دلبستگی به امور دنیا پیدا نشده، دل بیشتر آماده است كه محبت خدا را دریافت كند و تمیز و طاهر شود. دل پاك جوانان چون ظرفی شیشه‏ای است آماده برای پر شدن از عطر.

ویژگی‌های «عندالله»

«وَرَغَّبْتَهُ فیما عِنْدَكَ».؛ چیزهایی را می‏گوید «عِنْدَكُمْ»؛ است و چیزهایی «عِنْدَ اللّهِ». مثل وقتی كه می‏گوید: اگر انفاق ‏كنید پیش خدا محفوظ است. یا در مورد شهدا، می‌فرماید: «عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ5»؛ پیش خدا روزی داده می‏شوند. این روزی‏هایی كه پیش شماست چیز دیگری است، آنها پیش خدا روزی دارند. حتماً هم لازم نیست انسان مفهوم «عِنْدَ اللّهِ»؛ را در عالم آخرت بفهمد. ممكن است كسانی در همین عالم باشند و سر سفره‏ی خدا بنشینند. به هر حال، یكی از ویژگیهایش این است كه آنچه «عندنا»؛ است، تمام شدنی است. اما «عِنْدَ اللّهِ»؛ تمام‏شدنی نیست، یك روز، یك سال، صد سال، یك میلیون سال، ... تمام نمی‏شود. این كه «ما عِنْدَكُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ6»، دنیا را می‏فرماید. «وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ7»، یك بهره‏ای است كه شما در دنیا می‏گیرید؛ «وَ اللّهُ خَیْرٌ وَ أَبْقی8»؛ این دیگر برای اهلش است، به هر حال اگر كسانی خواستند در این مسیر پیش بروند اول باید بدانند كه به این زرق و برق‏های زودگذر توجهی نكنند. رغبت و میلشان باید در «ما عِنْدَ اللّهِ»؛ باشد. توجهشان به آن چیزهایی باشد كه بهتر است، خَیْرٌ؛ است، و أَبْقی؛ است. هم كیفیتش بهتر است، و هم كمیتش بیشتر و هم دوامش كامل است.

ذكر و شكر دائم و اطاعت محض

وَألْهَمْتَهُ ذِكْرَكَ؛ كسی كه این معرفت و رغبت را پیدا كرد به «ما عِنْدَ اللّهِ»؛ احتیاج به این دارد كه همیشه یاد خدا باشد. عوامل این دنیا به طور دائم غفلت ساز است. باید شخص عاملی داشته باشد تا این غفلت‏ها را از بین ببرد و دل متوجه خدا شود. پس اگر به اهمیت این مطلب توجه كنیم، از خدا می‏خواهیم كه ای خدای بزرگ! تو خودت، یادت را به ما القاء كن.
سپس وقتی از نعمت ذكر الهی استفاده كرد باید قدردانش باشد و مواظب باشد این معرفت و توجهی را كه خدا به او داده زود از دست ندهد، و راهش این است كه شكرش را به جا بیاورد، «وَأوْزَعْتَهُ شُكْرَكَ»؛ شكرت را نصیبش كنی.
«وَشَغَلْتَهُ بِطاعَتِكَ»؛
او را به طاعت خودت مشغول كردی. «وَصَیَّرْتَهُ مِنْ صَالِحی بَرِیَّتِكَ، واخْتَرْتَهُ لمُناجاتِكَ»؛ او را از انسانهای شایسته قرار دادی و او را برای مناجات خودت انتخاب كردی. «وَقَطَعْتَ عَنْهُ كُلَّ شَیْء یَقْطَعُهُ عَنْكَ»؛؛ چیزهایی در دنیا هست كه انسان را از خدا جدا می‏كند. وقتی به آن‌ها توجه كند و به آن‌ها بپردازد نمی‏تواند به یاد و اطاعت خدا مشغول باشد. این‌ها با یكدیگر جمع نمی‌شوند. به قول معروف یا خدا یا خرما! بنابراین از خدا می‏خواهد آن چیزهایی كه باعث می‏شود تا انسان را از خدا ببرُد خودش آنها را از ما قطع كند. خدایا! چیزهایی را كه مرا از تو جدا می‏كند از من جدا كن.

وفقنا الله و ایاكم انشاءالله.


1. ضحی / 1-3.

2. قمر / 55.

3. نهج البلاغه، خطبه 178.

4. بقره / 115.

5. آل‏عمران / 169.

6. نحل / 96.

7. آل‏عمران / 185.

8. طه / 73.