صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه سی و هفتم: جلوه‌های محبوب

تاریخ سخنرانی: 
1386/09/14
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 14 آذر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

جلوه‌های محبوب

آن چه پیش رو دارید گزیده‌ای از سخنان حضرت آیت الله مصباح یزدی(دامت بركاته)در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 14/9/86 ایراد فرموده‌اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

محبت اصیل

در مباحث گذشته به طور اجمالی به این نتیجه ‏رسیدیم كه غیر از این خواسته‏ها و ارزش‌هایی كه در زندگی داریم و به آن‌ها دل می‏بندیم، چیزهای دیگری هم هست. باید توجه پیدا كنیم؛ خدا بندگانی دارد كه خیلی از ما جلوتر هستند. آنها نه تنها باور كره‌ادند بلكه یافته‌اند كه غیر از خدا چیزی خود به خود، اصالتاً دوست‏داشتنی نیست و اگر چیز دیگری هم شایسته‌ی دوست داشتن است به خاطر انتسابش به اوست. نباید درباره‌ی سند این مناجات‏هایی كه از اهلبیت_‌علیهم السلام‌_ نقل شده، وسوسه كنیم كه اینها نقلش متواتر نیست و یا ممكن است سندش ضعیف باشد. دست كم اینها تواتر اجمالی دارد. ما كه به عصمت ائمه_‌علیهم السلام‌_ معتقدیم، می‏دانیم هر چه گفته‌اند، راست است. نمی‏خواستند كسی را فریب دهند. اما چه كنیم كه مقداری ذهنمان به این مفاهیم نزدیك شود؟ و چگونه باور كنیم تا انگیزه‏ی حركتی در ما پدید بیاید؟گاهی وقتی نمی‏توانیم درك كنیم كه نزدیك بودن به خدا و همسایگی با او یعنی چه و چه ارزشی دارد، می‌گوییم: همین‌؛ طور خدا را دوست داشته باشیم! آنهایی كه می‏گویند اصلاً غیر از خدا چیزی ذاتاً دوست‏داشتنی نیست، چگونه فكر می‏كنند؟ از دوستی و شب زنده‏داری، مناجات و گریه‏ی شبانه چه می‏فهمند؟ وقتی بشنویم، كه مثلاً حضرت شعیب چندین سال، گریه كرد تا نابینا شد! بعد خدا چشمش را برگرداند و دوباره گریه كرد تا نابینا شد، بار سوم جبرئیل را فرستاد كه چرا اینقدر گریه می‏كنی؟ اگر بهشت می‌خواهی در اختیارت قرار می‏دهیم و اگر از جهنم می‏ترسی جهنم را بر تو حرام كردیم. جواب داد: خدایا! می‏دانی جز محبت تو و شوق دیدار تو چیزی موجب گریه‏ی من نیست. خب، این چه دركی است؟ اكنون كه توفیقی فراهم شده كه درباره‏ی مناجات محبین صحبت كنیم، اندكی فكر كنیم كه آخر این‌ها چه مقوله‏ای است؟! اینها را برای كه گفته و نقل كرده‌اند؟! دعاهای دیگر مثل دعای عرفه، چه می‏گویند و ما كجا هستیم؟ اگرمقداری در این مضامین فكر كنیم ضرر نخواهیم كرد.

میان عاشق ومعشوق رمزی است

دوستان خدا دائماً حالت اشتیاقی دارند و می‏خواهند به درجه‏ای برسند كه اسمش وصول و لقای الهی است، نظر به وجه الله است. این طبیعی است كه انسان هر كه را دوست دارد می‏خواهد او را ببیند. آن مرتبه‏ی كامل رؤیتی كه برای اولیاء خدا میسر است، در این عالم یا اصلا حاصل نمی‏شود یا خیلی به ندرت ممكن است. توجیه عقلی‏اش هم این است كه روح انسان در این عالم مشغول تدبیر بدن است و توجهش نمی‌تواند در یك نقطه متمركز شود؛ زیرا در غیر این صورت از تدبیر بدن جا می‏ماند و موت حاصل می‏شود. شاید آنهایی هم كه تمنی مرگ می‏كنند به خاطر همین باشد! خدا با بعضی از بندگانش كه دوستشان دارد، روابطی دارد. وقتی بنده‏ای خدا را دوست بدارد، به جایی می‌رسد كه خداوند با او مناجات می‏كند؛ أُناجیهِ فی ظُلَمِ اللَّیْلِ وَ نُورِ النَّهار. از بسیاری از این مضامین بر می‏آید كه خدا یك علامت‌ها و رمزهایی بین خود و محبّینش دارد.

میان عاشق و معشوق رمزی است چه داند آنكه اشتر می‏چراند!

از روابط خاصی كه بین خدا با دوستانش وجود دارد، این است كه از انوار قدسی‌اش برای آنها ظاهر می‏كند. این نورها حسی نیست؛ بلكه حقیقتی است كه باز، درست به عقل ما نمی‏رسد! مكرر در داستانها نقل شده كه كسی علاقه‏ای به محبوبی داشته و از شب تا صبح منتظر شده است تا ببیند، چه زمانی چراغی درب خانه‌ی محبوبش روشن می‏شود؟! من و شما اگر چنین كسی را می‏دیدیم، می‏گفتیم: این عقلش پاره سنگ بر می‏دارد! ولی آن كسی كه محبت دارد، روشن شدن یك چراغ خانه‌ی محبوب، لذتی می‏برد و آن قدر برای او ارزش دارد كه شب تا صبح بیخوابی می‌كشد!

برقی از منزل لیلی بدرخشید سحر وه كه با خرمن مجنون دل افگار چه كرد!

مطمئنم در مورد اولیاء الله، فی الجمله این چیزها راست است. اگر علت این روشنی، خود لیلی باشد و چراغ را خودش روشن كرده باشد؛ چگونه است؟! طبعاً جاذبه‏اش بیشتر است. و اگر مجنون بداند كه لیلی خودش این چراغ را برای خود مجنون روشن كرده، نه این كه فقط روشن كرده است؛ اگر مجنون، مجنون نشود واقعا جای تعجب است!

جلوه‌های غفلت‌زدا

حالا اگر خدا بابنده‌اش یك نوع رابطه‏ای داشته باشد كه گاهی در یك جا كه جمعی اهل غفلت‏؛ و گناه‌اند، علامتی بدهد كه ای بنده‌ام! من تو را دوست دارم؛ اگر چنین راهی و چنین راز و رمزی باشد و چنین نوری به دل آن طرف بتابد و او ببیند و بفهمد كه نور را او تابانده برای اینكه او ببیند، به چه لذتی می‌رسد؟! و این برای چیست؟ برای اینكه او بیشتر به محبوبش توجه كند. خودش فرموده: وقتی بنده‏ای بیشتر اوقاتش را مشغول من است و به من توجه دارد، و در صدد كسب رضایت من است، اگر یك وقت به غفلت مبتلا شود؛ خودم او را از غفلت بیرون می‏آورم. این چه عالمی است كه معشوق بیاید و عاشق را از غفلت در بیاورد؟! حالا این حالت‏ها را با احوال مثل بنده‏ای مقایسه كنید كه اصلا از اسم خدا بردن، اسم مرگ بردن و قیامت هم خوشم نمی‏آید! العیاذ بالله مثل كسانی كه می‏فرماید: وَ إِذا ذُكِرَ اللّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لا یُؤمِنُونَ بِالْآخِرَةِ1،؛ اصلا از بردن نام خدا بیزارند. اگر اینها واقعیت داشته باشد ما چقدر دوریم! اگر روزی متوجه شویم، چه خاكی به سر می‏كنیم و چقدر پشیمان می‏شویم؟ از اینكه ده‌ها سال عمر كردیم و هر روز و هر ساعتش می‏توانستیم در این راه قدم برداریم و به او نزدیك شویم، اما فكر و ذكرمان را به چیزهایی مشغول كردیم كه دائم ما را از او دور كرد. چنان شده است كه دیگر راهمان را گم كرده‌ایم. یادمان رفته است، كجا باید برویم و دنبال چه باید بگردیم؟!

در آخر مناجات محبین چند جمله هست كه به حقایق لطیفی درباره‌ی محبت اشاره می‌كند. توجه به این مطالب و فكر كردن درباره‏ی اینها انگیزه می‏شود تا انسان چیزهایی را از وادی محبت خدا كسب كند. حیف است، خدا چنین ظرفیتی به انسان داده باشد، كه بتواند محلّ دریافت نور خدا و جایگاه عشق به خدا باشد، اما او خودش را صرف چیزهای كثیف، آلوده و پست كند، و باعث حرمان از فیوضات غیرقابل وصف این دنیا و در آخرت هم باعث عذاب ‌شود.

انوار و جلوه‌های خدا برای محبّین

می‌فرماید: یا مَنْ أنْوارُ قُدْسِهِ لإَبْصارِ مُحِبِّیهِ رائِقَةٌ. خدا دارای انوار مقدسی است. خیلی جاها وقتی به خدا نور اطلاق می‏شود، پشت سرش هم قدوس است؛ شاید نكته‏اش این باشد كه انسان فكر نكند این نور مانند همین نورهای حسی و شبه حسی است. خدا انوار مقدسی دارد كه چشم محبّینش را می‏نوازد. دوستان خدا وقتی این انوار را می‏بینند سرمست می‏شوند. آنها حاضرند همه‏ی لذات عالم را بدهند تا یك لحظه آن نور را ببینند. اگر محبت واقعی برقرار شد خدا انوارش را برای او ظاهر می‏كند تا چشمش را بنوازد.
وَسُبُحاتُ وَجْهِهِ لِقُلُوبِ عارِفِیهِ شائِقَةٌ.
ظاهراً نسخه‏ی صحیحش «شائِفَةٌ»؛ است. سُبُحاتُ وَجْه؛؛ یعنی تجلیات و جلوه‏های روی او. جلوه‏هایی كه برای دل‌های اهل معرفت آشكار و هویداست. اگر «شائِقَةٌ»؛ باشد معنایش این است كه آن جلوه‏ها اشتیاق دارد كه به دل عارف برسد. اما اگر «شائِفَةٌ»؛ باشد؛ یعنی درخشان و هویداست. چاره‏ای نداریم كه نسبت به مسائل معنوی درك مبهمی داشته باشیم، مگر این كه از همین الفاظ استفاده كنیم. اگر راه دیگری داشت خود قرآن برای ما بیان می‏كرد. باید بگوییم، روی خدا، جلوه‏های خدا، نور خدا و ... كه همه می‏دانیم اینها دارای معانی عظیمی است. دوستان حقیقی خداوند حالتی برای آنها پیدا می‏شود كه حاضر می‏شوند، هر شب را احیا بگیرند. نقل می‏كنند مرحوم كلباسی در اصفهان، تمام سال را احیا می‏گرفته، برای اینكه حتماً شب قدر را درك كرده باشد. این معنی‏اش همین است، كه او در شب قدر، نوری می‏دیده و با خدا انسی می‏گرفته، و طوری جلوه‌های خدا برای او ظاهر می‌شده كه جا داشته شب‌ها را تا صبح بیدار بماند؛ آن هم نه فقط بیدار، بلكه مانند كسی كه چشم دوخته و منتظر است نوری در خانه‌ی محبوب بدرخشد. این انوار، آنها را از غفلت درمی‏آورد.

محبوب در نگاه محبّین

یا مُنی قُلوبِ المُشْتاقِینَ؛ ای كسی كه آرزوی دل‌های مشتاقین این است كه به تو برسند. «یا مُنای»؛ شاید به معنای همین تعبیر امروزی «عشق من»؛ باشد. و یا یعنی كسی كه آرزوهای من در او جمع شده، و متعلق آرزوهای من است. وَیا غایَةَ آمالِ المُحِبِّینَ. گوینده این فرازها توجه دارد كه خدا با بعضی از بنده‏هایش چنین رابطه‏ای دارد. این رابطه‏ها آثار آن رابطه‏ی محبت است. اگر محبت بین عبد و خدا حاصل شد، خدا جلوه‏هایش را برای او ظاهر می‏كند و انوارش را به دل او می‏تاباند. اكنون می‌بایست در این حالت محبت، از خدا چه بخواهیم؟ همه‏ی اینها در واقع فرع محبت است. ثمراتی است كه بر محبت خدا مترتب می‏شود.

توكل در محبت

اینجا علاوه بر آن رابطه‏ی مغازله و معاشقه، یك نكته‏ی توحیدی وجود دارد، كه بسیار بالاتر از فهم ما است. بعد از اینكه همه‏ی اینها را پذیرفت و چنین رابطه‏ای با خدا پیدا كرد، توجه می‏كند كه همه‏ی این مواهب و آثار از اوست و اگر بخواهد اینها را داشته باشد باید خداوند به او بدهد. یك لحظه اگر عنایتش را بردارد، معرفتش هم یادش می‏رود. این قدر ضعیفیم كه اگر خدا عنایتش را بردارد، انسان حتی درباره‏ی وجود خدا هم شك می‏كند. اكنون كه همه چیز بر كاكل محبت او می‏چرخد، أسْئَلُكَ حُبَّكَ؛ درخواست من از تو این است كه محبت خودت را به من بدهی. این درخواست از یك انسانی است كه در محبتش صادق است؛ یعنی خدایا اگر من را فقیر می‏كنی بكن، اگر مریض یا ذلیل می‏كنی بكن؛ اما محبتت را از من نگیر.؛ و حبّ من بحبّك؛ شاید برای ما، این نكته را اضافه كرده باشند كه لازمه‏ی وجودی محبت این است كه هر فرد دیگری را هم كه با محبوب ارتباط دارد دوست بدارد؛ یعنی نمی‏شود انسان خدا را دوست بدارد و بداند پیغمبر خدا پیغمبر و عزیزترین مخلوقاتش است، ولی او را دوست نداشته باشد. محبت خدا با محبت سیدالشهدا دو تا نیست، این اثر همان است. برگی كه درخت نداشته باشد خشك می‏شود، برگ آن وقت سبز می‏ماند كه به درخت باشد.

حبّ واقعی

أسْئَلُكَ حُبَّكَ وَحُبَّ مَنْ یُحِبُّكَ، وَحُبَّ كُلِّ عَمَل یُوصِلُنی إلَی قُرْبِكَ. اكنون؛ دعا می‏كنم كه خدایا محبتت را به من بده! آیا بی‌حساب است كه من بگویم و تو هم بدهی؟! باید بنده، كارهایی را انجام دهد كه لیاقت درك محبت را پیدا كند. پس، خداوندا! حب آن عملی را هم كه مرا به تو نزدیك می‏كند مرحمت كن. علامت حب واقعی این است كه اگر در جایی فرض تزاحم باشد، محبت خدا مقدم باشد. وَأن تَجْعلَكَ أحَبَّ إلَیَّ مِمّا سِواكَ؛ به گونه‌ای تو را دوست بدارم كه هیچ چیز غیر تورا دوست نداشته باشم. وَأنْ تَجْعَلَ حُبِّی إیَّاكَ قائِداً إلی رِضوانِكَ. انسان وقتی كسی را دوست داشت آثاری دارد. نمی‏شود انسان به كسی محبت داشته باشد اما نخواهد اورا ببیند. دست كم می‌خواهد طوری باشد كه خدا از او راضی باشد. این هم باز دو تا مطلوب نیست؛ این اثر همان مطلوب است. وقتی محبت تو را خواستم؛ نمی‏شود رضوان تو را نخواهم. پس این محبتی كه می‏دهی طوری باشد كه من را به رضوان تو بكشاند و این نتیجه بر آن مترتب شود. این است كه حب بین عبد و خدا، یك محبت طرفینی است؛ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ2.؛ رضایت بین عبد و خدا هم طرفینی است، رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ.3«چه خوش بی‌، مهربانی هر دو سر بی». مزیت محبت خدا این است كه اگر انسان واقعاً خدا را دوست داشت خدا هم حتماً او را دوست خواهد داشت. این ضمانت محبت اوست.

شوق، مانع عصیان

وَشَوْقی إلَیْكَ ذائِداً عَنْ عِصْیانِكَ. نكته‏ی دیگر این كه، خواسته‏هایی كه ما در این عالم داریم، و در ابتدای كار بر ما غالب و بر وجود ما حاكم است. نمی‏توانیم دست از این‏ها بكشیم؛ مگر اینكه یك عامل قوی‏تری بر این‏ها مسلط شود. آن چیزی كه در انسان باعث می‏شود همه‏ی خواسته‏ها تحت الشعاع قرار بگیرد، و اگر آن طلوع كند دیگر جایی برای خواسته ‏های دیگر باقی نمی‏گذارد، محبت خداست. علت این كه ما مبتلا به معصیت می‏شویم چیست؟ می‏دانیم بهشت وجود دارد؛ خیلی هم لذیذ است اما می‏گوییم فعلاً دم غنیمت است؛ یعنی خواسته‌ها‏ی غریزی بر خواسته‏ی عقلانی غالب می‏شود. در مناجات شعبانیه است كه: إِلهی لَمْ یَكُنْ لی حَوْلٌ فَأَنْتَقِلَ بِهِ عَنْ مَعْصیَتِكَ إَلاّ فی وَقْتٍ أَیْقَظْتَنی لِمَحَبَتِك4؛؛ من توان اینكه دست از معصیت بكشم نداشتم مگر در زمانی كه تو مرا برای محبت خودت بیدار كردی؛ پس شوقی به من بده كه این شوق، مانع عصیان شود.
وَامْنُنُ بِالنَّظَرِ إلَیْكَ عَلَیَّ
؛ بر من منت گذار به نگاه كردن به سوی تو. این انعام را اتمام كن به این كه من به نظر به سوی تو كه لازمه‌ی محبت است برسم.
وَانْظُرْ بِعَیْنِ الوُدِّ وَالْعَطْفِ إلَیَّ؛
سپس توجه می‏كند به این كه انسان دلش می‏خواهد محبوب هم او را دوست بدارد. اما ما چه داریم كه خدا دوستمان بدارد؟! آخر چگونه خدا ما را با این آلودگی‏، عصیان‏؛ و غفلت‏؛ دوست بدارد؟! پس چیزی كه می‏توانیم انتظار داشته باشیم این است كه خدا با نظر رحمت و از سر عطوفت و مهر به ما نگاه كند. متوسل می‏شود به رحمت خدا؛ می‏گوید: خدایا با مهر خودت به من نگاه كن.
وَلا تَصْرِفْ عَنِّی وَجْهَكَ؛
رویت را از من نگردان. وَاجْعَلْنی مِنْ أهْلِ الأسْعادِ وَالحُظْوَةِ عِنْدَكَ؛ مرا از كسانی قرار ده كه تو آنها را سعادتمند و كامیاب می‏كنی، یا مُجیب، یا أرْحَمَ الرَّاحِمینَ.


1. زمر / 45.

2. مائده / 54.

3. مائده / 119.

4. بحارالأنوار، ج 91، ص 98، باب 32، أدعیة المناجاة.