صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه چهارم: حقیقت توبه

تاریخ سخنرانی: 
1386/06/25
تاریخ اثر: 
يكشنبه, 25 شهريور, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«حقیقت توبه»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 25/06/86 هم زمان با چهارم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

خسارت‏های گناه

پیشتر اشاره شد برای این كه انسان انگیزه توبه پیدا كند، اوّل باید درباره ضررهای گناه و فوائد توبه بیاندیشد. امّا درباره این كه گناه چه ضررهایی دارد، باید گفت به مراتب معرفت و ایمان انسان بستگی دارد. برخی بیشتر به ضررهای مادی و برخی دیگر به ضررهای معنوی توجه دارند، بعضی ضررهای دنیا برایشان مهم است و بعضی دیگر ضررهای اخروی برایشان اهمیت بیشتری دارد. اما برخی از ضررهایی كه در همین دنیا، بر گناه مترتب می‏شود، مادّی و جسمانی است و در انواع گناهان تفاوت می‏كند. بعضی از گناهان هست كه آثارش در بدن زود ظاهر می‏شود، مثل: ضعف و بیماری. بعضی از گناهان، ناراحتی‏های روانی را در پی دارد و بعضی از گناهان مثل دروغ گفتن ضررهای اجتماعی خیلی روشنی دارند.
علاوه بر این ضررها برای كسانی كه ارج و منزلت انسانی یافته‏اند، بر اثر بعضی از گناهان، آن مرتبه از دست می‏رود، ضرر می‏كنند، و در بعد ارزشی ورشكست می‏شوند. حتی اعتقاد به خدا و دین هم شرط داشتن این ارزشها نیست. انسانهایی هستند كه حق شناسند، اگر كسی به آنها خدمت كند، سعی می‏كنند خدمتش را جبران كنند؛ اگر یك جایی حق‏ناشناسی و ناسپاسی كنند، وجدانشان ناراحت می‏شود؛ اگر چه به خداوند اعتقاد ندارند، ولی اهل وفا هستند. بلاخره لازمه ایمان یك شخص مؤمن این است كه ارتكاب گناه را علاوه بر ضررهای دنیوی، موجبات ناراحتی‏ها، رنج‏ها و عذاب‏هایی تا قیامِ قیامت بداند. باید بداند ضررهای كمی متوجه گناه‏كار نیست. با یك گناه، مریضی ضعف و آشفتگی روانی پدید می‏آید و آرامش روحی انسان از دست می‏رود، و اگر توبه نكند، عذاب‏های جهنم سرانجام كار او می‏شود. اگر اندكی وجدان انسان بیدار باشد نباید نعمت‏های خداوند را در راه دشمنی با خداوند صرف كند! كسی كه ایمان ندارد حسابش جداست. كلام ما درباره كفّار نیست، بحث ما درباره مؤمنی است كه مبتلا به گناه شده است. او باید چه كند كه انگیزه توبه پیدا كند؟ یك راه این است كه درباره اثر گناه و خسارت‏های آن بیاندیشید. قیمت این چند دقیقه عمر انسان كه با گناه ضایع شده است، از هر چیز ارزشمندی بیشتر است.

محرومیت‏های ناشی از گناه

علاوه بر ضررهای گناه، انسان، بر اثر گناه محرومیت‏هایی، هم در این عالم، هم در عالم برزخ و هم در آخرت پیدا می‏كند. كسی كه مبتلا به گناهی می‏شود و توبه نمی‏كند، پشیمان نمی‏شود و به گناهش ادامه می‏دهد، از هدایت‏های الهی محروم می‏شود. خدای متعال غیر از آن هدایت‏های عمومی كه برای همه اقوام دارد، هدایت‏های خاصّی هم برای اهل تقوا دارد. معنای «اهدنا الصراط المستقیم1»، هدایت‏های خاصی است كه از خدا می‏خواهیم كه ما را همواره در راه راست و مستقیم استوار بدارد. كسی كه اهل معصیت و فسق شد، توبه نكرد و گناه خود را باز هم تكرار كرد، از نعمت هدایت‏های خاص الهی محروم می‏شود. غیر از هدایت‏های خاص الهی، اولیای خدا نیز نسبت به مؤمنین عنایت دارند. حتّی مؤمنین، شهدا، صالحینی كه از دنیا رفتند، چه خدمت‏هایی كه برای ما انجام می‏دهد و دعاهای آن‏ها در حق ما چه كارها كه نمی‏كند! آنها هستند كه در آن عالم دعا می‏كنند و خدا به كسانی در این عالم توفیق می‏دهد تا قدم‏هایی بر دارند. همین‏طور اولیاء دین و ائمه اطهار(ع)، به خصوص در هر زمانی امام معصوم آن زمان، عنایت‏های خاصی به پیروانش دارد، در حقّ آنها دعا می‏كند. حدیثی از امام زمان(عج) نقل شده است و همه آن را شنیده‏ایم كه «ما از رنج‏های شما ناراحت می‏شویم و به دعاهای شما آمین می‏گوییم». وقتی ما رفتاری كنیم كه بر خلاف رضایت آنهاست و خلاف راهی است كه آن‏ها پیش پای ما گذاشتند علاوه بر خود، باعث گمراهی دیگران هم می‏شویم. كار كسانی كه به دلیل انتساب به امام زمان و به نام نوكری امام زمان، موجبات گمراهی دیگران را فراهم كنند، چگونه قابل توجیه است؟ به هر حال، وقتی وجود مقدّس حضرت ولیعصر(عج) كسی را دوست بدارند و به او عنایت داشته باشند، نه تنها لحظه به لحظه به او فیض می‏رسانند، بلكه او را مجرای فیض برای دیگران هم قرار می‏دهند. وقتی انسان اهل اطاعت نباشد و اهل معصیت باشد، از این فیض‏ها محروم می‏شود و دیگر عنایتی به او نمی‏كنند. مگر این ضررها را می‏توان حساب نكرد؟ می‏پنداریم ضرر فقط همان است كه آدم یك غذایی بخورد و مریض شود! آن ضررهایی كه در اثر گناه به روح ما می‏خورد و روح را بیمار می‏كند چه؟ بیماری‏های روح بسیار سخت‏تر از بیماری‏های جسمانی است و ضررش، مشكلاتش و رنجش خیلی بیشتر است.

آثار اطاعت و بندگی

آن‏هایی كه اهل اطاعت و تقوا هستند به این بیماری‏های روحی مبتلا نمی‏شوند. مؤمن در سخت‏ترین حالات، از آرامش خاصّی برخوردار است. بزرگانی چون مرحوم حاج آقا رضا بهاءالدّینی (رضوان الله علیه)، در سخت‏ترین حالات و گرفتاری‏ها مثل: جریان پانزده خرداد، خیلی ناراحت بود؛ اما آرامش و وقار خاصی داشت.
مؤمنین، آن‏هایی كه ایمان قوی دارند، در گرفتاری‏ها و مصیبت‏ها، با آن كه دركشان بسیار بیشتر از ماست، آرامش روحی‏شان محفوظ است و یك وقار، سنگینی و متانت خاصی دارند. اما ما چه؟ بر اثر یك مسأله كوچك اعصابمان خرد می‏شود، بدگویی می‏كنیم و حتی رفتارهای زشت از ما سر می‏زند. این آرامشِ روحی، آن وقار روحی و متانت مؤمنین نعمت عجیبی است و ما به هیچ وجه نمی‏توانیم ارزشش را درست درك كنیم. ولی اهل معصیت از این نعمت‏ها بی‏بهره‏اند.
گفتنی است از رحمت‏های دائم و متناوب خدا نسبت به اولیائش، هیچ كس خبر ندارد. نمونه آن را در آیات و روایاتی كه چند شب پیشتر خواندیم. ملاحظه فرمودید كه خدا با بعضی از بندگانش مناجات می‏كند، «فناجیته سر2»؛ كسی نمی‏فهمد دل اولیای خدا كجاست، با چه كسی هست، چه می‏شنود، چه می‏كند، چه آرامشی دارد. چه لذّتی می‏برد، چه انسی با خدای خودش دارد، كس دیگری متوجه نمی‏شود و نباید هم متوجه بشود، این یك راز است!
امّا اهل فسق و فجور و اهل معصیت از این چیزها بهره‏ای ندارند. بالاتر از همه، این عنایت‏ها با توانِ‏یك عدد بالایی در قیامت ظاهر می‏شود. آن جا خدا بندگانی دارد كه هر لحظه آنها را نوازش می‏كند، نوازشی كه یك لحظه‏اش به همه عالم می‏ارزد: «فأنظر الیهم كلّ یومٍ سبعین مرّة و اكلّمهم كلما نظرت الیهم3»؛ خدا بنده‏هایی این چنین دارد. بنده‏هایی هم هستند كه «لا یُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ4»؛ به تعبیر خودمانی، خدا با آن‏ها قهر است، نه نگاهشان می‏كند و نه با آنها حرف می‏زند و نه اجازه می‏دهد كه حرف بزنند! تصور كنید كسی كه از عطشْ در حالِ جان دادن است، چقدر نیاز به جرعه‏ای آب دارد. انسان در قیامت نیازش به نوازش الهی از نیاز تشنه‏ای كه رو به مرگ است به یك جرعه‏ی آب، بیشتر است. آن جا خدا با او قهر می‏كند، «لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ»؛ حرف هم باایشان نمی‏زند، «وَ لا یُؤْذَنُ لَهُمْ5»، اجازه هم نمی‏دهد كه حرف بزنند و درخواستی بكنند و این‏ها آثار گناه است! آثار گناه و خودداری از تقواست.

چرا توبه؟

متأسفانه آن قدر مسائل مهم زندگی داریم! كه نمی‏رسیم فكر كنیم كه در اثر گناه چه از دست داده‏ایم، چه آتشی به جان خودمان افكنده‏ایم و چه سرمایه‏ای را آتش زده‏ایم! حتی در صدد جبرانش هم نیستیم. به ما می‏گویند: بیا جبران كن، همه این گذشته‏ها با توبه جبران می‏شود، «یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ6»؛ «التَّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ7»؛ و ما می‏گوییم باید فكر كنیم و ببینیم كه صلاح هست توبه كنیم یا نه! نابخردی از این بیشتر می‏شود؟
فرض كنید یك مهمانی عامی ترتیب داده‏اند. مجلسی است كه بزرگان، علما، شخصیت‏ها، موجهین، معتمدین مردم در آن حضور دارند و چون مهمانی عام است بنده هم حاضر باشم! اگر حاضر شوم در حالی كه بدنم متعفّن باشد، كنار هر كس كه بنشینم رویش را بر می‏گرداند، قیافه‏ام زشت است، كسی رغبت نمی‏كند نگاه به صورتم بیندازد، از بوی بد دهانم، مردم متأذی می‏شوند. اگر اجازه دادند با لباسِ كثیف و آلوده و چرك، نفسِ بدبو، بدنِ متعفّن، قیافه زشت، به این مجلس وارد شوم، آیا خودم رغبت می‏كنم در این مجلس حاضر شوم؟ به یقین با این بدنِ كثیف و متعفّن، با این نفس متعفّن، بدن پر از زخم و چرك و آلودگی و لباس‏های كثیف من خجالت می‏كشم در این مهمانی حاضر شوم. ما در عرصه قیامت آرزو داریم در جایی حاضر شویم كه دارِ پذیرایی و دارِ اكرامِ الهی است؛ آن جایی كه از انبیاء، از اولیاء، از شهدا پذیرایی می‏كنند. امّا ما بدنمان كثیف، زبانمان و دهانمان متعفّن است گفته‏ایم برای این كه دروغ، تهمت زده‏ایم و غیبت كرده‏ایم. آنجا آثار اعمال ما ظاهر می‏شود، لباس زیبایی نداریم، لباس كثیف و مندرس و چهره زشت و چروكیده‏ای داریم كه جملگی از آثار گنهكاران در قیامت است. اكنون با قیافه‏هایی چروكیده و زشت، متعفّن و كثیف، می‏شود در یك مجلسی كه همه لباس‏های زیبا، «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ8»؛ چهره شاداب، خرّم، خندان و مسرور دارند رفت؟ این بالاترین رنج است. اما وقتی گفتند توبه كن تا همه اینها اصلاح شود، ما چه می‏گوییم؟ می‏گوییم حالا ببینیم چه طور می‏شود! این حرف چه منطقی دارد؟ كدام عقلی این را قبول می‏كند؟ به تعبیر قرآن «أُوْلئِكَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ»؛ در نامه عملمان كه سیئات نوشته شده، با توبه آن‏ها محو می‏شود و جای آن‏ها «حسنه توبه»؛ نوشته می‏شود. باید توجه داشت: توبه خود یك عمل صالح است، نامه سیاه به نور توبه نورانی می‏شود و سیاهی‏های قبلی‏اش هم پاك می‏شود. با این همه فواید توبه باز هم در برخی از انسان‏ها اراده توبه پیدا نمی‏شود. ممكن است یك استغفراللهی بگوید و گاهی یك اشكی هم بریزد، اما به حقیقت قصد ندارد دست از گناه بكشد و این خود عقوبتی است برای گناهانی كه قبلاً مرتكب شده است: «بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما كانُوا یَكْسِبُونَ9»؛ گناهان، آینه‏ی دل را سیاه می‏كند. سبب می‏شود انسان دیگر درك صحیحی نداشته باشد و اراده‏ای هم از او ناشی نمی‏شود.

فرصت استثنایی

فرصت را غنیمت بشماریم و در این شب‏ها برای ترك گناه و جبران مافات تصمیم جدی بگیریم. ضعف اراده‏مان را با توسّل به اولیاء خدا و كمك خواستن از خدا جبران كنیم. یكی از راه‏هایی كه كمك می‏كند به اینكه اراده‏ی توبه در آدم تقویت شود، انس گرفتن با دعاها و مناجات‏هایی است كه از اولیاء خدا به دست ما رسیده است. توجه به مضامین دعاهایی كه به خصوص در ماه رمضان هست مثل: دعای ابوحمزه، دعای افتتاح و این مناجات خمسه عشر سبب می‏شود كه انسان به تدریج زنگارها را از دل خود دور كند، دل را صیقل دهد و اراده‏ای جدّی برای توبه پیدا كند.

آثار گناه در مناجات تائبین

مناجات تائبین با مضامینی شروع می‏شود كه از اوّل آثار زشت و خطرناك گناه را توجه می‏دهد: «إلهی ألْبَسَتْنی الخَطایا ثَوْبَ مَذَلَّتی»؛ خدایا گناه جامه ذلّت بر اندام من پوشانده است. انسان وقتی تصور می‏كند كه در پیشگاه الهی است، اولیاء خدا عزتی دارند، مقامی دارند، مؤمنین مورد اكرام و احترام هستند، امّا به گنهكار كسی اعتنایی نمی‏كند، كسی احوال او را نمی‏پرسد، این بی‏اعتنایی خدا را چونان لباس ذلّت می‏داند. «وَجَلَّلَنی التَّباعُدُ مِنْكَ لِباسَ مَسْكَنَتی»، با گناه‏های رنگارنگ قدم به قدم از تو دور شدم و این دوری گزیدن از تو، من را به نهایت خواری و پستی انداخته است و بالاتر از این‏ها كه به آن كمتر توجه می‏كنیم: «وَأماتَ قَلْبی عَظیمُ جِنایَتی»؛ دل من در اثر گناه مُرده است. مرگ انسانی به نفس نكشیدن نیست. مرگ انسانی، این است كه ارزش‏ها را درك نكنیم، راهی به سوی قُرب الهی پیدا نكنیم، در حیرت فرو بمانیم، اسیر شهوت، اسیر شیطان، اسیر هواهای شیطانی، اسیر اوهام شویم و نتوانیم خوب و بد را تشخیص دهیم. نمونه‏اش این است كه بعضی برای به دست آوردن پست و مقام و اعطای القاب به هر كاری دست می‏زنند، در حالی كه اگر چند روزی به ما گفتند آقای رئیس یا حضرت آیت الله چه می‏شود؟ تعریف و تمجید دیگران چه تأثیری دارد؟ اما اگر كاری كردیم كه خداوند خشنود شود و امام زمان(عج) به ما آفرین بگوید، ارزشمند خواهد بود. بدترین بلایی كه انسان به آن مبتلا می‏شود این است كه اصلاً نتواند خیر و شر، خوب و بد خود را تشخیص دهد، نداند صلاح و فسادش چیست و همانند سنگ، وقتی موعظه‏اش می‏كنند در او تأثیری نمی‏كند. «كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما یَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَ إِنَّ مِنْها لَما یَشَّقَّقُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَ إِنَّ مِنْها لَما یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ10»؛ خداوند می‏فرماید: دل برخی از انسان‏ها از سنگ سخت‏تر است، سنگ‏هایی هست كه از خوف خدا سقوط می‏كند، می‏شكافد و آب از آنها جاری می‏شود، اما آدم‏هایی هستند كه قطره اشكی هم از چشمشان نمی‏آید، هر چه آنان را موعظه كنی، هیچ تأثیری نمی‏پذیرند. این همان حالتی است كه فرمود: «وَأماتَ قَلْبی عَظیمُ جِنایَتی»؛ فقط یك چیز می‏تواند همه پستی‏ها را تغییر دهد و آن پذیرش توبه از سوی پروردگار جهانیان است. پروردگارا! تو را به حقّ اولیائت قسم می‏دهیم توفیق توبه نصوح به همه ما مرحمت بفرما.


1.؛ حمد، 6.

2.؛ مناجات شعبانیه.

3.؛ بحارالأنوار، ج 74، ص 23، باب 2، روایت 6.

4.؛ آل‏عمران، 77.

5. مرسلات، 36.

6. فرقان، 70.

7.؛ كافی، ج 2، ص 435، باب التوبة، روایت 10.

8.؛ قیامت، 22.

9.؛ مطففین، 14.

10. بقره، 74.