صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه چهلم: معرفت و نیاز مفتقرین

تاریخ سخنرانی: 
1386/10/05
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 5 دى, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

معرفت ونیاز مفتقرین

آن چه پیش رو دارید گزیده‌ای از سخنان حضرت آیت الله مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 05/10/86 ایراد فرموده‌اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

فقر و عبودیت

در ادامه بحث درباره‌ی مناجات‏؛ خمسه عشر به مناجات «مفتقرین»؛ رسیدیم. «مفتقر»؛ از ماده‏ی فقر است، یعنی كسی كه محتاج است. ممكن است سؤال شود كه اصولاً توجه پیدا كردن به مضامینی كه در این مناجات وجود دارد چه امتیاز، و چه حكمتی دارد؟ و ما باید چه درسی از این مناجات بگیریم؟
همه باور داریم كه آفرینش انسان برای عبادت بوده است. وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ1، این یك واقعیت است و تعارف نیست. یعنی انسان جز از راه عبادت خدا به كمال مطلوبش نخواهد رسید، و حقیقت عبادت این است كه انسان، بنده بودن خودش را درك كند و به منصه‏ی ظهور برساند. عبادت از ماده‏ی «عبد»؛ است. بنده بودن یعنی اینكه فرد مالك چیزی نباشد؛ حتی مالك خودش. عبد، همه وجودش برای مولا است. البته این عبودیت‏ها و رقیت‏هایی كه بین انسانهاست، اعتباری و فرضی است. عبودیت یعنی انسان باور كند كه همه چیز متعلق به خداست و این اعتقاد را در عمل ابراز كند. اعمالی وجود دارد كه اصلاً به خاطر همین هدف وضع شده؛ مثل نماز، حج، روزه. اعمال دیگری هم هست كه اعمال قربی است؛ اعمال حسنه‌ای كه حسن فعلی دارد و انسان می‏تواند با قصد تقرب، آنها را هم به صورت عبادت در بیاورد. البته باور این مطلب خیلی سخت است. ولی ما فرض را بر این می‌گذاریم كه این مطلب را به عنوان مقدمه‏ی اول باور داریم كه تكامل انسان و رسیدن به هدف مطلوبش فقط یك راه دارد كه آن هم عبادت و اطاعت خداست.

گرایش قارونی!

برای اینكه انسان رفتارش را به عنوان نشان دادن بندگی انجام بدهد، اول باید بداند كه از جهت‌های مختلف به دیگری نیاز دارد. البته اگر كسی معرفتش كامل شد، می‏فهمد كه در همه چیز نیاز دارد. اما آدمیزاد، به واسطه‏ی اینكه ظلوم و جهول است این را هم به راحتی باور نمی‏كند كه همه چیزش متعلق به خداست. بلكه می‌گوید: إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی؛2؛ قارون می‏گفت: این ثروت را من با علم خودم به دست آورده‌ام و برای خودم است. این گرایش قارونی كمابیش در دیگران هم وجود دارد. بنده هم می‏گویم علمم مال خودم است، زحمت كشیده‌ام و درس خوانده‌ام. اگر آبرویی در جامعه دارم، خودم این آبرو را كسب كرده‌ام! اعضا و جوارح من مال خودم است!
اول باید باور كنیم، چیزهایی هست كه ما به آن‌ها احتیاج داریم و مال ما نیست، بلكه باید دیگری به ما بدهد؛ ولی این كافی نیست. برای اینكه خدای یگانه را بندگی كنیم، باید وقتی دانستیم كه به او احتیاج داریم، اول سعی می‏كنیم توجه او را جلب كنیم. ما اگر پولی احتیاج داریم نگاه می‏كنیم چه كسی پولدار است تا از او بگیریم. در واقع این یك نوع عبادت كردن بعضی از انسان‌ها است، یعنی دارم بی‌زبان اقرار می‏كنم به اینكه من عبد او هستم. این یك نوع شرك خفی است. یا مثلاً به دنبال عزت و احترام در جامعه می‏گردم. اول حس می‏كنم كه این احترام را ندارم و باید داشته باشم. وقتی اینها را ندارم باید كاری كنم تا پیدا كنم. چه كار كنم؟ تظاهر می‌كنیم به این كه آدم خوبی هستم و كارهای نیك می‌كنم و حرفهای خوب می‏زنم، تا مردم خوششان بیاید و دوستم بدارند. این هم شرك است.

دو مقدمه برای عبادت

پس اول باید باور كنم چیزی ندارم یا اگر هم در دستم هست مال خودم نیست؛ بعد هم اینكه، فقط باید از خدا بگیرم. اگر این دو مقدمه‏ی شناختی برای ما حاصل شد آن وقت انگیزه برای عبادت پیدا می‏كنیم. و الا اگر انسان احساس نیازی نكند، انگیزه‏ای برای عبادت پیدا نمی‌كند، بلكه ممكن است در مقام معارضه با خدا هم بر بیاید. إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی * أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی.3؛ انسان وقتی احساس كند به چیزی نیازی ندارد، منت كسی را نمی‏كشد. وقتی احساس نیاز به خدا هم نكند منت او را هم نمی‏كشد! می‌گوید: برای چه دعا كنم؟! آدمیزاد اینجور است. شاهدش این است كه وقتی نعمتی از او گرفته شد دادش درمی‏آید و سراغ خدا می‏رود. فَإِذا رَكِبُوا فِی الْفُلْكِ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ.4؛ وقتی در دریا گرفتار امواج شد و كشتی در حال غرق شدن بود آن وقت می‏فهمد كه احتیاج به كس دیگری دارد. لَئِنْ أَنْجَیْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشّاكِرِینَ5؛ این دفعه اگر ما را نجات دهی توبه می‏كنیم و شكرگزارت خواهیم بود. فَلَمّا نَجّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذا هُمْ یُشْرِكُونَ؛ خلاص كه شدند دوباره همان آش است و همان كاسه. پس اول ما باید بفهمیم نیاز داریم، راه فهمیدنش هم این است كه درباره‏ی چیزهایی كه نداریم فكر كنیم و بفهمیم به آن‌ها نیاز داریم و توجه داشته باشیم كه این كار خداست. بعد هم كم‌كم می‏فهمیم این‌هایی هم كه داریم مال خودمان نیست. مگر ما چیزی بیش از یك قطره آب گندیده‏؛ بودیم؟! آنچه دارم، اگر خدا نداده بود از كجا پیدا می‏شد؟ حالا هم كه دارم، باز باید توجه داشته باشم، به خدا احتیاج دارم كه آن را نگه دارد. پس ما اول باید فقر خودمان را خوب بفهمیم. هر چه معرفتمان بیشتر ‏شود نیازمان را بیشتر می‏فهمیم. انسان باید نیازش را خوب بفهمد ولی این كافی نیست، برای اینكه فكر می‏كند دیگران هم می‏توانند نیازش را رفع كنند؛ پدر، مادر، رفیق، استاد و ... اما باید بداند كه جز خدا هیچ كس نمی‏تواند نیاز او را رفع كند؛ دیگران وسیله‌اند. آنها هم گدایانی هستند مانند ما. در مناجات‏های قبلی یاد گرفتیم كه چه جور باید این معارف را پیدا كنیم. هیچ راهی ندارد جز اینكه خودش بدهد، حتی معرفت به اینكه ما بنده‏ایم و محتاج او.

چند راه غفلت‌زدا

یكی از راه‌هایی كه خدا بندگانش را تربیت می‏كند این است كه گاهی نعمتی را از آنها می‏گیرد، برای اینكه غافل و مغرور نشوند. در حدیث داریم كه حتی گاهی بندگان خوب خدا كه همیشه مقیّد به تهجّد هستند كه نافله‏ی شبشان ترك نشود خدا مقدماتی فراهم می‏كند كه موفق به نماز شب نشوند، برای این كه شخص متوجه شود كه فقط به اراده‌ی خودش نبود كه هر شب بیدار می‏شد، بلكه سحر خیزیش به توفیق خدا بود. باید به ضعف خودش پی ببرد. البته گاهی حكمت‏های دیگری هم دارد. گاهی لغزشی كرده است؛ خدا نعمتش را از او می‌گیرد تا بفهمد این عقوبتِ غفلت یا گناهی است كه مرتكب شده است.
یكی از راه‌های غفلت زدایی همین خواندن دعاها و مناجات‏هاست. امام رضوان الله علیه از قول استادشان نقل می‏فرمودند كه دعا، قرآن صاعد است. این‌ها كلام اهلبیت(علیهم السلام) است كه به طرف خدا بالا می‏رود؛ إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّیِّبُ.6؛ به هر حال وجود این دعاها بسیار مغتنم است. انسان باید در این ادعیه بیشتر تأمل كند و با تدبر بخواند. سعی كند كه حالش هم موافق مضمون دعا شود، و صرف خواندن نباشد. توضیح آن كه دعا خواندن دست كم سه جور است. یكی اینكه انسان فقط لفظ را بخواند و توجهی به معنایش نداشته باشد. این دعا كردن نیست بلكه قرائت دعا است. یكی هم اینكه وقتی دعا می‏كند توجه به معنایش هم پیدا كند و بفهمد چه دارد می‏گوید. اما دعا و مناجات حقیقی آن است كه انسان حالش هم مساعد با مضمون آن باشد. یعنی آن چیزی را كه می‏خواند موافق حالش باشد. در این مناجات هم باید باور كنیم كه سراپا نیازیم، همه چیز ما از خداست و جز او كسی نمی‏تواند رفع نیاز كند.

نیازهای مفتقرین

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ، إلهی كَسْرِی لایَجْبُرُهُ إلاّ لُطْفُكَ وحَنانُكَ.
كسر یعنی شكستگی، اگر استخوان انسان بشكند احتیاج به جبر دارد. جبر هم یعنی جبران شكستگی استخوان. اما با نگاه وسیعتر هر نوع خلل و اختلالی كه در زندگی انسان باشد یك شكستگی است، كه خدا باید آن را جبران كند؛ و جبران نمی‏كند شكستگی مرا، جز مهر و لطف او.
وَفَقْرِی لا یُغْنِیهِ إلاّ عَطْفُكَ وَإحْسانُكَ؛
فقر و تهیدستی من را جز احسان و كرم تو غنا نمی‌بخشد. به هر نوع فقری هم مبتلا شوم فقط به دست تو برطرف می‌شود. آنچه از من است فقر است؛ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللّهِ7.
وَرَوْعَتی لایُسَكِّنُها إلاّ أمانُكَ؛
اضطراب من را جز امان تو آرام نمی‏كند. «روعه»؛ حالت اضطراب و ترس و وحشت است. انسان بالفطره طالب آرامش است. آرامش یكی از نیازهای طبیعی و روانی انسان است ولی به هر حال ما در زندگی به طور دائم اضطراب‌هایی داریم. هر قدر فهم انسان بیشتر باشد اضطرابش بیشتر است. هر قدر آینده‏نگرتر باشد، اضطرابش بیشتر می‌شود، و كسی كه معتقد به عالم آخرت باشد عمده‌ی اضطرابش برای بعد از این عالم است، كه بعدش چه خواهد شد؟ موقع نزع روح، شب اول قبر، عالم برزخ و قیامت چه خواهد شد؟ این اضطراب‌ها را فقط اگر تو امان بدهی آرام می‏گیرد و اگر تو امان ندهی باقی است.
وَذِلَّتی لایُعِزُّها إلاّ سُلْطانُك؛
چیزی ذلت من را برطرف و تبدیل به عزت نمی‏كند؛ مگر سلطنت تو، كه عین عزت است، آن قدرت توست كه می‏تواند ذلت من را تبدیل به عزت كند.
وَاُمْنِیَّتی لایُبَلِّغُنیها إلاّ فَضْلُكَ؛
هیچ چیز نمی‏تواند من را به آرزویم برساند، مگر فضل تو.
وَخَلَّتی لایَسُدُّها إلاّ طَوْلُكَ؛
خلّت از ماده‏ی خلل است، آن نیازی كه گویا خلأی را در وجود انسان و در زندگی او به وجود آورده و آن را مختل كرده است. تنها چیزی كه می‏تواند این اختلالات و كمبود و كاستی‏ها را در زندگی برطرف كند، بخشش توست.
وَحاجَتی لایَقْضِیها غَیْرُكَ؛
حاجت مرا هم كسی نمی‏تواند برآورده كند؛ جز تو.
وَكَرْبی لایُفَرِّجْهُ سِوی رَحْمَتِكَ؛
گرفتاری و مشكلات زندگی من را، جز رحمت تو برطرف نمی‏كند و فرج برای آن حاصل نمی‏شود.
وَضُرِّی لایَكْشِفُهُ غَیْرُ رَأْفَتِكَ؛
بیچارگی من را جز رأفت تو برطرف نمی‏كند.
وَغُلَّتی لایُبَرِّدُها إلاّ وَصْلُكَ؛
و داغ دل مرا جز وصل تو خنك نمی‌كند. تا به حال مشكل ما این بود كه اول باید بفهمیم واقعاً محتاج و فقیریم. بعد هم باید بفهمیم كه این فقر ما را فقط خداست كه برطرف می‏كند. جمله‏های بعدی مشكل سومی را هم به ما نشان می‌دهد و آن اینكه اصلاً نمی‏فهمیم حقیقت این نیازها چیست: وصل خدا یعنی چه؟ و جدایی از او كدام است؟ و چه سوز دلی دارد؟ می‌فرماید: سوز دل من را جز نسیم رحمت تو برطرف نمی‌كند؛ ما گرسنگی و سرما و گرما را می‏فهمیم كه چیست، اما سوز دلی كه لقاء تو آن را برطرف كند، چه سوزی است؟ چه وقت ما چنین سوزی داریم؟
وَلوْعَتی لایُطْفِیها إلاّ لِقاؤُ كَ؛
شعله‏ی دل من را جز لقاء تو خاموش نمی‏كند.
وَشَوْقِی إلَیْكَ لایَبُلّهُ إلاّ النَّظَرُ إلَی وَجْهِكَ؛
آتش اشتیاق من را جز نظر به وجه تو فرو نمی‏نشاند.
وَقَراری لایَقِرُّ دُونَ دُنُوِّی مِنْكَ؛
من آرام نمی‏گیرم، جز با نزدیك شدن به تو. اما ما اصلاً احساس ناآرامی نمی‏كنیم تا بخواهیم با نزدیكی به خدا برطرف شود!
وَلَهْفَتی لایَرُدُّها إلاّ رَوْحُكَ؛
این حالت تأسف و غم و غصه و افسوسی كه می‏خورم، چیزی جز نسیم رحمت تو آن را بر نمی‏گرداند.
وجُرْحی لایُبْرِئُهُ إلاّ صَفْحُكَ؛
جراحت و زخمی كه من دارم، جز گذشت تو التیام نمی‏بخشد.
وَرَیْنُ قَلْبی لایَجْلُوهُ إلاّ عَفْوُكَ؛
دل من چون آهن زنگ زده شده است؛ این زنگار را جز عفو تو برطرف نمی‏كند.
وَوَسْواسُ صَدْرِی لایُزیْحُهُ إلاّ أمْرُكَ،
همه‏ی ما مبتلا به وسوسه‏ها و شبهه‏هایی هستیم كه نمی‏گذارد یقین و اطمینان پیدا شود؛ آن اطمینانی كه حضرت ابراهیم دنبالش می‏گشت، لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی8. برای آن كه این شبهه‏ها برطرف شود و مبتلا به وسواس نشویم و شیطان نتواند ما را با شبهه‏ها فریب دهد، باید امر خدا باشد كه شیطان را كنار بزند. در این مضمون‌ها، نیازهایی را مطرح می‏كند كه به درستی حقیقت آنها را نمی‌شناسیم. بالاخره هر كس، نوعی گرفتاری دنیا دارد. قرض، بیماری و ... اما باید بگردیم تا مصداق فقر معنوی را هم پیدا كنیم، بعد هم در صدد برآییم آن‌ها را رفع كنیم و بفهمیم كه جز خدا كسی نمی‏تواند رفع كند. اگر لباس انسان آتش بگیرد، و هر چه ب‏خواهد آن را خاموش كند نتواند. در حالی كه آتش شعله‌ور شده و می‏سوزد، فریاد می‌زند كه خدایا هیچ كس دیگری نمی‏تواند من را نجات بدهد؛ تو من را نجات بده. یكی از دوستان می‌گفت: یك نفردر منا گم شده بود. غریب بود و از یك كشور خارجی . از كاروان دور افتاده و گم شده بود. می‏گفت بسیار مضطرب شده بود و می‏ترسید كه دیگر اصلاً نتواند هم‏كاروانی‏هایش را پیدا كند. نه زبان بلد بود و نه كسی را می‏شناخت. می‏گفت: یك حالی پیدا كردم؛ دیدم هیچ راهی ندارم. نمی‏دانم چه كار بكنم و از كدام راه بروم. ناگهان توجه پیدا كردم و گفتم: یا صاحب الزمان! می‏گویند شما می‏توانید گمشده را راهنمایی كنید. همین كه این حال را پیدا كردم دیدم آقایی جلوی من ایستاده است. گفت: یك كمی تندتر برو، پشت آن ستون هستند. حالا زبان من را چگونه می‏دانست و چطور ‏فهمید و من را راهنمایی كرد، نمی‏دانم!
اگر انسان واقعاً احساس كند كه گم شده و احساس كند كه گناهان دارد او را می‏سوزاند، آن وقت می‏تواند حالی پیدا كند كه با مضامین این مناجات هماهنگ باشد. و گرنه، ما كه احساس نیازی نمی‏كنیم، چه بگوییم؟! لوْعَتی لایُطْفِیها إلاّ لِقاؤُكَ؛؛ چه سوزی؟! چه كمبودی؟! بله بیماری یا قرضی داشته باشیم، توسل پیدا می‏كنیم. اما این‌هایی كه امام زین‏العابدین(علیه السلام) می‏فرماید، یعنی چه؟ خواندن این دعاها و مناجات‌ها كمترین فایده‏اش این است كه بفهمیم غیر از این نیازهایی كه داریم، چیزهای دیگری هم هست. بعد هم در صدد بر آییم كه نیازها را برطرف كنیم و بدانیم جز خدا هیچ كس نمی‏تواند، آن‌ها را برطرف كند. آن وقت، اگر این دعا را با حال بخوانیم، مطمئن باشید همان وقت جوابش حاضر است؛ اُدْعُونِی اََسْتَجِبْ لَكُمْ.9


1. ذاریات / 56.

2. قصص / 78.

3. علق / 6-7.

4. عنكبوت / 65.

5. یونس / 22.

6. فاطر / 10.

7. فاطر / 15.

8. بقره / 260.

9. غافر / 60.