صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه چهل و سوم: انواع معرفت

تاریخ سخنرانی: 
1386/11/10
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 10 بهمن, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

انواع معرفت

آن چه پیش رو دارید گزیده‌ای از سخنان حضرت آیت الله مصباح یزدی(دامت بركاته)در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 10/11/86 ایراد فرموده‌اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

عجز از ثناء

مناجات عارفین با این جمله شروع می‏شود: إلهی قَصُرَت الألْسُنُ عَنْ بُلُوغِ ثَنائِكَ. در آیات و روایات و مضامین زیادی از ادعیه، بعضی تصریحاً و بعضی تلویحاً آمده است كه انسان قدرت به جا آوردن حمد و ثناء الهی را آن‏طور كه شایسته‏ی او است ندارد. كلامی را فریقین (شیعه و سنّی) از پیامبر اكرم(ص) نقل كرده‌اند كه لَا أُحْصِی ثَنَاءً عَلَیْكَ، أَنْتَ كَمَا أَثْنَیْتَ عَلَی نَفْسِكَ؛1؛ من نمی‏توانم ثنای تو را بشمارم، تو آنچنان هستی كه خود ثنای خود گفتی. در نهج‏البلاغه می‌فرماید: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا یَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلُونَ.2؛ و نیز مضامینی مانند: ما عَبَدْناكَ حَقَّ عِبادَتِكَ3؛ و؛ ما عَرَفْناكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ. اكنون در مقابل این مطالبی كه در روایات، به طور تواتر آمده، باید چه كار كنیم؟

معرفت خدا، چگونه و چه قدر؟

بعضی از برادران اهل سنت، و حتی از گروه‌های شیعه، می‌گویند: درباره‏ی خدا حق نداریم چیزی بگوییم! فقط حق داریم آنچه در خود قرآن آمده بیان كنیم، آن هم از آن جهت كه در قرآن آمده است. حق نداریم بگوییم خدا دارای فلان صفت است یا من خدا را این گونه می‏شناسم؛ ما نمی‏توانیم درباره‏ی خدا چیزی بفهمیم! در مقابل، گروه دیگری می‌گویند: چیزهایی كه در قرآن آمده معنایش همان چیزهایی است كه ما در مكالمات خودمان می‏فهمیم و هیچ معنای دیگری ندارد. حتی «یدالله»؛ یعنی واقعاً - العیاذ بالله- خدا دست دارد! وَ لِتُصْنَعَ عَلی عَیْنِی،4؛ نشان می‌دهد كه واقعاً خدا چشم دارد! حالا این دست و چشم چه‌جور و چه اندازه است؛ نمی‏دانیم. ابن تیمیه در مسجد دمشق روی منبر روایتی نقل می‌كرد كه خدای متعال شب‌های جمعه از آسمان نازل می‏شود و می‏آید به بندگانش بركت می‏دهد. می‌گفت: خدا همین‌طور كه من از پله‏های منبر پایین می‏آیم، [از پله‏ها آمد پایین و گفت] خدا هم همین طور پایین می‏آید! به این‌ها می‏گویند: مجسَّمه، مشبِّهه و اسمهایی از این قبیل. امروزه عمده‏ی وهابیون تابع ابن‌تیمیه هستند و از او الهام گرفته‏اند. كسانی‌؛ كه در فكر و فهمشان ضعف و قصور دارند خدا را به گونه‌ای تصور می‏كنند كه واقعیت ندارد؛ البته غیر از این هم نمی‏توانند بفهمند. این داستان آموزنده‌ی مثنوی را همه شنیده‌ایم، (البته من در روایات ندیده‌ام): «دید موسی یك شبانی را به راه»؛ وقتی شبان می‏خواست با خدا گفتگو كند می‏گفت: «تو كجایی تا شوم من چاكرت، چارقت دوزم زنم شانه سرت»، همین‌ها را بلد بود. وقتی هم موسی(ع) گفت اینها درست نیست و كفر است، شبان دیگر حرف نزد. تا به موسی وحی آمد كه چرا بنده‏ی ما را از ما جدا كردی؟! معنایش این است كه بیش از این نمی‏توانست بفهمد. مضمونی در كلام امیرالمؤمنین(ع) هست كه مورچه خیال می‏كند خدا هم دو تا شاخك دارد؛ برای اینكه می‏بیند اگر خودش این شاخك‏ها را نداشته باشد عاجز است و نمی‏تواند راه برود و كار كند. به هر حال انسان‌هایی هستند كه در اثر قصور فهم، اعتقادات نادرستی در باره خدا دارند و بیش از این هم نمی‏توانند بفهمند. اما آیا ما هم باید همین گونه باشیم؟!

انواع معرفت

خدا قوه‏ای به نام عقل به ما داده است كه بچه‏های خردسال یا افراد بله و سفیه ندارد. حقیقت این است كه در طول تاریخ كسانی كه معتقد به خدای متعال بودند تلاش می‌كردند خدا را هر چه بهتر بشناسند. اما چه اندازه این تلاش‌ها به ثمر رسیده، به طور مسلم همه یكسان نیست. بعضی از حكمای سابق، خدا را به عنوان محرك اول می‏شناختند و می‏گفتند: اگر خدا نبود هیچ حركتی در عالم پدید نمی‏آمد، چیز جدیدی به وجود نمی‏آمد و تغییری پیدا نمی‏شد، و باید بگوییم كسی وجود داشته كه اولین حركت را در عالم به وجود آورده است. بعضی از حكمای خداشناس اروپایی می‏گفتند: عالم مثل ساعتی است و خدا باید باشد تا این ساعت را كوك كند؛ وقتی آن را كوك كرد دیگر هیچ كاری به خدا ندارد، و خود به خود حركت خواهد كرد تا بینهایت. این خیلی عجیب نیست؛ نوعی آزمایش‌های فیزیكی انجام دادند كه بعضی از اجسام در یك فضای خالی از هوا و صیقلی كه حركت داده می‏شوند، حركتشان ادامه پیدا می‏كند و احتیاج به تحریك جدید ندارند. پس، خدا یعنی كسی كه عالم را كوك كرده و اگر ـ العیاذ بالله ـ معدوم شود ضرری به عالم نمی‏زند! در برخی از كتاب‌های كلامی ما هم چنین چیزی نقل شده كه خدا به عنوان محدث عالم است و عالم علت مبقیه نمی‏خواهد. وقتی خدا عالم را ایجاد كرد دیگر برای بقایش احتیاج به او ندارد. ما الحمدلله به بركت نور اسلام، قرآن، حدیث، و هم با استفاده از كلمات بزرگان، در ابتدا خدا را به عنوان صانع می‏شناسیم. صانع یعنی صنعتگر؛ كسی كه موادی را تركیب می‏كند، و در آن هیئتی به وجود می‏آورد، خاك را تبدیل به انسان می‏كند، اما اینكه چیزی را از عدم به وجود بیاورد، نمی‏توانیم درست تصور كنیم. اگر مقداری این مفهوم را كامل‌تر تصور كنیم، به جای صانع می‏گوییم: خالق. خدا كسی است كه عالم را آفریده است و ... می‏خواهم عرض كنم معنا یا شناختی كه از خدا داریم بسیار متفاوت است؛ بعضی از مراتب آن را بعضی اشخاص نمی‏توانند بفهمند و نباید آنها را ملامت كرد؛ ولی مقداری از آن را می‌فهمیم. می‌فهمیم كه خدا تنها كارش این نیست كه در عالم حركت یا تغییراتی ایجاد كند؛ یا این كه فقط صانع باشد. او هم خالق است و هم آفریدگار از عدم. خلق از نیستی به هستی می‏كند، إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ.5؛ اما حالا به راستی آیا بیش از این نمی‏شود خدا را شناخت؟ وقتی می‏گوییم كسی عالم را آفریده، این یك مفهوم كلی است. باید با برهان دیگری اثبات كنیم كه آفریدگار یكی بیشتر نیست. نتیجه ضمیمه كردن آن برهان هم این می‏شود كه كلی منحصر در فرد است. ولی بالاخره درك این مفهوم كلی است؛ آیا بیش از این نمی‏شود خدا را شناخت؟ باید از انوار كلام اهلبیت(ع)، استفاده كنیم و خیال نكنیم معرفت خدا منحصر است در این شناخت‌ها، معرفت‌ها و درس‌هایی كه می‏خوانیم، یا آنچه با فهم ظاهری‏مان از روایات و آیات استفاده می‏كنیم، عقل و فهم بشر راه كاملی برای معرفت خدا نیست. استناد می‏كنم به همین جمله‏ای كه در این مناجات آمده است كه «خدایا، راه معرفت خودت را عجز از معرفت قرار دادی». اگر بخواهیم خدا را بشناسیم باید بگوییم همین است كه ما نمی‏توانیم تو را بشناسیم!

انواع وصفات محبیّن اهل بیت(ع)

در كتاب تحف العقول از سدیر صیرفی نقل شده است كه می‏گوید: در خدمت امام صادق(ع) بودم، شخصی آمد و گفت: من از دوستان شما هستم. حضرت فرمودند: از كدام دسته از دوستان ما هستی؟ آن شخص سكوت كرد. من پرسیدم كه آقا، مگر دوستان شما چند دسته‏اند؟ فقال له سدیر و كم محبوبكم یا ابن رسول الله فقال علی ثلاث طبقات؛؛ دوستان ما سه دسته‏اند. یك دسته، هم ما را در ظاهر دوست ‏دارند و اظهار دوستی می‏كنند، و هم در دل. یك دسته فقط به زبان می‏آورند ولی در دل محبتی به ما ندارند، و دسته سوم در دل محبت دارند اما اظهار نمی‏كنند. هر كدام ویژگی‌هایی دارند. آنهایی كه هم در دل محبت ما را دارند، و هم در ظاهر بیان می‏كنند، دارای كمالاتی هستند. خدا به واسطه‏ی آن‌ها بلاها را از مردم رفع می‏كند، دعاها را به بركت آنها مستجاب می‏كند، اینها عالی‏ترین‏اند؛ هم النمط الأعلی.؛ وقتی حضرت اینها را فرمود، آن شخصی كه از محبین امام بود گفت: من از همین دسته‌ام كه هم شما را در باطن دوست دارم، و هم در ظاهر. حضرت فرمود: اینها علاماتی دارند؛ تو ببین این علامت‌ها را داری یا نه؟! إن لمحبینا فی السر و العلانیة علامات یعرفون بها قال الرجل و ما تلك العلامات؟ قال(ع):؛ تلك خلال؛؛ این علامات چند چیز است. أولها أنهم عرفوا التوحید حق معرفته؛؛ اولین علامت دوستان خالص ما كه هم در سر و هم در آشكار ما را دوست دارند، این است كه توحید را خوب شناخته‌اند؛ عرفوا التوحید حق معرفته و أحكموا علم توحیده؛؛ علم توحید را كاملاً محكم و متقن آموخته‌اند. و الإیمان بعد ذلك بما هو و ما صفته؛؛ هم به ذات خدا ایمان آورده‌اند هم به صفات خدا. ثم علموا حدود الإیمان و حقائقه و شروطه و تأویله؛؛ دوستان واقعی ما، ایمان را سرسری نیاموخته‌اند بلكه حقایق و حدود و شرایط و معنای واقعی آن را آموخته‌‌اند. سدیر می‏گوید: یابن رسول الله، تا حالا نشنیده بودم شما این گونه ایمان را تعریف كنید، خیلی بیان تازه‏ای است! قال سدیر یا ابن رسول الله ما سمعتك تصف الإیمان بهذه الصفة،؛ إن رأیت أن تفسر ما قلت؛؛ اگر صلاح می‏دانید این فرمایش‌تان را تفسیر كنید. حضرت فرمودند: این كه گفتم خدا را كاملاً می‌شناسند و توحید كامل دارند به خاطر این است كه مردم، خدا را چند جور می‏شناسند. بعضی در دل‌شان توهم‌هایی دارند و در واقع همین اوهام خودشان را می‏پرستند، كه این یك نوع شرك است، من زعم أنه یعرف الله بتوهم القلوب فهو مشرك. بعضی‏ها فقط اسم خدا را پرستش می‏كنند؛ الله، رحمن، و مانند این‌ها را. پیداست كه اینها خدا نیستند؛ بلكه ساخته‏ی انسان است؛ الفاظ مخلوق است. بعضی‏ها هم صفت را می‏پرستند هم موصوف را؛ پس به دو خدا قائلند؛ یعنی صفت را غیر از ذات می‌پندارند. و من زعم أنه یعبد الاسم و المعنی فقد جعل مع الله شریكا.؛ و من زعم أنه یعبد الصفة و الموصوف فقد أبطل التوحید لأن الصفة غیر الموصوف؛؛ می‏گوید من هم صفت را عبادت می‏كنم هم موصوف را، پس صفت را غیر از موصوف می‌داند. این كه توحید نشد!

معرفت شاهدانه

فرمود: دوستان ما باید توحید را خوب بشناسند تا شناختشان این طور نباشد. پس چگونه باشد؟ قیل له فكیف سبیل التوحید؛ قال(ع) باب البحث ممكن و طلب المخرج موجود. إن معرفة عین الشاهد قبل صفته و معرفة صفة الغائب قبل عینه.؛ عبارت‌ها پیچیده است. حضرت می‏فرماید ما وقتی می‏خواهیم چیزی را كه حاضر است، حضوراً بشناسیم، آنرا به واسطه‌ی اوصافش نمی‌شناسیم. مثلاً كسی نمی‌گوید: بچه‏ام را از این می‏شناسم كه وزن یا قدش فلان مقدار است و رنگش این طور است. در اینجا اول ذات را می‏شناسم، بعد می‏روم سراغ صفات. معرفة عین الشاهد قبل صفته؛ اگر چیزی حاضر است، شاهد است، یعنی حضور دارد و غایب نیست و بخواهم آن را بشناسم نمی‏گویم چه صفاتی دارد. اما اگر چیز غایبی را بخواهید بشناسید، ناچار اول باید صفاتش را بشناسید. دوستان واقعی ما كسانی هستند كه خدا را به صورت شاهد می‏شناسند؛ یعنی معرفتشان شاهدانه است نه غایبانه؛ وقتی با خدا سخن می‏گویند گویا او را می‏بینند. یك نوع شناختی است كه خدا را حاضر می‏بینند و احتیاج ندارند كه او را با صفات بشناسند. اما دیگران كه معرفتشان به این حد نرسیده، با صفات می‌شناسند، و این دركی است غایبانه. از اینجا می‌فهمیم، نوعی معرفت وجود دارد، كه با معرفت‌هایی كه با مفاهیم كلی و ذهنی پیدا می‏شود متفاوت است. این معرفت طوری است كه خدای متعال نوری به انسان می‏دهد كه گویا خدا را حضوراً می‏بیند و می‏یابد؛ حالی برای انسان پیدا می‏شود كه قابل وصف نیست. سپس انسان متوجه می‏شود كه گویا خدا پهلویش حاضر بود. از ما می‏خواهند كه اول توحید را كامل كنیم و برسیم به اینكه خدا را این گونه بشناسیم. البته اگر كسی نتواند معذوراست. اما اینها نشانه‏ای است برای انسان، كه خداوند راهی را نشان داده كه اگر انسان بخواهد و همت داشته باشد، می‏تواند جزء كسانی شود كه محبین اهلبیت «فی السر والعلانیة»؛ هستند. اجمالاً خیال نكنیم فقط باید الفاظی تعبدی بگوییم، ولو معنایش را نفهمیم، یا معنای یك صفتی را بفهمیم اما مصداقش را نیابیم. در جلسه‏ی قبل اشاره كردم به عالم ذرّ كه در آن معرفتی است كه به شخص خدا پیدا شده است، نه به مفهوم آن. تعبیر روایت این است كه خدا خودش را به بندگانش نشان داد؛ أَرَاهُمْ نَفْسَهُ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ6؛؛ كه اگر آن نبود، آنها حجت داشتند و می‏گفتند ما كه نمی‏دانستیم؛ پس نشناختیم. در ذیل این روایت هم می‌گوید كه آن دوستان ما كه خدا را می‏شناسند مثل برادران یوسف هستند كه خودش را با خودش شناختند، إِنَّكَ لَأَنْتَ یُوسُفُ قالَ أَنَا یُوسُفُ7.؛ حضرت می‏فرماید: تو همه چیز را با خدا می‏شناسی و خدا را با خودش می‏شناسی، یعنی انسان می‏تواند طوری شود كه خدا را با خودش ب‏شناسد و خدا خودش به او بگوید: من خدا هستم (البته نه با این زبان). در دعای ابوحمزه هم می‏خوانیم: بك عرفتك و أنت دللتنی علیك... و لو لا أنت لم أدر ما أنت، اصلاً معرفت حقیقی همین است. معرفت‌های دیگر، معرفت صفات است، آن هم مفاهیم صفات. آن‌چه با براهین عقلی در فلسفه و كلام و ... اثبات می‏شود، نهایتاً یك سلسله مفاهیم است. چیزی كه از ما می‏خواهند آن است كه دل، با خود خدا ارتباط داشته باشد نه با مفاهیم؛ و این كار شدنی است. حضرت می‌فرماید: اگر تو از دوستان واقعی ما هستی باید این علامتها را داشته باشی و اگر این‌ها را نداری ادعا نكن كه من از محبین شما فی السر و العلانیة هستم. كسانی كه چنین محبتی به ما داشته باشند، مایه‏ی بركت عالم هستند. دیگران به واسطه‏ی آنها آمرزیده می‏شوند و دعا به وسیله‏ی آنها مستجاب می‏شود. پس از ما خواسته‌اند كه به این پایه‏؛ از معرفت كه داریم اكتفا نكنیم. و برای بالا رفتن، راهی جز اطاعت از خدا و پیامبر و اهل بیت(ع) نداریم. این‌ها با فشار آوردن به ذهن پیدا نمی‏شود! انسان باید با خدا آشتی كند، از خدا بخواهد كه خدا، خودش این نور را عنایت فرماید، و گرنه تا ما با خدا قهریم و با دیگران آشتی، این نوع معرفت پیدا نمی‏شود، بنده باید تسلیم واقعی باشد، هر چه او می‏خواهد. آن وقت خدا این نور را در دل انسان قرار می‏دهد ان شاءالله.


1. مستدرك‏الوسائل، ج 5، ص 397، باب نوادر ما یتعلق بأبواب الذكر.

2. نهج‏البلاغه، خطبه 39.

3. بحارالأنوار، ج 68، ص 23، باب 61.

4. طه / 39.

5. یس / 82.

6. الكافی، ج 2، ص 12، باب فطرة الخلق علی التوحید.

7. یوسف / 90.