صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه چهل و ششم: رابطه‌ی معرفت و محبت

تاریخ سخنرانی: 
1386/12/01
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 1 اسفند, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

رابطه‌ی معرفت و محبت

آن چه پیش رو دارید گزیده‌ای از سخنان حضرت آیت الله مصباح یزدی(دامت بركاته)در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 1/12/86 ایراد فرموده‌اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

ادامه‌یمناجاتعارفین

إلهی فَاجْعَلْنا مِنَ الَّذینَ تَرَسّخَتْ أشْجارُ الشّوْقِ إلَیْكَ فِی حَدائِقِ صُدُورِهِمْ؛
خدایا ما را از كسانی قرار بده كه درختان اشتیاق به تو در باغستان‌های سینه‏هاشان ریشه دوانده است.
وَأخَذَتْ لَوْعَةُ مَحَبَّتِكَ بِمَجامِعِ قُلُوبِهِمْ؛ فهم الی أوكار الافكار یأوون.
و سوز محبت تو سراسر دل‌هایشان را فرا گرفته، در نتیجه در آشیانه‏های فكر و اندیشه، جا می‏گیرند.
وفی رِیاضِ الْقُرْبِ والمُكاشَفَةِ یَرْتَعُونَ؛ و در باغ و بستان‌های قرب و مكاشفه گردش می‏كنند.
وَمِنْ حِیاضِ المَحَبَّةِ بِكأْسِ المُلاطَفَةِ یَكْرَعُونَ؛؛ و شرائع المصافاة یردون. از حوض‌ها و دریاچه‏های محبت تو، با كاسه‌ی ملاطفت، و با جام لطف تو جرعه می‏نوشند. و به آبشخورهای صفا وارد می‏شوند.
نكته‏ای كه به طور كلی در این مناجات دیده می‏شود، ارتباطی است كه بین معرفت و محبت و آثار و لوازم آن به چشم می‏خورد.
محبت شوق به دیدار محبوب است و باید تمام دل متوجه محبوب باشد و جایی برای محبت دیگران در آن باقی نماند. سوزی از این محبت پدید آید كه انسان را مضطرب كند. مثل پرنده‏ای كه بالش آتش گرفته و می‏خواهد در جایی پناه گیرد.

تعبیرهای شاعرانه

نكته‏ای كه خوب است از اینجا درس بگیریم این است كه این تعابیر ادیبانه و شاعرانه در بعضی از عرصه‏ها و حالات مطلوب است. بعضی از عارفان و علمای بزرگ، مثل حضرت امام و ... در بیانات عرفانی و ادبی‏شان تعبیراتی به كار می‏برند كه برای عده‏ای، خیلی قابل هضم نیست. بعضی‏ها هم در ذهنشان می‏آید، كه آخر چنین شخصیت‏هایی، با این مقام عالی عبودیت و بندگی و معرفت، چرا می و شراب و مستی و از این تعبیرات را به كار می‏برند؟! آشنایی با مفاهیمی كه در مثل این مناجات‌ها هست مقداری انسان را آشنا می‏كند كه این قدرها هم اینها زشت نیست. حتی در خود قرآن هم تعبیراتی داریم كه از همین قبیل است؛ اما به ندرت استعمال شده است. در وصف بهشت می‌فرماید در بهشت نهرهایی است از شراب، أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّارِبِینَ1؛ یا؛ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً2. خدا خودش را ساقی می‏نامد. و بعد به ابرار و دوستانش شرابی می‏دهد، آن هم شراب و خمری كه سردرد و آفت ندارد. جای این سؤال است كه چرا قرآن این تعبیرات را به كار برده است؟ خب، عسل و شیر و ... اشكال ندارد اما أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ؛ را دیگر چرا قرآن ذكر می‏كند؟! خمر چیز پلید و حرامی است؛ ولی دو حیثیت دارد. یك حیثیت لذت بردن و مست كردن؛ یعنی حالت وجد و شدت سرور، و فرح، و یكی هم اینكه مزیل عقل است. آنجایی كه وعده می‏دهد كه در بهشت از خمر استفاده می‏شود، به خاطر لذتش است. اتفاقاً بعد از آن تصریح دارد كه: لَذَّةٍ لِلشّارِبِینَ. وقتی این تعابیر در قرآن به كار برده شده باشد، در غیرآن به خاطر همان جهتی كه قرآن به آن اهتمام دارد، عیبی ندارد. البته نمی‏گویم در این كار افراطی نشده و هر كس هر چه گفته درست است. تعبیرات دیگری هم وجود دارد كه در ادبیات عرفانی شایع است، ولی در فرهنگ روایات كم استعمال می‏شود. اتفاقاً در مناجات خمسه‌عشر و بعضی از دعاهای دیگر، گاهی از این تعبیرات به كار رفته، و حقیقتش این است كه فهمش هم كمی مشكل است. ما هم اعتراف می‌كنیم به اینكه نمی‏فهمیم و حقیقتش را نمی‏دانیم.

انواع محبت

بسیاری از مؤمنین و دوستان اهلبیت(ع) به پیغمبر اكرم، امیرالمؤمنین و سیدالشهدا(ع) محبت دارند، عاشق امام حسین و حضرت ابوالفضل(ع) هستند و اشك می‏ریزند؛ اما كمتر دیده‌ایم كه در جایی به عنوان محبت به خدا، اظهار سوز و گدازی بكنند یا اشكی بریزند. اما در این روایات و به خصوص در این مناجات‏ها این چیزها زیاد است. البته زیادِ نسبی است؛ یعنی نسبت به چیزهای دیگری كه در این دعاها و مناجات‏ها هست؛ مانند خوف و رجا و ... . بهترین چیزهایی هم كه در خود ما مؤثر است همین‌هاست. ولی این نباید مانع شود تا بفهمیم خداوند بنده‏هایی دارد كه افقشان بالاتر از ماست. آنها به اینها قانع نمی‏شوند. یك چیزهای دیگری درك می‏كنند. لذت‌ها و خوف‌های دیگری دارند كه اصلا خوف از جهنم، پیش آن خوف، رنگ می‏بازد! و همین طور، آن چیزهایی كه دوست دارند از ناحیه‏ی خدا به آن‌ها افاضه شود؛ خیلی بالاتر از لَحْمِ طَیْرٍ مِمّا یَشْتَهُونَ3؛ یا فَواكِهَ مِمّا یَشْتَهُونَ4؛ است. اگر ما نچشیده‌؛ و درك نكرده‌ایم؛ قصور از خودمان است. لیاقت دركش را نداریم. اما باید بفهمیم چنین چیزهایی هم هست. ممكن است سؤال شود وقتی به آن نمی‏رسیم فهمیدنش چه فایده‌ای دارد؟! غیر از خدا، هیچ كس دقیقاً از باطن انسان‌ها خبر ندارد. ما از باب شكر این نعمت خدای متعال كه ولایت اهلبیت را به ما داده و با كلمات اهل‏بیت آشنا شده‌ایم، این معارف را درحد فهم‌مان مطرح می‌كنیم، شاید كسانی حواله‏ای داشته باشند و دریافت كنند؛ رب حامل فقه الی من هو افقه منه و شاید آنها به یك جایی رسیدند كه به صدقه سری آنها به ما هم عنایتی شود.

درخواست معرفت ممكن

بعد از اینكه در ابتدای این مناجات ذكر شده كه عقل انسان قاصر از درك كنه صفات خداست، می‏گوید: خدایا، حالا كه این گونه است این چیزها را به من بده! سیاق كلام این را اقتضا می‏كند كه یعنی، من طمع در یك چیز نشدنی ندارم. نمی‏گویم تو را آن طور كه خودت می‏شناسی بشناسم - این شدنی نیست؛ این همان علم به كنه جمال و جلال است. نه تنها كنه ذات، بلكه كنه صفات هم برای ما حاصل نمی‏شود - اما هستند بنده‏هایی كه یك سری چیزهای خوبی نزدشان وجود دارد. لذت‌های دنیا بین كافر و مؤمن مشترك است. شاید بعضی وقت‏ها كفار، بهره‏مندتر هم هستند. آیا خدا به ما ایمان و معرفت اهلبیت داده، تا همان چیزهایی كه كفار می‏خواهند، ما هم بخواهیم؟! می‌فرماید: خدایا، آن چیزی را كه میسر است به ما عنایت فرما. اگر مرتبه‏ی نامتناهی‏اش میسر نشد، انسان، هر چه بیشتر، هر چه بالاتر، دقیق‌تر و كاملترش را باید بخواهد. معنای اینكه معرفت كامل برای هیچ موجود ممكنی میسر نیست این است كه انسان به آن چیزی كه میسر است برسد، و گرنه فرقی بین انسان و غیر انسان، یا بین مؤمن و كافر نمی‏ماند. حالا كه این گونه شد، دنبال راهی می‏گردم كه به آن معرفتی كه ممكن است، برسم. اكنون چگونه به آن چیزی كه میسر است برسم؟ می‏فرماید: آن كسانی كه مورد لطف تو هستند این اوصاف را دارند، من را هم مانند این افراد قرار بده.

محبت، راه معرفت یا با لعكس ؟!

رابطه‏ای است بین معرفت خدا و محبت خدا. من را از كسانی قرار بده كه ریشه‏های درخت شوق در دلشان رسوخ كرده است.
اكنون سؤالی كه مطرح می‌شود این است كه آیا محبت، راهی است برای معرفت، یا معرفت مسیری است برای رسیدن به محبت؟! یعنی كسانی كه خدا را دوست دارند، خدا به آن‌ها معرفت می‏دهد، یا اول باید معرفت پیدا كنند تا خدا را دوست بدارند؟! این سؤال شبیه سؤالی است كه از رابطه میان ایمان و عمل وجود دارد. آیا ایمان موجب عمل می‏شود یا عمل موجب ایمان؟ جوابش هم این است كه هر دو. هم ایمان موجب عمل می‏شود و هم عمل موجب تقویت ایمان. مرتبه‏ای از معرفت، موجب مرتبه‏ای از محبت می‏شود؛ كه اگر آن محبت پیدا شد و انسان روی آن كار كرد معرفت بیشتر می‏شود. معرفت كه بالاتر رفت، دوباره محبت بیشتر می‏شود و همین طور، در یكدیگر اثر متقابل برای تكمیل همدیگر دارند. طبیعی است انسان تا وقتی چیزی را نشناسد دوست نخواهد داشت. دوست داشتن متوقف بر یك امر ادراكی است. باید انسان یك جمال و حسنی را در یك چیزی باور كند تا او را دوست بدارد. پس اول باید معرفت پیدا كرد.
همه‏ی ما می‏دانیم خدا همیشه حاضر است و ما در محضر خدا هستیم؛ اما این چه قدر در زندگی ما اثر دارد؟ برای بنده كه بسیار ضعیف. هر قدر معرفت، زنده‏تر و كارآمدتر باشد، بیشتر در عمل انسان اثر می‏گذارد. به شرط این كه انسان بیشتر به او توجه داشته باشد و فراموشش نكند. این باعث می‏شود كه محبت بیشتر شود. حتی گاهی می‏شنوید كه شخصی هزار سال پیش‌؛ یك كار خوب و بزرگی كرده؛ قیافه‏اش را هم ندیده‌اید، اما الان دوستش ‏دارید و در دلتان به او احساس محبت می‏كنید. این یك مرتبه از محبت است. وقتی انسان به كمالی علم پیدا كرد، به دنبالش خواه ناخواه مرتبه‏ای از محبت پدید می‏آید. اما محبت هم قابل تقویت است. انسان در همین محبت‏های عادی با دوستان و اطرافیانش می‏تواند این مراتب را بیابد. هر قدر انسان بیشتر به كسی كه دوست دارد توجه كند، محبتش افزوده می‏شود. و هر قدر فاصله بیفتد و توجهش كم شود، محبت كم‌رنگ و گاه دیگر فراموش می‏شود.

آثار تقویت معرفت و محبت

اگر محبت و معرفت تقویت شود آثاری دارد. وقتی انسان آثارش را می‌خواهد، آنهایی‏؛ را كه عملی است عمل می‏كند، و به آن‌هایی هم كه اعتقادی است ایمان می‌آورد. درباره‌ی خدای متعال و هم چنین در مورد اهل‏بیت(ع) و همه‏ی چیزهایی كه جنبه‏ی قداست دارد، هر چه انسان بیشتر محبت پیدا كند، نسبت به آن‌ها توجه و تمركز بیشتر شود، و بیشتر آن‌ها را یاد كند، بر معرفتش افزوده می‏شود. به خصوص بر معرفت حضوری‏اش. بالاخره معرفت یا از راه مفاهیم است یا از راه دل. دل انسان یك كششی دارد به كسی كه او را كمك می‏كند، روزی می‌دهد و او را از خطرها حفظ می‏كند. مخصوصاً آن وقتی كه امیدش از همه جا قطع می‏شود، احساس می‏كند یك رابطه‏ای با او دارد. این شناخت، شناختی نیست كه از راه مفاهیم پیدا شده باشد. این از راه صورت ذهنی پیدا نشده؛ منظورمان از این حضوری؛ یعنی حصولی نیست. این توجه قلبی به خدای متعال (و شاید غیر خدا هم با واسطه‌های فیض، همین خصوصیت را داشته باشد) باعث می‏شود آن معرفت غبارروبی و شفاف‌تر شود. این خاصیت روح است. باید روانشناس‌ها بیشتر روی آن كار كنند، توضیح بدهند و فرمولش را استخراج كنند. اما تجربه‏ی ما نشان می‏دهد، هر چه انسان بیشتر دقت كند و بیشتر به یاد خدا باشد، شناختش نسبت به او بیشتر می‏شود. همان شناخت حضوری كه از قبیل شناخت از طریق مفاهیم نیست؛ البته مفاهیم هم می‏توانند كمك كنند. این یك رابطه‏ای است بین علم حصولی و حضوری،كه این هم یك مسئله‏ی روانشناختی است. این نكته از بسیاری از این مناجات‏ها خوب استفاده می‏شود كه یك رابطه‏ای بین محبت و معرفت وجود دارد. آن اندازه معرفتی كه نسبت به خدا برای مخلوقی میسر و ممكن است پیدا شود، توأم با محبت است. یك مرتبه‏ی محبت، مستلزم یك مرتبه‌ا‏ی از معرفت است و بالعكس. هر یك از اینها برای رشد دیگری كمك می‏كنند. انسان، كسی را كه به او خدمتی می‏كند فطرتاً دوست ‏دارد. اگر ما باور كنیم كه خدا به ما كمك می‏كند، دوستش نخواهیم داشت؟ اگر باور كنیم كه خداست كه مادر را به ما مهربان كرده، خداست كه هر چه داریم از اوست و خداست كه این نظام اسلامی را به ما داده؛ این خدا دوست‏داشتنی نیست؟! چطور یك نفر هزار تومان به من بدهد دوستش ‏دارم، اما خدایی كه همه چیز را به طور بی‌نهایت عنایت فرموده و ما را غرق نعمت كرده، نباید دوست بداریم؟

محبتو معرفت عمیق

امام سجاد(ع) طبق این نقل از خدای متعال می‏خواهد: خدایا، محبتی به من بده كه مانند درخت‌های تنومند در اعماق سینه و دل من ریشه بدواند؛ نه مثل گیاهی كه با نسیمی كنده شود یا محبت دیگری بیاید و جای این را بگیرد، یا به خیال خودم از یك رفتار خدا كه ناراحت شدم، محبت او از دلم برود. آن روایت را همه شنید‌ه‌اید: نوجوانی خدمت پیغمبر اكرم(ص)آمد و عرض كرد: آقا، من خیلی شما را دوست دارم. حضرت فرمودند: من را بیشتر دوست داری یا پدرت را؟ گفت شما را. فرمودند: من را بیشتر دوست داری، یا خویش و قوم‌ها و دوستانت را؟ گفت: شما را. بعد حضرت فرمود: من را بیشتر دوست داری یا خدا را؟ گفت استغفرالله، خدا را؛ و شما را به خاطر خدا دوست دارم. یك نوجوان، این قدر معرفت دارد، و بعید است كه یك جواب دروغین درست كرده و به پیغمبر گفته باشد. این همان چیزی است كه در دلش بود. در نهاد بعضی‏ها، محبت خدا مثل یك درخت تنومندی در اعماق دلشان ریشه دوانده است. اما بعضی‏ها، وَ إِذا ذُكِرَ اللّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لا یُؤمِنُونَ بِالْآخِرَةِ5. حضرت ابراهیم(ع) گلّه‌دار بود. گله‏ی خیلی سنگینی هم داشت و ثروتمند بود. گله‏ی خود را از شهری به شهر دیگر یا از محلی به محل دیگر می‏برد. نیمه شبی در بیابانی با یاد خدا گله‏اش را می‏برد. ناگهان صدای عجیبی شنید: سُبُوحٌ قُدُوس. لرزه بر اندامش افتاد. حالت وجدی به او دست داد. گفت: ای كسی كه اسم محبوب من را بردی، نصف این گوسفندها را به تو می‏دهم، یك‌بار دیگر اسمش را بگو. یك بار دیگر این صدا را شنید. گفت: نصف دیگرش را هم به تو بخشیدم، یك بار دیگر نام معشوقم را بخوان. به نظرم در بعضی روایات آمده، اینجاست كه اتَّخَذَ اللّهُ إِبْراهِیمَ خَلِیلاً6؛ خدا وقتی این حال را از او دید ابراهیم را دوست خودش قرار داد. منظورم این است كه وقتی درخت محبت در دل قوی باشد از شنیدن اسم محبوب انسان به وجد می‏آید. طبعاً دلش می‏خواهد كه هر چه بیشتر به او نزدیك شود و با او ارتباط برقرار كند. می‌خواهد او را ببیند.
باید برویم در آستان و درگاه خدا. باید بفهمیم چه بخواهیم. به جای نان و آب، پست و مقام، به جای محبوب بودن پیش مردم، محبت خودش را بخواهیم. اگر این محبت را بدهد، آن وقت ثمره‏اش معرفتی می‏شود كه ارزشش را جز خدا و اولیاء خدا كسی نمی‏تواند تعیین كند رزقنا الله ان شاء الله.


1. محمد/ 15.

2. انسان/ 21.

3. واقعه/ 21.

4. مرسلات/ 42.

5. زمر/ 45.

6. نساء / 125.