صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه چهل و نهم: یاد خدا

تاریخ سخنرانی: 
1387/01/21
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 21 فروردين, 1387

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

یاد خدا

آن چه پیش رو دارید گزیده‌ای از سخنان حضرت آیت الله مصباح یزدی(دامت بركاته)؛ در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 21/1/87 ایراد فرموده‌اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

ذكر چیست؟

چند سال قبل چند جلسه‏اى درباره‏ى ذكر خدا صحبت كردیم كه خلاصه‏اش در كتابچه‏اى به نام «یاد او»؛ چاپ شد. همه‏ى آن بحث‏ها را نمى‏خواهیم تكرار كنیم. چند نكته‏ى كوتاه عرض مى‏كنم بعد به مضمون مناجات شریف ذاكرین مى‏پردازیم.
كته‏ى اول این كه آن چه در اذهان متعارف از كلمه‏ى «ذكر»؛ متبادر مى‏شود اذكار لفظى است؛ ولى در استعمالات قرآنى و مناجات و ادعیه خیلى وسیع‌تر است. اذكار لفظی هم «ذكر»؛ است، اما اصل «ذكر»؛ مربوط به قلب است. یاد كردن از كسی به این نیست كه فقط اسمش بر زبان انسان جارى شود. اصل یاد، در دل است. ذكر لفظى، از آن جهت كه تلازمى با یاد قلبى دارد ذكر گفته مى‏شود؛ و ذكر حقیقى، برای دل است، وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِی نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً1.

سایه‌ای از معرفت

نكته‏ى دوم اینكه ذكر انسان نسبت به خداى متعال، حتى ذكر قلبى و توجه به اسماء و صفات الهى در واقع، یادِ بعضى از صفات و حتى افعال الهى است. مثلاً وقتى خدا را به عنوان «كریم»، «غفور»، یا «رازق»؛ یاد مى‏كنیم در واقع مفهوم این صفات و مفهوم این افعال در ذهن ما نقش مى‏بندد و اگر توجه داشته باشیم، این مفاهیم را یك اشاره‏اى قرار مى‏دهیم براى موجودى كه مى‏دانیم در خارج وجود دارد. «ذكر»؛ در واقع یك روگرفت یا سایه‏اى از معرفت است. انسان وقتى كسى را با خصوصیاتى دیده است و حالا یادش مى‏كند، این یاد كردن، سایه‏اى از آن شناختى است كه انسان از آن حضور داشته است. طبعاً مقدار ارزش، وسعت و عمقش بستگى به آن معرفت اصلى دارد، هر كسى خدا را یاد مى‏كند به عنوان سایه‏اى از آن شناختى است كه نسبت به خدا دارد. شناخت‌ها بسیار متفاوت است، ذكر هم اگر واقعاً با توجه باشد و فقط لقلقله‏ى لسان نباشد، ارزشش، تابع آن معرفتى است كه انسان نسبت به خدا دارد. هر قدر معرفت بیشتر باشد، این یاد كه سایه‏اى از آن معرفت است، به همان اندازه مى‏تواند ارزش داشته باشد. بنابراین هر قدر معرفت انسان عمیق‏تر، گسترده‏تر، و شامل اسماء و صفات بیشترى از خداى متعال باشد، این توجه و ذكر به همان اندازه ارزش پیدا مى‏كند
در فراز اول از مناجات ذاكرین آمده است: إلهی لَوْلاَ الْواجِبُ مِنْ قَبُولِ أمْرِكَ، لَنَزّهْتُكَ مِنْ ذِكْری إیَّاكَ؛؛ اگر نبود امر تو كه من یاد تو باشم، و بر من واجب نبود كه این امر را اطاعت كنم، من خودم را لایق یاد تو نمى‏دانستم. و تو را از یاد خودم منزّه مى‏دانستم،
عَلَى أنَّ ذِكْرِی لَكَ بِقَدری، لا بِقَدْرِكَ؛؛ مخصوصاً اینكه ظرفیت و ارزش یاد من به اندازه‏ى ظرفیت من است، نه به اندازه‏ى قدر تو. من هر چه معرفتم زیاد شود و یاد و ذكرم ارزشمندتر باشد، به اندازه‏ى ظرفیت خودم است؛ یك موجود ضعیفِ فقیرِ كم ظرفیتِ ناتوان. هیچ وقت نمى‏تواند تو را آن طور كه لایق و شأن تو است. یاد كند. رابطه‏؛ قدر من و تو، رابطه‏ى محدود با نامحدود است. هیچ نسبتى بین قدر و منزلت من و تو وجود ندارد. من چه طور مى‏خواهم تو را یاد كنم؟ و این یاد من چه ارزشى مى‏تواند داشته باشد؟ ولی تو امر كردى و اطاعت امر تو واجب است.
نكته‏ى دیگر، این كه تو اجازه دادى كه من با این ضعف و قصورم تو را یاد كنم، خودش بزرگترین افتخار و نعمتى است كه به من عطا كرده‌اى. در روایات درباره‏ى ارزش و فضیلت ذكر مطالب عجیبى آمده و ما جفا مى‏كنیم كه به این روایات مراجعه نمى‏كنیم.

نعم الجلیس

روایتى كه مضمونش مكرر در احادیث قدسى وارد شده این است: انا جلیس من ذكرنی؛2؛ هر كس مرا یاد كند من همنشین او هستم. خیلى وقت‌ها آرزو داریم با شخصیت های بزرگ مثل رهبر انقلاب همنشین شویم. رهبر عزیزمان یكى از كسانى است كه نسبت به امام زمان(عج)‌؛ مى‏گوید: روحى لتراب مقدمه الفداء؛ ما افتخار مى‏كنیم چنین كسى را یك لحظه ببینیم. اگر مى‏توانستیم خود امام زمان(عج) را ببینیم، چه افتخارى بود! تازه، امام زمان بنده‏اى از بندگان خداست. هر چه دارد از عطاى الهى است. پس همنشینی با خدای متعال چه شأن و مقامی دارد.
شبیه این حدیث قدسی در دعایى كه بعد از زیارت حضرت رضا(ع) خوانده مى‏شود، وجود دارد. یا موجود من طلبه؛ اى كسى كه هر كس تو را جستجو كند، می‌یابد؛ یعنى نمى‏شود كسى خدا را طلب كند، ولى او را پیدا نكند. كسى هم كه خدا را یاد كند او را در كنار خودش مى‏یابد. منتها ما بصیرت نداریم و به درستی ارزشش را درك نمى‏كنیم. اگر انسان واقعاً این دو حدیث را باور كند جا دارد همه چیز را رها كند و هم‌نشینی با خدای متعال رابر هر كاری مقدّم بدارد. البته اگر تكلیف واجب دیگرى نداشته باشد، ولى متأسفانه آدمیزاد گاهی طوری مى‏شود كه نه تنها از یاد خدا و هم‌نشینى با او لذتى نمى‏برد كه حتی گاهى احساس خستگى، بى‌میلى و بى‌رغبتى هم مى‏كند. تا می‌رسد به آن حد از پستى كه: وَ إِذا ذُكِرَ اللّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لا یُؤمِنُونَ بِالْآخِرَةِ3.
در مورد خدایى كه ذكرش این قدر اهمیت دارد، امام سجاد(ع) مى‏فرماید: اگر تو بر من یاد خودت را واجب نكرده بودى من خودم را لایق ذكر تو نمى‏دانستم. تو را از یاد خودم منزه مى‏دانستم، یعنى به معناى ساده‏تر: از یاد كردن تو خجالت مى‏كشیدم. از آن سو، در حدیثی قدسى، حضرت موسى(ع) در مناجاتش با خداى متعال، عرض كرد: خدایا در بعضى حالات، خجالت مى‏كشم كه تو را یاد كنم. چون انسان كارها و حالاتی دارد؛ كه خجالت مى‏كشد كسی او را ببیند؛ چه رسد به اینكه در آن حال یاد خدا كند، حضرت موسی(ع) عرض كرد من خجالت مى‏كشم در آن حالات تو را یاد كنم، در جواب خطاب شد: إِنَّ ذِكْری حَسَنٌ عَلى كَلِّ حال4؛ یاد من، همه جا و در هر حال نیكو است.

محدویت قدر انسان

یاد خدا، اكسیرى است كه این همه مورد تاكید واقع شده است. معما این است كه با این همه اهمیت كه خداى متعال خودش در مورد ذكر تاكید كرده است، امام(ع) در پیشگاه الهى عرض می‌كند: اگر فرمان تو نبود، من تو را منزه مى‏دانستم و خجالت مى‏كشیدم تو را یاد كنم! به نظر مى‏رسد كه یاد كردن ما از چند جهت كاستی دارد. بعضى چیزها لازمه‏ى انسانیت ما است. هر كارى كنیم و هر كس دیگر هم باشد، این نقص را دارد، و آن این است كه یاد ما، به قدر و اندازه‏ى ظرفیت ما است. ظرفیت و ذهن و مفاهیمى كه تصور مى‏كنیم محدود است. طبعاً، الفاظى كه به كار مى‏بریم مرآت و آیینه همان مفاهیم‌اند. نمى‏تواند به صورتى باشد كه لایق ذات الهى باشد، ما باید بپذیریم كه وجود خود ما محدود است. بدن‌مان را كه خوب درك مى‏كنیم، روح ما هم متناسب با عالم خودش محدود است. روح ما شامل همه‏ى كمالات و مراتب وجود نیست، اگرچه عالمش لطیف‌تر از عالم ماده است ولى به هر حال محدود است. این نقص برطرف كردنى نیست، و این لایق وجود نامتناهى نیست. انسان هر چقدر هم منزلتش بالا باشد، مخلوق است و مخلوق هم لازمه‏اش محدودیت است. غیر از این محدویت و كاستی ذاتی، كاستى‏هاى دیگرى هم داریم. امثال ما وقتى ذكر مى‏گوییم معمولاً توجه به معنایش نداریم. مثلاً وارد شده است فلان روز هزار مرتبه «لا اله الا اللّه»، یا صد مرتبه فلان ذكر را بگویید، ما هم برای ثواب می‌گوییم؛ اما اشتغال ما به این الفاظ، چندان فرقى با بقیه‏ى الفاظ ندارد. البته نسبت به انجام ندادنش بهتر است؛ همین كه آدم مى‏نشیند و برای اطاعت خدا یا امید ثواب كارى انجام مى‏دهد خودش ارزش دارد و یك یاد خفى از خدا هم در عمق دلش هست. اما نسبت به آن ارزشى كه یاد حقیقى خدا دارد و آدم جلیس خدا می‌شود خیلى فاصله دارد. وقتى در صدد برآییم كه كارمان روح داشته باشد، چه كار مى‏كنیم؟ سعى مى‏كنیم به معنای اذكار توجه داشته باشیم. یعنی غیر از تلفظ به لفظ، یك مفهومى هم در ذهن خودمان می‌آوریم. «یا غفار»؛ كه مى‏گوییم، یعنى اى كسى كه گناهان را مى‏آمرزى؛ ولی تصور این مفهوم خیلى هنر بزرگى نیست. شبیه همان چیزى است كه در زبان جارى مى‏كنیم. این هم یك كارى است كه در ذهن انجام می‌گیرد، مثل خیلى از خیالاتى كه از ذهن آدم عبور مى‏كند. پس باید طورى لفظ را ادا و به معنایش توجه پیدا كنیم كه در واقع آن معنا، نشانه‏، یا اشاره‌ا‏ى قلبى به ذات الهى باشد؛ دل ما باید توجهى به خود خدا پیدا كند، این دیگر غایت چیزى است كه از امثال ما بر مى‏آید. وقتى ذكرى مى‏گوییم یا نماز مى‏خوانیم، غیر از لفظى كه ادا مى‏كنیم، به معنایش هم توجه داشته باشیم و این معنا را اشاره به مصداق بدهیم.
این كه گاهى در ذهنمان معنای دعا را تصور مى‏كنیم، یا مثلاً ترجمه‌ی دعا را هم می‌خوانیم، این غیر از آن است كه دل را متوجه او بكنیم. اگر خدا توفیق داد و این كار را كردیم و غیر از لقلقه‏ى زبان و توجه به مفهوم، دل ما از راه معنا هم به مصداق این معنا توجهى پیدا كرد، آیا ظرف محدود ذهن و زبان ما لیاقت این ذكر را دارد یا نه؟ برای این كه به عیب كار خودمان پی‌ببریم خوب است توجه كنیم به چیزى كه هم در آیات به آن تاكید شده و هم در روایات تصریحاتى نسبت به آن هست و آن این است كه انسان وقتى كار خوبى انجام مى‏دهد یك اثر واقعى در روحش می‌گذارد؛ وقتی گناه هم مى‏كند یك اثر واقعى در وجودش دارد. أَیُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ یَأْكُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً5، آنهایى كه چشم بصیرتشان باز بوده، دیده‌اند كه كسى كه غیبت مى‏كند دارد گوشت میته مى‏خورد. یا وقتى دروغ مى‏گوید یا فحش می‌دهد دهانش متعفن مى‏شود. اگر باور كنیم كه این ابزارها از گناه تأثر پیدا مى‏كند و حالا می‌خواهیم با این دهان و زبان متعفن اسم شریف خدا را ببریم چه احساسی خواهیم داشت؟ اگر چیزى را مقدس و محبوب مى‏دانید، آن را در جاى عالى می‌گذارید، معطرش مى‏كنید، اما آیا این دهان ما كه با هزاران گناه آلوده شده، لیاقت دارد كه نام مقدس خدا را بر خود جارى كند؟ آیا جا نداشت _اگر خدا به ما اجازه نداده بود‌_ خجالت بكشیم كه با این زبان، نام خدا را ببریم؟ به همین نسبت، با ذهنى كه با تصورات زشت، با تصور گناه آلوده شده، مفاهیمى را تصور كنیم كه ابزارى براى توجه به خداى متعال باشد ؟! این است كه امام معصوم(ع) در مقام مناجات عرض مى‏كند كه من خجالت مى‏كشم از اینكه تو را یاد كنم. حالا از آن طرف ببینید خدا چه لطفى كرده است . او كه این آلودگی‌ها را می‌بیند، بى‌لیاقتى زشتى‏، و پلشتى‏هاى ما را می‌داند، اما در عین حال مى‏گوید: بیا، و مرا در هر حالى یاد كن، و هر كس هم مرا یاد كند من همنشین او می‌شوم. آیا این بالاترین نعمت نیست؟! بالاترین منتى نیست كه خدا بر بنده مى‏گذارد؟!

این تعارف نیست‏. امام سجاد(ع) مى‏فرماید: وَمِنْ أعْظَمِ النِّعَمِ عَلَیْنا،؛ از بالاترین نعمت‏هاى تو بر ما این است كه، جَرَیانُ ذِكْرِكَ عَلى ألْسِنَتِنا؛؛ همین كه ذكر تو بر زبان ما جارى شود بزرگترین نعمتى است كه تو به ما میدهى. ما با این همه بى‌لیاقتى، زشتى، و تعفنى كه داریم لایق این نیستیم كه یاد تو بر زبان ما جارى شود. تو كه این توفیق را به ما مى‏دهى، بالاترین منت را بر ما مى‏گذارى كه اجازه مى‏دهى یاد تو را داشته باشیم. همین إذنی كه تو داده‌اى تا تو را یاد كنیم و تو را تسبیح بگوییم و تو را تنزیه كنیم، بزرگ‌ترین نعمت‏هاست.


1. اعراف / 205.

2. كافى، ج 2، ص 496.

3. زمر / 45.

4. كافى، ج 2، ص 497.

5. حجرات / 12.