صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه پنجاه و یکم: تا بی‌نهایت قرب

تاریخ سخنرانی: 
1387/02/04
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 4 ارديبهشت, 1387

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

تا بی‌نهایت قرب

آن چه پیش رو دارید گزیده‌ای از سخنان حضرت آیت الله مصباح یزدی(دامت بركاته)؛ در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 4/2/87 ایراد فرموده‌اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

ادامه‌ی مناجات ذاكرین

إلهی بِكَ هامَتِ القُلُوبُ الوالِهَةُ، وَعَلی مَعْرِفَتِكَ جُمِعَتِ العُقُولُ المُتَبایِنَةُ، فَلا تَطْمَئِنُّ القُلوبُ إلاّ بِذِكْرِكَ، وَلا تَسْكُنُ النُّفُوسُ إلاّ عِنْدَ رُؤیاكَ، أنْتَ المُسَبَّحُ فی كُلِّ مَكان، وَالمَعْبُودُ فی كُلِّ زَمان، وَالمَوْجُودُ فی كُلِّ أوان، وَالمَدْعُوُّ بِكُلِّ لِسان، وَالمُعَظَّمُ فی كُلِّ جَنان؛
خدایا، دل‌های شیدا به تو وابسته شده و عقل‏های مختلف انسان‏ها بر معرفت تو جمع شده است، دل‏ها جز به یاد تو آرام نمی‏شود و نفوس، جز با دیدار تو سكونت پیدا نمی‏كند. تویی كه در هرمكان، تسبیح و ستایشت می‌كنند و در هر زمان مورد پرستشی. در هر برهه‏ای وجود داری و یافت می‏شوی و با هر زبانی تو را می‏خوانند و در هر دلی به عظمت یاد می‌شوی.
دو جمله‏ی اول درباره‏ی حالات عاطفی انسان است كه اوج عواطفِ انسان، در خدای متعال متمركز می‏شود. جمله‌ی بعد آن هم مربوط به شناخت خدای متعال است؛ كه هیچ عقلی بی‌بهره از این شناخت نیست و خدای متعال عقل‏ها را طوری آفریده كه بتوانند او را بشناسند؛ البته، با اقلّ مراتب معرفتی كه لازم است.

واژه‌های عاشقی

دو دسته از مفاهیم در این فراز مناجات ذكر شده است. یكی مفاهیمی از قبیل «قلب»، «نفس»؛ و «روح»؛ و دیگری از قبیل «واله»؛ و «هیام»؛ و سایر مفاهیمی كه با طیف مفاهیم عاطفی رابطه دارد. وقتی درباره‏ی مناجات محبین صحبت می‏كردیم اشاره‏ای كردم كه در زبان عربی واژه‏هایی كه درباره‏ی دوستی و دوست داشتن و عشق به كار می‏رود متفاوت است. از واژه‏هایی كه در مورد محبت شدید گفته می‏شود «واله»؛ و «هیام»؛ است. هامت القلوب؛ یعنی دل‌هایی كه به اوج عشق و محبت خدا رسیده‌اند. قلب‌های شیدا و حیرانی كه گویا دیگر خودشان را درك نمی‏كنند، غرق در محبت خدا هستند. سپس نتیجه می‌گیرد كه دل‌ها، جز با یاد خدا آرام نمی‌شوند. تعبیر دیگر این است كه نفوس، جز با دیدن تو سكونت پیدا نمی‏كنند.

روح، نفس و قلب

ابن سینا می‌گوید: اگر فرض كنیم كسی در هوای آرامی كه نه سرد است و نه گرم، توجهش را از همه چیز بردارد و فقط به خودش توجه كند خودش را می‏یابد. اما آن را كه می‌یابد بدن نیست، بلكه چیز دیگری است كه همان روح است. چیزی است كه تصمیم می‏گیرد، اراده می‏كند و آن است كه دوست می‏دارد و می‏فهمد. در واقع، وقتی دقت كنم، می‌یابم این منم كه تصمیم می‏گیرم و فكر می‏كنم یا محبت و بغض دارم. این‌ها را به «من»؛ نسبت می‏دهیم. در زبان عربی و در خود قرآن هم واژه‏های مختلفی در این مورد به كار رفته است. واژه‏هایی كه در اینجا به كار می‏رود یكی «روح»؛ و یكی «نفس»؛ است. «نفس»؛ فقط نفس امّاره نیست بلكه شامل نفس مطمئنه هم می‌شود. نفس یا روح ویژگی‌هایی دارد كه به لحاظ آن ویژگی‌ها نام‌های دیگری هم به آن می‌دهیم؛ مثل «قلب»، كه البته این عضو صنوبری كه در سینه می‏تپد نیست. قلب همان چیزی است كه دو مقوله را به آن نسبت می‏دهیم. یكی مقوله‏ی شناخت، و یكی هم مقوله‏ی گرایش‏ها و دوست داشتن و میل و اراده. این كه در فارسی می‌گوییم: دلم می‏خواهد، همان «قلب»؛ است. در عربی برای این حیثیت، هم كلمه‏ی «قلب»؛ و هم گاهی كلمه‏ی «فؤاد»؛ به كار می‏رود. ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأی1. گاهی می‏گوییم فؤاد یا قلب، رؤیت می‏كنند. همین‌طور در مورد فؤاد، حزن و ترس هم به كار می‏رود. در داستان مادر حضرت موسی(ع) خدا می‌فرماید: ما دل تو را آرام كردیم، نگران آینده‏ی فرزندت نباش. در این‌جا كلمه‏ی «فؤاد»؛ به كار رفته است. طیف وسیعی از مفاهیم، به قلب نسبت داده می‏شود.
گاهی به خاطر فهم و درك قلب، واژه‏ی دیگری هم به كار می‏رود كه آن «عقل»؛ است؛ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها2. معلوم می‏شود به قلب، تعقل هم نسبت داده می‏شود، یا یَفْقَهُونَ بِها3، كه این یا درك عقلانی است، یا درك دقیق‌تر كه معمولاً كلمه‏ی «فقه»؛ برای آن به كار می‏رود. به هر حال روح به لحاظ‌های مختلف نام‌های دیگر مانند «قلب»، «فؤاد»، «نفس»؛ و «عقل»؛ هم دارد.

قلب‌های واله

حالات مختلفی برای انسان عارض می‏شود، كه البته منحصر به انسان نیست و حیوانات هم كم و بیش دارند، اما انسان خیلی شدیدتر و متنوع‏تر آن را دارد. آن این است كه نسبت به چیزهایی كه خوشش می‏آید و با وجودش ملایمت دارد، یك نحوه دلبستگی پیدا می‏كند. می‏گوییم: فلان چیز را دوست دارم؛ یعنی طوری است كه با آن «من»؛ و با ویژگی‏های نفس من مناسبت دارد و ملایم است؛ و آن را دفع و طرد نمی‏كند. انسان احساس می‏كند به سوی چیزهایی كشیده و جذب می‏شود. گاهی انسان صدای خوبی می‌شنود، گاهی صورت خوبی می‌بیند، گاهی مطلب زیبایی می‌خواند. اینجا است كه پای محبت به میان می‏آید و مفاهیمی كه مربوط به محبت و مراتب آن است، تا می‏رسد به «واله»؛ و «هیام»؛ كه در اینجا به كار رفته است. هامَتِ القُلُوبُ الوالِهَةُ.؛ این حالت وقتی شدید شود طوری است كه گویا تمام هستی آن شخص، در اختیار محبوب قرار می‏گیرد و گویا انسان اصلا خودش را فراموش می‏كند و تمام توجهش به چیزی كه به آن تعلق پیدا كرده متمركز می‏شود.

حدیث دلدادگی

نمونه‏های این مفاهیم در همه‏ی زبان‌ها هست. اما عالی‌ترین مراتبش در ادبیات مذهبی ما به خصوص مناجات‌ها آمده است. نازل‏ترش محبت به اولیاء خداست، كه در فرهنگ شیعه‏؛ خیلی شایع است؛ هم‌چون عشق به اهلبیت(ع). واقعاً كسانی هستند كه علاقه‏شان نسبت به اهلبیت(ع) طوری است كه حاضرند همه‏ی هستی‏شان را ببازند؛ به خاطر گوشه‏ی چشمی از سوی ائمه(ع). به هر حال این حقیقتی است كه در زندگی بعضی آدم‌ها پیدا می‏شود و بالقوه در همه‏ی ما وجود دارد، اما مرتبه‏ی شدید و عینی‌اش در همه پیدا نمی‏شود.
داستان آموزنده‏ای نقل شده است كه حضرت ابراهیم(ع) صاحب گله‏ی بزرگی بود و از محلی به محل دیگری كوچ می‏كرد. شبی در بیابان، به یاد خدای خودش بود. ناگهان صدایی شنید؛ سبّوح قدوس. همین كه این صدا را شنید، مدهوش شد. وقتی این حال در حضرت ابراهیم پیدا شد، گفت: ای كسی كه نام دوست مرا بردی، نیمی از این گوسفندان را به تو بخشیدم، یك بار دیگر نامش را بگو. باز از جبرئیل همین صدا آمد. دوباره آن چنان تحت تاثیر قرار گرفت كه گفت: اگر یك بار دیگر بگویی، همه‏ی گوسفندانم را به تو می‏بخشم! این واقعیتی است. هستند كسانی كه تا نام امام حسین(ع) را می‏شنوند گل از گلشان می‏شكفد و هر هدیه‏ای به آن‌ها بدهی این قدر برایشان ارزش ندارد. این خاصیت آدمیزاد است كه بستگی دارد به چه كسی دل بدهد كه اگر دل داد هستی‏اش را به او تقدیم خواهد كرد، نامش را كه می‏شنود سرمست می‏شود، چه برسد به اینكه خودش را ببیند و با او انس بگیرد. در ادبیات دینی ما به خصوص در دعاها و مناجات‌ها، اشاراتی به این هست كه ائمه‏ی اطهار(ع) نسبت به خدای متعال چنین حالاتی داشتند. اینكه می‏شنویم امیرالمؤمنین(ع) شبی چندین مرتبه غش می‏كرد، شاید بگوییم از خوف خدا بوده است، اما شاید همه‏اش از خوف نبوده است. گاهی حالاتِ مناجات و معاشقه بر انسان مستولی می‏شود و ممكن است چنین آثاری داشته باشد. اما عموم مردم نمی‏دانند كه انسان چه‌گونه عاشق خدای ندیده می‌‏شود. معمولاً بُكای از خوف را باور می‏كنند، ولی گریه‌ی از شوق خدا را، خیر. این یك بخش و یك وجهه از روح انسان است كه ممكن است به موجود دیگری چنان تعلّقی پیدا كند و وابسته شود كه در او فانی شود.

یاد آرام بخش

در مقابل روح ما حالات دیگری دارد كه گاهی نگرانی‏هایی پیدا می‏كند و اضطراب‏های رنج دهنده‌ای كه دوست نداریم به آن‌ها مبتلا ‏شویم. گاهی انسان تا آنجا مبتلا می‏شود كه بعضی از مكاتب فلسفی غربی گفته‌اند كه اصلاً فصل حقیقی انسان اضطراب است. انسان عبارت است از حیوان مضطرب! گروهی از اگزیستانسیالیست‌ها اینطور می‏گویند. منظور این است كه این قدر عمومیت دارد. اینها باور نمی‏كنند كه انسانی یافت شود كه اضطراب نداشته باشد. قرآن و آموزه‏های دینی ما می‏گوید: این اضطراب‌ها فقط یك دارو دارد و یك چیز می‏تواند اضطراب انسان را رفع كند. این دلهره، نگرانی و اضطراب، فقط با توجه به خدا تبدیل به آرامش می‏شود؛ أَلا بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ.4؛ تقدیم جار و مجرور افاده‌ای حصر می‌كند؛ یعنی تنها و تنها با یاد خدا، قلب؛ یعنی همان كه اضطراب دارد آرامش پیدا می‏كند. در مقابل اضطراب، اطمئنان است. اطمئنان از مقوله‏ی شناخت نیست، بلكه از حالات احساسی است؛ یعنی آرامش. آرمان روانشناس‌ها حصول آرامش است. امروز بزرگترین دردی كه بشر به آن مبتلاست ناآرامی است. بیشترین داروها برای آرام‌بخشی ساخته می‏شود. بیشترین كلینیك‏های عالم برای معالجه‏ی اضطراب‏هاست و آخرش هم دوایی دائمی پیدا نمی‏كنند. با این آرام بخش‌های تخدیر كننده فهم و درك انسان كم و ضعیف و سست می‏شود. اگر انسان درك قوی و آرامش را با هم داشته باشد خیلی مطلوب‌تر و لذتبخش‌تر است؛ اما كمتر پیدا می‏شود! قرآن می‏گوید: فقط یك چیز است كه می‏تواند برای انسان اطمئنان را در مقابل اضطراب بیاورد و آن یاد خداست.
در این مناجات هم می‏گوید: فَلا تَطْمَئِنُّ القُلوبُ إلاّ بِذِكْراكَ؛؛ آرامش در دل‌ها جز در سایه‏ی یاد تو پیدا نمی‏شود.

حركت به سوی بی‌نهایت

یكی دیگر از چیزهایی كه به نفس یا روح ما –؛ آن كه حقیقت «من»؛ است - نسبت داده ‏شده، و برایش اثبات می‏شود، این است كه خدا روح ما را طوری آفریده كه ذاتاً در حال تحرك است؛ یعنی نمی‏تواند آرام بگیرد. خدا طوری روح انسان را آفریده كه می‏خواهد پیش برود، اما نمی‏داند كجا می‏خواهد برود و چه طور باید پیش برود. باید یاد بگیرد، ولی انگیزه‏اش در ذات انسان وجود دارد. شاید اصل اسم روح كه هم‌خانواده با ریح است، به همین دلیل باشد. باد، همان حالت حركت است كه به آن گفته می‏شود «باد». در مورد روح انسان هم می‏گوید: نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی5. دمیدن یعنی فوت كردن و این بدون حركت نمی‏شود و ذاتش عین حركت است. روح ذاتاً طالب كمال است و می‏خواهد تكامل پیدا كند و پیش‌تر برود. این را با تجربه‏های ساده هم می‏توانیم بفهمیم؛ این كه به هیچ چیز محدودی قانع نمی‏شویم. اگر ثروت باشد قانع نمی‏شویم و بیشتر می‏خواهیم. اگر كره‏ی زمین را در اختیارش قرار دهند، راضی نمی‌شود می‏گوید: می‏شود منظومه‏ی شمسی را در اختیار بگیرم؟ اصل اینكه انسان طالب بی نهایت است فطری است. البته مرحوم حضرت امام این را دلیلی برای توحید بیان كردند و استادشان مرحوم آقای شاه‏آبادی، رساله‏ای در این مورد دارند. اكنون در مقام بحث فلسفی‏اش نیستم كه آیا این دلیل است یا نه، و اگر دلیل است چگونه باید تقریر شود. اما می‏خواهم بگویم كه این قدر این مسئله مهم است كه وجود چنین میلی را دلیل بر وجود خدا گرفته‏اند. آیا چنین میلی هیچ وقت تمام می‏شود؟ روح ما كه به طور دائم می‏خواهد تكامل و تعالی پیدا كند، حركت كند و بالاتر برود، كجا می‏خواهد برود؟ انسان در عالم ممكنات، هر جایی شما فرض كنید می‏گوید می‏خواهم برسم. آیا مرزی دارد كه وقتی به آنجا رسید آرام بگیرد؟ وَلا تَسْكُنُ النُّفُوسُ إلاّ عِنْدَ رُؤیاكَ!؛ این حالتِ تحّرك ذاتی كه دست قدرت الهی در وجود ما قرار داده انگیزه‏ای است برای كار، تلاش و پیشرفت انسان. تا به كجا برسد؟

مقصد نهایی

منتهی‌الیه وجود و كمالاتی كه ممكن است به آن برسیم قرب خدای متعال است. دیگر هر چه بشود، خدا نمی‏شود! هر چه‌قدر كمال پیدا كند ممكن است مخلوق كاملی بشود، اما هیچ‌وقت خالق نمی‏شود. نهایتش «رؤیت الخالق»؛ است؛ یعنی به جایی برسد كه حایلی بین او و بین خدا نباشد. همان كه گاهی لقاء الله می‏گویند و گاهی رؤیت و گاهی فناء فی الله. تعبیری كه در مناجات‏ها وارد شده «رؤیة»؛ است. می‏گوید نفس و روح انسان، تا به مقصد نرسد سكونت و آرامش و توقف پیدا نمی‏كند. هر مسافری كی بار می‏اندازد؟ وقتی كه به مقصد می‏رسد. مقصدی كه انسان برای آن آفریده شده است قرب خداست. قرب، یك مفهوم تشكیكی است و مراتب زیادی دارد. آخرین مرتبه‏اش، كه در این مناجات‏ها به عنوان یك آرمان، یك آرزوی بلند، یا عالی‏ترین آرزو ذكر شده است، «رؤیت»؛ است؛ یعنی دیدنِ خدا. ربِّ أرنی انظر الیك. انسان هیچ وقت آرامش پیدا نمی‏كند؛ یعنی آن عامل فطری كه انسان را به حركت در می‏آورد هیچ‌وقت تمام نمی‏شود، مگر این‌كه به رؤیت الهی برسد. یعنی سیر امكانی تمام می‏شود و آخرین حدّ از كمالات كه یك موجودِ ممكن، ممكن است برسد این است كه دیگر بین او و خدا حایلی نماند و حجاب‌ها برداشته شود. فَلا تَطْمَئِنُّ القُلوبُ إلاّ بِذِكْراكَ؛؛ دل‌ها جز با یاد تو آرامش نمی‏پذیرد، و نفس‏ها جز با دیدار تو سكون پیدا نمی‏كند.


1. نجم، 11.

2. حج، 46.

3. اعراف، 179.

4. رعد، 28.

5. حجر، 29.