صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه پنجاه و دوم: توحید در محبت

تاریخ سخنرانی: 
1387/02/11
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 11 ارديبهشت, 1387

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

توحید در محبت

آن چه پیش رو دارید گزیده‌ای از سخنان حضرت آیت الله مصباح یزدی(دامت بركاته)؛ در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 11/2/87 ایراد فرموده‌اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

لذت چیست؟

وَأسْتَغْفِرُكَ مِنْ كُلِّ لَذَّة بِغَیْرِ ذِكْرِكَ، وَمِنْ كُلِّ راحَة بِغَیْرِ أُنْسِكَ، وَمِنْ كُلِّ سُرور بِغَیْرِ قُرْبِكَ، وَمِنْ كُلِّ شُغْل بِغَیْرِ طاعَتِكَ.
در این فراز از مناجات ذاكرین حضرت سجاد(ع) استغفار می‏فرماید از اینكه دنبال لذتی غیر از یاد خدا باشد، و از آرامشی كه از غیر انس به خدا ایجاد شود و از سروری از كه غیر قرب به خدا باشد، و از هر كاری غیر از اطاعت خدا استغفار می‏فرماید.
لذت، میل انسان به چیزی است كه ملایم با نیازها و قوت ادراكی انسان باشد. البته معمولاً می‏گویند خود نایل شدن به نیاز، لذت است، اما می‌توان گفت كیفیتی نفسانی است كه در این حال پیدا می‏شود. لذت حالتی است كه هروقت انسان به چیزی كه دوست دارد می‌رسد برایش پیدا می‏شود.
چرا خدای متعال لذت را در وجود انسان قرار داده است؟ بعضی از بزرگان گفته‌اند: لذت، وقتی از نقایص مادی تجرید شود، به بهجت و ابتهاج تعبیر می‌شود. حتی برای خدای متعال هم چنین چیزی را اثبات كرده‏اند. خدای متعال در ذات خودش از درك ذات خودش مبتهج است. لذت، كمالی وجودی است كه برای موجود مدرك پیدا می‏شود كه اگر بشود آن را از تمام لوازم و نقایص امكانی تجرید كرد اشكالی ندارد برای خدا هم اثبات شود. ابن سینا این تعبیر را دارد: ابتهاج ذاته بذاته.

لذت ملك، جن و حیوان

فهم و اثبات این موضوع در مورد خدا سخت است كه اكنون نیزدر صدد بیان آن نیستیم؛ اما آیا ملائكه لذتی دارند؟ ظاهر روایات و آیات این است كه آنها حظ و لذتی از عبادت خدا می‏برند كه آن هم ما درست نمی‏دانیم عبادتشان چه‌طور است؛ فقط در روایات وارد شده است، إِنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً رُكَّعاً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ إِنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً سُجَّداً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَة1.؛ اجمالاً می‏دانیم خدا ملائكه را طوری آفریده كه دائما در حال عبادت‏اند و در قرآن هم آمده كه از تسبیح گفتن خسته نمی‏شوند؛ لا یَفْتُرُونَ2.؛ دانستن این چیزها فضیلتی است، اما تاثیر بسیاری در زندگی ما ندارد. به احتمال قوی آنها متناسب با وجود خودشان لذتی دارند كه از عبادتشان حاصل می‏شود. می‏ماند انسان و جن. در مورد جن هم كه از كیفیت وجودشان درست خبر نداریم، جز این‌كه كمی در روایات آمده، یا احیاناً شواهد تجربی دیگری، وجود دارد كه آن‌هم خیلی به درد ما نمی‏خورد. ما هستیم و انسان!
یك نوع لذت‌هایی داریم كه در حیوانات هم مشابه آن وجوددارد و البته یقینی هم نیست چون ما از درون هیچ حیوانی اطلاعی نداریم؛ اما از آثارش می‏فهمیم كه آنها هم مثل ما لذت یا درد دارند.
خدا چرا این لذت‏ها را برای موجود مُدرك قرار داده است؟ شاید یكی از حكمت‏ها این باشد كه این موجودات، احتیاج به چیزهایی دارند كه باید مجذوب آن شوند یا آن‌ها را جذب كنند. اگر لذت نداشته باشند انگیزه‏ای برای جذب آنها ندارند كه درین صورت نیازهاشان برطرف نمی‏شود، مثلاً اگر حیوانی (یا حتی انسان) گرسنه باشد اما احساس گرسنگی نكند و از غذا خوردن لذتی نبرد غذا نمی‏خورد. اگر خدا این الم و لذت را در وجود انسان قرار نداده بود چه بسا حیوان و انسان‌ها یادشان می‏رفت غذا بخورند و تلف می‏شدند. به هرحال این یك حكمت الهی است.

لذت‏های طبیعی

اولین لذت انسان بعد از تولد این است كه از شیر خوردن لذت می‏برد؛ و نیز از نوازش مادر؛ اما این‌را كه چه اندازه از نوازش مادر لذت می‏برد درست نمی‏دانیم. بعد كه كمی بزرگتر می‏شود از بازی و اسباب بازی لذت می‏برد. گاهی آن قدر لذت می‏برد كه لذت خوردن و آشامیدن را فراموش می‏كند، چرا؟ امروز ثابت كرده‌اند كه عمده‌ی رشد فكری كودك توسط بازی كردن پیدا می‏شود. اگر بازی نكند فكر و مغزش رشد نمی‏كند؛ یعنی خدا می‏داند كه در این سن چیزی كه بچه احتیاج دارد بازی است. همبازی نیز در رشد فكری كودك خیلی مؤثر است.
اگر كودك در سنّی كه به‌طور طبیعی باید دنبال اسباب‏بازی باشد، پستانك در دهان بگذارد، مادر و پدر به او می‏گویند: بینداز دور، چرا این را در دهانت می‏گذاری؟ این لذت، یك لذت طبیعی نیست، بلكه عادتی است كه از قبل در او مانده است. كمی كه بیشتر سر عقل بیاید می‏فهمد این كار زشتی است و از تكرار آن خجالت می‏كشد. از یك‌طرف به آن عادت كرده، از سوی دیگر می‏فهمد كه زشت است؛ تضادی در او ایجاد می‏شود. همین‌طور كه سنّ شخص بالا می‏رود، نیازهای جدیدی پیدا می‏شود و از ارضاء آن نیازها لذت جدیدی پیدا می‏كند. این مراحل را همه‏ی ما گذرانده‌ایم و می‏دانیم از دوران كودكی به بعد چه نیازهایی در ما پیدا می‏شود و چه احساس كمبودهایی می‏كنیم، و چگونه باید این نیازها را برطرف كرد كه وقتی برطرف می‌شود لذت می‏بریم. این لذت‏هایی كه حسّی است و با ابزارهای حسّی و مادی ارضاء می‏شود، كاملاً شناخته شده است. اما آنهایی كه دقت دارند، مخصوصا روانشناسان رشد، كشف می‏كنند كه بچه‏ها نیازها یا لذت های دیگری هم دارند. بچه كه سه چهار سالش می‏شود مثلاً وقتی می‏خواهد به خیابان برود، دستش را می‏گیرید. مدتی كه می‌گذرد بچه دستش را می‏كشد و نمی‏خواهد دستش را بگیرید یا پس از مدتی می‏گوید: خودم می‏خواهم غذا بخورم. این حكایت می‏كند از اینكه لذتش به این است كه خودش از خیابان رد شود یا خودش غذا بخورد و بریزد. این نیاز اوست كه همان نیاز به استقلال است. این یك نیاز روانی و روحی است. احساس می‏كند كه باید موجود مستقلی باشد.
نیازدیگر، نیاز به تشویق است. بچه خیلی كارها و شلوغ بازی‌هایی هم كه می‏كند اصلا برای جلب توجه دیگران است. نیاز دارد به این‌كه دیگران به او توجه كنند و بعد از توجه او را تشویق هم بكنند. این‌ها نكته‏هایی است كه روان‌شناسان رویش كار و تحقیق كرده‌اند و قابل تجربه هم هست. كسانی كه آشنا هستند می‏دانند انواع و اقسامی از غرائز و نیازهای روحی - روانی، با اسم‏های مختلفی كه مكاتب مختلف روان‌شناسی گذاشته‌اند در آدمیزاد وجود دارد، كه این‌ها به تدریج ظهور می‏كنند و غالباً در یك سنین خاص و بعضی از آن‌ها تا آخر عمر در انسان وجود دارد. پس حكمت این كه خدا انسان را طوری آفریده كه از بعضی چیزها لذت می‏برد این است كه نیازهایی دارد كه به وسیله‏ی رفع آن نیازها احساس لذت می‏كند و انگیزه‏ای است برای اینكه در صدد رفع نیازهایش برآید.

نیازهای برتر

این‌ها كه اشاره شد نیازهای سنین كودكی و نوجوانی بود اما وقتی انسان بزرگتر می‏شود دیگر كمتر یا اصلاً احساس نیاز به آنها نمی‏كند و به طور طبیعی رها می‏كند. بازی‌ها و لذت‌های دوران بچگی، متناسب با دوران نقص و ضعف كودكی است اما وقتی بزرگ‌تر می‏شود درمی‌یابد كه دیگر نباید دنبال اینها باشد و اگر برود خلاف عرف و شأن و اخلاق رفته است و نشان از یك نقص روانی و تربیتی است. به‌طور طبیعی وقتی عقل انسان رشد كرد دیگر خجالت می‏كشد كارهای كودكانه انجام دهد. این‌ها مقدمه‌ای بود برای اینكه اصلا لذت از چه پیدا می‏شود.
می‌دانیم بسیاری از لذت‏ها همیشگی نیست. بعضی از لذت‏ها فصل خاصی دارد و موسمی است، كه وقتی زمان آن گذشت دیگر باید رها كرد. آن‌هایی كه رشد انسانی پیدا می‌كنند و به یك حدی از عقل و معرفت می‌رسند از بسیاری از نیازها و لذت‌ها چشم پوشی می‌كنند. آن‌هایی كه خدای متعال به ایشان لطف می‏كند، و معرفتشان تكامل پیدا می‏كند، وقتی خداشناس شدند و با خدا ارتباط پیدا كردند، خیلی چیزها را كسر شأن خود می‏دانند و زشت می‏دانند به‌خاطر لذتش دنبال بعضی كارها بروند. در مواردی ممكن است كاری باشد كه به‌خاطر ضرورت زندگی، خدا هم امر كرده است كه باید فلان كار را باید انجام دهی؛ این‌جا وظیفه و اطاعت امر خداست كه حساب دیگری دارد.

محبت به آهن!

كسانی كه سطح معرفت و ایمانشان بالا می‏رود و عقلشان رشد می‏كند، خیلی از كارهایی كه ما دنبالش هستیم و زحمت هم می‏كشیم تا به آن‌ها برسیم، از انجام دادن این نوع كارها خجالت می‏كشند! گویا این كارها بچگانه و زشت است. تو با خدا آشنا شده‌ای؛ كسی كه با خدا همنشین می‏شود دیگر با غیر او مناسبت ندارد همنشینی كند. محبت به بعضی چیزها از محبت به سگ و گربه هم پایین‏تر است! سگ حیوانی است كه شعوری دارد، وفادار است و خدمت می‏كند، اما آهن پاره چه خدمتی برای ما دارد؟! بعضی‌ها عاشق اتومبیل لوكس‌شان هستند! چنان مواظب‌اند تا كثیف نشود و خط به آن نیفتد كه ... ، این همان حركات بچگانه است. این آهن‌پاره‏ای است، دل‌بستن ندارد! دلبستگی به یك تكه آهن، یا به گچ و خاك؟! آن‌قدر این دل‌بستن‌ها و محبت‌ها همگانی است كه دیگر كسی عیب نمی‏داند. اما كسی كه معرفتش بالاتر رفت و عمق پیدا كرد واقعاً خجالت می‏كشد. دلی كه در آن می‏تواند محبت خدا باشد، اگر محبت سنگ و خاك و آهن نفوذ كرد چقدر جفاست! چه‌قدر انسان قدر خودش را نمی‏داند؛ و ارزش وجود خودش را، و ارزش دلش را! به قول بزرگی كه می‏گفت: دل‏های ما غالباً یا اصطبلِ اسب و الاغ است، یا گاراژ ماشین! درون دل تو چیست؟! و این ماییم كه تعیین كننده هستیم و به دل خودمان ارزش می‏دهیم؛ تا به چه دل ببندیم و به كه دل بدهیم!

شرم از دل به غیردادن

كسی كه با دل‌بستن به غیر خدا ارزش ذكر خدا را كم كرده، وقتی در متوجه می‌شود در مقام استغفار بر می‏آید. می‏داند خدا را یاد كردن یعنی همنشین خدا شدن؛ اَنَا جَلیسُ مَنْ ذَكَرَنی.3؛ آن وقت اگر جلیس سنگ و آهن، یا گاو و گوسفند بشود خجالت می‏كشد. اینجاست كه باید از این‏ها هم استغفار كند. استغفار بزرگان و اولیاء خدا از گناهان كبیره نیست؛ از همین چیزهاست. أسْتَغْفِرُكَ مِنْ كُلِّ لَذَّة بِغَیْرِ ذِكْرِك؛ استغفار از لذتی كه از غیر یاد خدا پیدا می شود. اما مگر یاد خدا لذت دارد؟ وقتی تسبیح را برداریم و به خودمان فشار بیاوریم تا بلكه هزار تا لا اله الا الله بگوییم، لذتش كجاست؟ قرآن هم می‏خوانیم، همین‌طور؛ دائماً نگاه می‏كنیم ببینیم چند صفحه دیگر مانده تا یك جزء تمام شود. لذتی كه نمی‏بریم هیچ، خسته هم می‏شویم. نمازش را هم كه خود خدا گفته است: وَ إِنَّها لَكَبِیرَةٌ إِلاّ عَلَی الْخاشِعِینَ.4

عشق و لذت حقیقی

آن‌هایی كه معرفتشان بالا رفته، واقعاً از ذكر و عبادت لذت می‏برند و آن‌هم چه لذتی! لذتی كه همه‏ی لذت‌های دیگر، در مقابلِ آن رنگ می‏بازد. در وقتی كه یاد خدا هستند اصلاً نمی‏خواهند به چیز دیگری توجه كنند. اگر چنین معرفتی و چنین ترقی‌ای برای روح انسان پیدا شد و چنین لطافتی پیدا كرد، آن وقت مفهوم واقعی این مناجات را درك می‌كنیم كه: أسْتَغْفِرُكَ مِنْ كُلِّ لَذَّة بِغَیْرِ ذِكْرِك؛ دنبال هر لذتی غیر از یاد تو رفتم استغفار می‏كنم.
البته این یك بعد دیگری هم دارد كه باز اهل ذوق بهتر درك می‏كنند. وقتی رابطه‏ی محبتی بین محب و محبوب پیدا شود، اوج این رابطه اقتضا می‏كند كه تمام توجه محب به محبوب باشد و اگر به چیز دیگری توجه كند جفا كرده است. توقع محبوب هم همین است كه اگر تو راست می‏گویی و مرا دوست داری، چرا به چیز دیگر توجه می‏كنی؟! اگر به چیزی غیر از من توجه كردی معلوم است كه دلت فقط برای من نیست؛ پس در محبتت موحد نیستی. محب واقعی وقتی متوجه شود كه دلش به چیز دیگری هم توجه كرده؛ این را خیانت به محبوب خودش می‏داند. من دلم را به محبوب حقیقی خودم دادم، چرا باید به چیز دیگر توجه كنم؟ مگر این كه او امر كند كه فقط برای اطاعت امر او به چیز دیگری توجه كنم كه دراین صورت با این منافات ندارد. اما اگرخودم دنبال چیز دیگری بروم و بخواهم در مقابل لذت از یاد او و توجه به او لذت ببرم، خیانت در محبت است و دیگر به من نمی‏شود گفت: عاشق. عشق وقتی آمد باید تمام وجود انسان وقف معشوق شود و اگر در جایی، توجهی به غیر كرد و دنبال لذت دیگری رفت، باید استغفار كند.
پروردگارا، تو را به حقّ دوستانت قسم می‏دهیم شمّه‏ای از محبت و معرفت خودت را به همه‏ی ما مرحمت بفرما.


1.؛ بحارالأنوار، ج 56 ص 174، باب 23، حقیقة الملائكة.

2.؛ انبیاء / 20.

3.؛ كافی، ج2، ص 496.

4.؛ بقره / 45.