صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه پنجاه و سوم: یا ذاکر الذاکرین

تاریخ سخنرانی: 
1387/02/18
تاریخ اثر: 
چهارشنبه, 18 ارديبهشت, 1387

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

یا ذاکر الذاکرین

آن چه پیش رو دارید گزیده‌ای از سخنان حضرت آیت الله مصباح یزدی(دامت بركاته)؛ در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 18/2/87 ایراد فرموده‌اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

فراز‌های آخر...
إلهی أنْتَ قُلْتَ وَقَوْلُكَ الْحَقُّ: «یا أیُّها الَّذینَ آمَنوا اذكُروا اللهَ ذِكْراً كَثیراً، وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأصِیلاً»، وَقُلْتَ وَقَوْلُكَ الْحَقُّ: «فَاذْكُرُونی أذْكُرْكُمْ»، فَأمَرْتَنا بِذِكْرِكَ، وَوَعَدْتَنا عَلَیْهِ أنْ تَذْكُرَنا تَشْرِیفاً لَنا وَتَفْخِیماً وَإعْظاماً، وَها نَحْنُ ذاكِرُوكَ كَما أمَرْتَنا، فَأنْجِزْ لَنا ما وَعَدْتَنا، یا ذاكِرَ الذّاكِرینَ، وَیا أرْحَمَ الرَّاحِمینَ.

مروری بر مباحث گذشته

با مروری اجمالی بر مناجات ذاكرین، چند فراز برجسته به چشم می‏خورد كه به ترتیبی منطقی و زیبا تنظیم شده است. كسی كه می‏خواهد در مقام ذكر خدا برآید، اگر اهل ادب و معرفت باشد اول از این كه به خدا توجه پیدا كند خجالت می‏كشد و دل و ذهن و زبان خودش را لایقِ یاد خدا نمی‏داند، برای همین از آغاز عذرخواهی می‏كند و عرض می‏كند كه اگر تو اذن نداده بودی كه تو را یاد كنم جسارت نمی‌كردم و خجالت می‏كشیدم. تو نعمت بزرگی دادی و منت بزرگی بر من گذاشتی كه اجازه دادی تو را یاد كنم. این مفاهیم جزء فرازهای اول این مناجات بود؛ إلهی لَوْلاَ الْواجِبُ مِنْ قَبُولِ أمْرِكَ، لَنَزّهْتُكَ مِنْ ذِكْری إیَّاكَ؛؛ اگر به خاطر اطاعت امر تو نبود تو را منزه می‏دانستم از اینكه تو را یاد كنم. سپس توجه می‏كند به اینكه حتی برای همین ذكر هم به خدا احتیاج دارد. اگر او توفیق ندهد و عنایت نكند، ما توان ذكر و یاد خدا را هم نداریم. توفیق هر كار خیری از خداست.
در فراز دوم از خدا می‏خواهد كه خدایا، یادت را به ما الهام كن؛ إلهی فَألْهِمْنا ذِكْرَكَ فِی الخَلاءِ وَالمَلاءِ.
در فراز سوم كه از فرازهای برجسته‏ی این مناجات است عرض می‌كند خدایا، اكنون كه بر من منت گذاشتی و اجازه دادی كه تو را یاد كنم و قلب من را متوجه خودت كردی، درك می‏كنم كه بسیار به ذكر و یاد تو نیاز دارم و اگر یاد تو نباشد آرامشی برای من پیدا نمی‏شود. بنابراین بعد ازتوفیق ذكر خیلی باید شاكر باشم؛ كه جز به یاد تو دل‌ها آرام نگیرد.
در فراز دیگری عرض می‏كند چیزی كه مایه‏ی آرامش انسان می‏شود لذت‌بخش است، در مقابل چیزهایی است كه انسان را رنج می‏دهد، مانند اضطراب، وحشت، نگرانی و دلواپسی كه لازمه‏ی زندگی این عالم است. وقتی انسان مانند كسی باشد كه در دریایی گیر كرده و مشرف به مرگ است، یا در بیابانی راه گم كرده و اضطراب دارد، سپس نجات پیدا می‌كند و راه را می‌یابد به آرامشی می‌رسدكه بالاترین لذت‌ها است. در میان اضطراب‌های این دنیا، ذكر خدا بالاترین لذت‌هاست، بنابراین انسان هر كار دیگری به جای یاد خدا انتخاب كند اشتباه كرده‌؛ است. عرض می‌كند اگر غیر از ذكر تو، دل به چیز دیگر و راه دیگری بستم اشتباه كرده‌ام و استغفار می‏كنم؛ وَأسْتَغْفِرُكَ مِنْ كُلِّ لَذَّة بِغَیْرِ ذِكْرِك.

خدای ذاكر!

سپس در آخر مطلب بالاتری را مورد توجه قرار می‏دهد كه فوق این حرف‌هاست. وقتی انسان به چیزی احتیاج دارد، تلاش می‏كند تا آن را به دست آورد. احتیاج ندارد كه كسی سفارش كند كه حتماً تلاش كن؛ به طور مثال بگوید: آب بنوش، یا غذا بخور كه رفع تشنگی و گرسنگی شود. چون این‌ها ضروری‌ترین نیازهای من است. در این مقام نیز می‌گوید من باید از تو بخواهم كه این توفیق را به من بدهی تا شكر ذكرت را به جا آورم. تو آن قدر لطف داری كه موكداً در قرآن كریم امر می‌كنی كه به یاد تو باشم و این یاد، مایه‏ی فلاح، رستگاری و سعادت است. برای این‌كه، این امر را اطاعت كنیم و انگیزه این اطاعت راداشته باشیم، خداوند وعده‏ای می‌دهد كه اگر به این دستور (كه یاد من است) عمل كنید‌، من هم كار بزرگی برای شما انجام می‏دهم. یكی این كه می‌فرماید: مرا یاد كنید تا آرامش دل داشته باشید. این نتیجه‏ای است كه بر آن مترتب می‏شود. خداوند در ازای اطاعت بندگان كار دیگری هم انجام می‏دهد كه بالاترین شرف و افتخار را ایجاد می‏كند و آن این است كه اگر ما او را یاد كنیم او هم ما را یاد می‏كند، منتها درك عظمت این مطلب و شرف و افتخارش برای ما مشكل است. آرامش و رهایی از اضطراب را خوب درك می‏كنیم، حتی مفهوم سعادت و فلاح را هم می‏فهمیم چون مطلوب فطری ما است، اما اینكه خدا ما را یاد می‏كند، یعنی چه؟! و این چه افتخار و شرفی است كه خدا به ما داده است؟ این جور معانی مربوط به معنویات و چیزهایی كه فوقِ حسیات است، تنها با مقایسه‌ها و تشبیهاتی می‌شود اندكی به آن‌ها پی‌برد. فَاذْكُرُونِی أَذْكُرْكُمْ؛1؛ یاد من باشید تا یادتان باشم. این یعنی چه؟ اگر خدا به یاد ما باشد چه گیر ما می‏آید؟! اگر فكر كنیم شاید اندكی به این وعده و اهمیت مسئله پی ببریم. به طور طبیعی انسان هر كه را بیشتر دوست داشته باشد بیشتر به یاد او است. طوری می‏شود كه اصلا نمی‏تواند به یاد او نباشد و چنین كسی بیشترین آرزویش این است كه محبوب هم به یاد او باشد، و اگر بداند كه او هم به یاد اوست بسیار لذت می‏برد. اگر انسان احساس كند كه هیچ كس به یاد او نیست، خیلی به او سخت می‏گذرد و بالاترین زجر را می‏كشد. وانهادگی، تنهایی، بی كسی و غربت، زجرآورترین حالت‌هاست و در نقطه‏ی مقابل، به هر اندازه‏؛ كه انسان بداند شخصی كه دوستش دارد هم به یاد او است مسرور و بانشاط می‏شود، گویا مرده‏ای است كه زنده می‏شود. اكنون این را در مقیاس بزرگی تصور كنید؛ این كه، همه‏ی كسانی كه انسان در این عالم به آن‌ها علاقه دارد، مخلوقات ضعیف و ناقص و محدودی هستند كه اگر كمالی هم دارند بسیار محدود است، اما در مقابل خدایی كه كمالات او حد و حصر، و مهر و محبت او هیچ اندازه ندارد و بی‌نهایت است، هر چه انسان كوتاهی و بی‌معرفتی كند، عصیان و گناه كند، حتی او را فراموش كند، او فراموشش نخواهد كرد. دائماً می‏گوید بنده‌ی من، برگرد. جایی بهتر از پیشگاه من پیدا نمی‏كنی. اگر انسان، دوستی داشته باشد و او دوبار با او مخالفت و اذیتش كند، از او دل می‏كَند، اما خدایی كه در طول عمر، هر روز ده‏ها و صدها گناه می‌كنیم، ما را رها نمی‏كند.

صد بار اگر توبه شكستی بازآی!

در آن حدیث قدسی است كه خدای متعال می‏فرماید: فرض كنید كسی را كه در بیابان خسته شود و بخوابد، وقتی صبح از خواب بیدار می‏شود ‏ببیند شترش با زاد و توشه‏اش رفته است، شروع می‏كند به این‌؛ طرف و آن ‌طرف دویدن، آن قدر می‏دود كه دیگر تاب و توان حركت ندارد. از گرسنگی و تشنگی و خستگی، ناامیدانه تسلیم مرگ می‏شود و روی زمین دراز می‏كشد و آماده‏ی مردن می‌شود؛ كه ناگهان در چنین حالی، چشم باز می‏كند و می‏بیند شترش با زاد و توشه جلویش ایستاده است، چقدر خوشحال می‏شود؟! خود خدا قشنگ این را تصویر كرده است. در آن حالت یاس و ناامیدی و دل به مرگ دادن، ناگهان انسان نگاه كند ببیند همه چیز برگشت و عوض شد؛ خدای متعال می‏فرماید: وقتی بنده‏ای توبه می‏كند و به طرف من می‏آید، من از آن فردی كه تن به مرگ داده بود و ناگهان می‏بیند راحله‏اش بالای سرش است، خوشحال‌تر می‏شوم! این مبالغه نیست‏، برای اینكه رحمت خدا بی‌نهایت است و حد و حصر ندارد و تازه این مَثَل است.

ما جمله فقیریم ...

همه كس، همه جور احتیاج به او دارند؛ در نفس كشیدن، در چشم به هم زدن و در هر لحظه از عمر، سرا پای همه‏ی مخلوقات نیاز است، و هر كس سعه‏ی وجودی‏اش بیشتر است نیازش هم بیشتر است. خیال نكنید پیامبر و امام، نیازشان به خدا كمتر از ما است؛ اتفاقاً خیلی بیشتر است، چون ظرفشان بزرگتر است، و از نظر دیگر، هم برای خودشان به خدا نیاز دارند و هم برای اینكه به دیگران افاضه كنند. از آن سو، خداوند نه‌تنها نیازی به مخلوقات ندارد كه حتی نیاز به انس با مخلوقات هم ندارد. بعضی‏؛ خیال می‏كنند خدا وقتی كسی را خلق نكرده بود، از تنهایی وحشت داشت! در زیارت جامعه عرض می‌كند: وَ لا لِوَحْشَةٍ دَخَلَتْ عَلَیْكَ إِذْ لا غَیْرُكَ2.
آیا می‌شود كسی كه همه‏ی كمالات را دارد و همه به او احتیاج دارند، بیاید و بنده‏ی ضعیفی را یاد كند؛ آن هم یك بنده‏ی گناهكار و روسیاه؟! تصور كنید به شما بگویند: شخصیت بزرگی، مثلاً فلان مرجع تقلید یا مقام معظم رهبری در مجلسی شما را یاد كردند؛ انسان می‏گوید راست می‏گویی؟!! یاد من؟! دیگر انسان در پوست خود نمی‏گنجد.

من كه باشم كه بر آن خاطر عاطر گذرم؟

حالا كمی بالاترش را فرض كنید. اگر كسی بداند كه وجود مقدّس ولی‏عصر ارواحنافداه یك بار از او یاد كرده، چه حالی پیدا می‌كند؟ تازه ایشان بنده‏ای از بندگان خداست؛ كه سراپا وجودش نیاز به اوست. چه نسبتی بین امام و خدای متعال هست؟ كمالات خدا چند برابر كمالات امام است؟ نسبت این دو نسبت صفر است و بی‏نهایت. اكنون اگر خدای متعال با این عظمت بی‌نهایتش و با آن محبت و رأفت بی‌اندازه‌اش، بنده‏ی گناهكاری را یاد كند، از این بالاتر چه افتخاری می‏شود فرض كرد؟! این بالاترین احترام و اكرامی است كه خدا برای بنده‏اش قائل است. در حدّی است كه می‌فرماید: ابْنَ آدَمَ اذْكُرْنِی فِی نَفْسِكَ أَذْكُرْكَ فِی نَفْسِی. ابْنَ آدَمَ اذْكُرْنِی فِی خَلَاءٍ أَذْكُرْكَ فِی خَلَاءٍ ابْنَ آدَمَ اذْكُرْنِی فِی مَلَإٍ أَذْكُرْكَ فِی مَلَإٍ خَیْرٍ مِنْ مَلَئِك3؛ هر طور مرا یاد بكنی همانطور تو را یاد می‏كنم. اگر در دلت باشد، من هم همان‌گونه؛ اگر در خلوت یاد كنی من هم در خلوت تو را یاد می‏كنم و اگر در میان جمع به یاد من باشی، من هم در میان جمعی تو را یاد می‏كنم، اما جمعی كه خیلی بهتر از اجتماع شما انسان‌هاست؛ در میان جمع فرشتگان مقربش!

مصلحتْ دیدِ من آن است كه یاران همه كار بگـذارنـد و خم طرّه‏ی یاری گیرنـد4

در پایان این مناجات، حضرت بعد از این كه آرامش دل و سرور و انس با تو پیدا شد، و از كارهای دیگری كه غیر از یاد تو كردم استغفار كردم، اما تو یك چیز دیگر هم به ما وعده دادی، و آن این است كه به یاد ما باشی؛ اكنون به وعده‏ات عمل كن.
إلهی أنْتَ قُلْتَ وَقَوْلُكَ الْحَقُّ، «یا أیُّها الَّذینَ آمَنوا اذكُروا اللهَ ذِكْراً كَثیراً * وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأصِیلاً»5؛

هر صبح و شام تسبیح خدا بگویید.

غیر از این امری كه كردی باز فرمودی: فاذكرونی اذكركم،؛ به یاد من باشید تا من هم شما را یاد كنم.
فَأمَرْتَنا بِذِكْرِكَ؛؛ امر كردی به یاد تو باشیم
وَوَعَدْتَنا عَلَیْهِ أنْ تَذْكُرَنا؛؛ و وعده دادی كه اگر یاد تو باشیم تو ما را یاد خواهی كرد.
تَشْرِیفاً لَنا وَتَفْخِیماً وَإعْظاماً؛
به ما شرف و عظمت بخشیدی، و ما را بزرگ شمردی به اینكه چنین وعده‏ای دادی كه یادی از ما كنی.
وَها نَحْنُ ذاكِرُوكَ كما امرتنا، فَأنْجِزْ لَنا ما وَعَدْتَنا؛؛ اكنون آن‌چنان كه تو امر كردی به یاد تو و ذاكر تو هستیم؛ پس تو هم به وعده‏ات عمل كن.
در آخر هم نامی را می‌خواند كه من یادم نمی‏آید كه جای دیگری ذكر شده باشد؛ اما اسمی است كه برای اینجا خیلی مناسب است، یا ذاكِرَ الذّاكِرینَ؛؛ ای كسی كه یاد می‏كنی كسی را كه تو را یاد كند.
وَیا أرْحَمَ الرَّاحِمینَ.


1. بقره / 152.

2. زیارت جامعه.

3. وسائل‏الشیعة، ج 7، ص 159، باب استحباب ذكر الله فی الملاء.

4؛ . حافظ

5. احزاب / 42-41.