صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه هشتم: زبان مناجات

تاریخ سخنرانی: 
1386/06/29
تاریخ اثر: 
پنجشنبه, 29 شهريور, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«زبان مناجات»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 29/06/86 هم زمان با هشتم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

گناه معصوم؟

درباره مناجات‏ها و دعاها چند سؤال مطرح می‏شود. نخست این كه اصل عصمتِ انبیاء، و به خصوص پیغمبر اسلام(ص) و اهلبیت(ع) با نسبتِ گناه دادن و استغفار كردن آن‏ها چه طور سازگار است؟ دوم، حضرات چهارده معصوم(ع) كه فرموده‏اند: ما در قیامت و حتی در همین دنیا شفاعت دیگران را می‏كنیم و در شبِ اوّل قبر یا وقت جان دادن سفارش شیعیان را می‏كنیم، چگونه خودشان این همه گریه و ناله سر داده و اظهار ترسِ از عذاب الهی كرده‏اند؟ و بالاخره سؤال سوم این است كه تعبیرهایی در این مناجات‏ها است كه درباره یك گناهكار عادی هم سازگار نیست چه برسد نسبت به كسانی كه دارای چنین مقام‏هایی بوده‏اند؟ به هر حال، معمایی با توجه به این تعبیرات در دعاها برای همه ما مطرح می‏شود. بزرگان جواب‏هایی را داده‏اند. بعضی از جواب‏ها انسان را قانع می‏كند و برخی دیگر نیز جواب‏های قانع‏كننده‏ای ندارد.
بعضی اظهار داشته‏اند كه اساساً این دعاها و مناجات‏ها برای تعلیم دیگران است. در واقع دعاهایی كه از ائمه اطهار(ع) نقل شده، متناسب با حالِ معصیت‏كاران است. ولی باید گفت: بسیاری از دعاها این طور نیست. همان طور كه می‏دانیم گریه‏های پیامبر اكرم(ص) و ائمه اطهار(ع) به گونه‏ای بود كه آنان بیهوش می‏شدند و به حالت اغماء می‏افتادند، كسانی هم كه آنان را می‏دیدند، می‏پنداشتند كه از دنیا رفته‏اند. آیا این حالات فقط برای تعلیمِ دیگران بوده است؟ علاوه بر این، قرآن خطاب به پیامبر(ص) می‏فرماید: «وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ1»، یعنی برای گناهت استغفار كن. روایتی است خطاب به حضرت عیسی(ع)، خدای متعال به ایشان كه از بزرگترین پیغمبران خداست می‏فرماید:«وَ اعْلَمْ أَنَّ سُرُورِی أَنْ تُبَصْبِصَ إِلَیَّ2»؛ یعنی تو در مقابل من آن چنان به خاك بیفت و صورتت را روی خاك بمال، مثل سگی كه در مقابل صاحبش تملق می‏كند! و این تعبیری است كه در حدیث قدسی آمده است.
برخی به گونه‏ای دیگر پاسخ سؤالات را داده‏اند. آنان اظهار می‏دارند كه همه این دعاها و این حالات برای تعلیم دیگران نیست؛ بلكه «حسنات الابرار سیئات المقربین3». درست است كه انبیاء و ائمه معصومین(ع) مرتكب گناهانی كه در شرع از آن‏ها نهی شده نمی‏شوند؛ ولی آنان متناسب با مقام و شأن خودشان گناهانی دارند كه این توبه‏ها، استغفارها و گریه‏ها از آنهاست. فرض كنید شخصیتی محترم در مجلسی نشسته است. حال اگر یك خادمی یا یك بچه‏ای، در این مجلسی حرف نامربوطی بزند، آن شخص بزرگوار اصلاً به او اعتنا نمی‏كند؛ اما اگر این كار را كسی انجام دهد كه دارای مقاماتی باشد؛ برای او یك گناه بزرگی است. چه بسا كسانی كه دارای مقامات بزرگی هستند، نزدیكان خود را به واسطه یك حركات ساده‏ای مؤاخذه یا عزل كنند. به بیان دیگر، انسان‏های خوب كارهایی را انجام می‏دهند كه اگر آن كارها را كه كسانی كه مقرب هستند انجام دهند، گناه محسوب می‏شود. در همین زمینه به یك داستان توجه كنید، می‏گویند: وقتی مرحوم آخوند ملا محمد كاشی كه از بزرگان علما و اوتاد بود، برای نماز شب بر می‏خواست، در و دیوار نیز با او تسبیح می‏گفتند. ایشان روزی در صحن مدرسه صدر اصفهان می‏بینند كه یك ایلیاتی با دستپاچگی وضو می‏گیرد و با سرعت دو ركعت نماز می‏خواند. وی به آن مرد می‏گوید چه كار كردی؟ آن مرد اظهار می‏دارد: من فقط خواستم به خدا بگویم كه من یاغی نیستم و می‏دانم این نماز من، نماز نیست. در این حال مرحوم آخوند كاشی به گریه می‏افتد و می‏گوید: این نماز تو از نمازهای ما خیلی بهتر است. در واقع این نمازی كه ما به آن افتخار می‏كنیم و امیدواریم كه موجب نجاتمان شود، برای مقربین بزرگ‏ترین گناه است و جسارت به خدای متعال محسوب می‏شود. مرحوم امام5 در توجیه این مسأله می‏فرمایند: فرض كنید فردی پایش شكسته است و نمی‏تواند پایش را جمع كند. در این حال شخص بزرگی به عیادت او می‏آید. آن شخص مریض عذرخواهی می‏كند كه آقا ببخشید من نمی‏توانم پایم را جمع كنم! آن شخص مریض از این شرمنده است كه چطور باید در مقابل این شخص محترم پایش را دراز كند، با اینكه تقصیری ندارد، اما از این حال خودش شرمنده است. برای اولیاء خدا چیزهایی كه تقصیری هم ندارند و از لوازم انسان بودن و در دنیا زندگی كردن است، یك گناه تلقی می‏شود.
به هر حال این جواب تا حدود زیادی این اشكالات را پاسخ می‏دهد. ولی باز نسبت به بعضی از سؤالاتی كه عرض شد، خیلی جواب قانع‏كننده‏ای به نظر نمی‏رسد. اصلِ این كه انسان بتواند بفهمد كه چرا انبیاء برای خودشان قائل به گناه هستند، چرا استغفار می‏كنند و چرا گریه می‏كنند. تا حدّی قابلِ فهم است. اما كسی كه می‏داند گناهانش یك قصور ذاتی است و لازمه زندگی در این دنیاست، چرا باید آن كار را آن قدر زشت بداند كه از ترس خدا غش كند؟ و به تعبیری بگوید: «فمن یكون أسوء حالا منی إن أنا نقلت علی مثل حالی إلی قبری4»، چه كسی از من بدحال‏تر است، وضعش بدتر از من است؟ یا این كه بگوید: خدایا من هر وقت گفتم كه اهل توبه شدم و دیگر كارهای زشت را ترك می‏كنم و به عبادت می‏پردازم، حادثه‏ای برایم پیش آمد كه من را از نماز خواندن باز داشت و حال نماز خواندن و مناجات را از من سلب كرد. چرا این طور شد، آیا من مجالستم با علما كم شده؟ آیا به خاطر این است كه با اهل لهو و لعب رفاقت كردم؛ «كلما قلت قد تهیأت و تعبأت و قمت للصلاة بین یدیك و ناجیتك ألقیت علی نعاسا إذا أنا صلیت و سلبتنی مناجاتك إذا أنا ناجیت».
جوابی كه در این زمینه داده شده این است كه: امام چون مسئول پیروانش است، خود را جای آنان می‏گذارد. «یَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ5»؛ در روز قیامت هر گروهی به دنبال امامی محشور می‏شوند، گویی كه قافله‏ای هستند و یك قافله سالاری دارند و او باید از پیروان خود دفاع كند. پس امام در این عالم خود را تنزل می‏دهد و فرض می‏كند كه یكی از پیروانش می‏باشد. البته پذیرفتن این جواب تا حدی مشكل است. ولی به هر حال، شاید این پاسخ برای بعضی از دعاها به خصوص آنها كه در مقام تعلیم به دیگران هستند، متناسب باشد، ولی این جواب باز همه اشكالات را برطرف نمی‏كند و قانع كننده نیست.
اما جواب دیگری هم هست كه شاید بیانش سخت‏تر و تصوّرش مشكل‏تر باشد، اما به نظر می‏رسد اگر درست تصور شود، تصدیقش چندان مشكل نباشد و آن این است كه: وجود انسان مراتبی دارد. به خصوص وجود آن‏هایی كه دارای مراتب كاملی از انسانیت هستند، ذومراتب است. بالاخره آنان بدن دارند، بدن خوراك می‏خواهد، لوازمش را هم دارد، انسان برای خوردن باید اشتها داشته باشد كه این یك مرتبه از وجود انبیاء هم هست. «قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ6»؛این مرتبه در یك بچّه دو یا سه ساله، مرد پنجاه ساله و در یك شخص بی‏سواد هست، در پیغمبران و امامان معصوم نیز هست، اما این همه مرتبه وجودشان نیست. یك مرتبه عالی‏تری هم هست كه در انسان‏های دیگر نیز كمابیش پیدا می‏شود و آن این است كه انسان در سنین مختلفی، یك درك خاص دیگری در وجودش پیدا می‏شود، زشتی‏ها و زیبایی‏ها، خوبی‏ها و بدهایی را درك می‏كند و این فراتر از آن مرتبه‏ی پایین حیوانی است كه آن را مرتبه عقلانی می‏نامیم. مرتبه‏ای كه انسان رشد دیگری پیدا كرده و فقط فكر خوردن و آشامیدن و اشباع غرائز نیست، بلكه عواطفش رشد می‏كند، خوبی بعضی چیزها مثل راست گفتن و وفادار بودن را درك می‏كند كه بچه دو ساله آن‏ها را درك نمی‏كند. بچه دو ساله بلوغ یك نوجوان سیزده ساله یا یك جوان هجده ساله را ندارد، تا بالغ نشود بعضی چیزها را اصلاً درك نمی‏كند و این بلوغ، بلوغِ حیوانی است. وجود انسان در هر مرتبه‏ای یك بلوغی دارد. به یك بلوغ كه رسید، خواسته‏هایی در او پیدا می‏شود كه در افراد دیگر نیست. انبیاء نیز یك بلوغی دارند كه ما از آن هیچ نمی‏دانیم. خیلی اگر رشد كنیم، در مكتب آنان تربیت شویم، دستورات آنها را عمل كنیم، آرام آرام به یك مراتب نازلی از آن بلوغ می‏رسیم، برای مثال كسانی كه در عمل به دستورات ائمه اطهار(ع) بسیار دقت كرده‏اند، گاهی ممكن است حالی برایشان پیدا شود كه بخواهند یك روز، یك هفته، یابیشتر با خدا انس بگیرند، آنان منتظرند خلوتی پیدا كنند تا با خدا گفت‏وگو كنند. ما معنای این چیزها را نمی‏دانیم. می‏دانیم پیغمبر اكرم(ص) در وقت نماز می‏فرمودند «ارحنی یا بلال»، یعنی بلال ما را از این گرفتاری‏ها راحت كن. نقل شده است: مرحوم آقا شیخ محمد حسین اصفهانی پس از انجام عبادت‏های روزانه‏اش، خود را محاسبه می‏كرد و وقتی می‏خوابید، متكّای زیر سرش، از اشكِ چشمش خیس می‏شد. آن اشك از چه بود، نمی‏دانیم، یعنی عقلمان نمی‏رسد. هم چنین روایت داریم كه حضرت شعیب صد سال گریه كرد تا چشمش نابینا شد، خدا چشمش را به او برگرداند، باز صد سال دیگر گریه كرد. برای بار سوم خدا جبرئیل را فرستاد كه به او بگوید: اگر این گریه‏ها از ترس جهنم است من جهنم را بر تو حرام كردم، اگر از شوق بهشت است، بهشت را بر تو واجب كردم، چرا این قدر گریه می‏كنی؟ عرض كرد: خدایا تو می‏دانی این گریه‏ها نه از ترس عذاب است و نه شوق به بهشت، این گریه‏ها از محبّت و اشتیاق به دیدار توست! خطاب شد كه راست گفتی.
ما به هیچ وجه نمی‏توانیم تصور كنیم این چه گریه‏ای است. به هر حال این یك واقعیت است كه كسانی به چنین بلوغی رسیده‏اند. حال آیا برای كسی كه این چنین محبت و عشقی به خداوند دارد، توجه به غیر محبوب برایش گناه نیست؟ در واقع همین كارهایی كه برای ما واجب است و باید انجام دهیم، برای آن كسانی كه به آن مقام رسیده‏اند گناه تلقی می‏شود، آن هم گناه عظیمی كه سالها باید بگریند تا آن را جبران كنند! حقایقی در قرآن هست كه برای ما سنگین می‏آید. حضرت داود به واسطه یك قضاوت بیجا و بی تحقیق، آن قدر گریه كرد كه در روایت آمده است: كه از رطوبت اشك چشمش از زمین گیاه روئید، خواب و خوراك نداشت، شبانه روز گریه می‏كرد تا از جانب خدا سروش بخشش آمد: «إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ7»؛ ما نه تنها تو را بخشیدیم، بلكه تو را نیز خلیفه قرار دادیم و قضاوت را در اختیار تو نهادیم كه هر چه حكم كنی، حكم واقعی باشد.
بنابراین انسان دارای مراتبی است و از خصوصیات او این است كه می‏تواند در هر حال، در یكی از این ابعادِ وجودی‏اش تمركز پیدا كند، یعنی بیشتر توجهش را به آن بُعد معطوف كند و می‏تواند به آن مواهبی كه خدای متعال به بندگان خاصش داده است توجه كند.
در روایات آمده: «أَنَا أَوْلَی بِحَسَنَاتِكَ مِنْكَ وَ أَنْتَ أَوْلَی بِسَیِّئَاتِكَ مِنِّی8»؛ خدا دوست دارد كه همه خوبی‏ها را به خدا نسبت دهیم و بدی‏ها را به خود. بگوییم: من گنهكارم، من جاهلم، من عاجزم، من فقیرم؛ تو كریمی، تو لطف كردی، تو حیات دادی، تو عقل دادی، تو عصمت دادی. مگر این گونه نیست؟ همه عیب‏ها بر می‏گردد به این نداری‏ها. آن وقتی كه انسان دست خود را پُر از نداری‏ها، یعنی گناهان ببیند، می‏داند كه اگر خداوند لطف نكرده بود، چه می‏شد؟ انسان باید در مقام عبادت نهایت تذلل را داشته باشد. پیشتر بیان شد وقتی انسان به خدا نزدیك است و رحمت خدا را دریافت می‏كند كه از یك طرف از خودش هیچ نبیند و از طرفی همه فیض‏ها را از خدا بگیرد. چه وقتی انسان خود را در نهایت ذلّت و پستی و ناچیزی می‏بیند؟ آن وقتی كه همه خوبی‏ها را برای خدا بداند. البته برای خدا هم هست، فقط باید نگاهش به همان نداشته‏های خود باشد.

منشأ گناهان

منشأ همه گناهان، بی عقلی و بی‏معرفتی است. آن كه منم این نداشته‏ها و این فقرهاست و هر چه دادی از توست. انسان وقتی ببیند كه خود منشأ همه فسادها هست، و همه خوبی‏ها از خداست، اصلاً به هیچ‏چیز خود نمی‏نازد و نمی‏بالد. می‏گوید همه چیز برای توست، هر وقت بخواهی می‏گیری، وقتی هم كه دادی امانت است و مال من نیست. با این حال است كه می‏شود انسان همه گناهان را به خود و همه خوبی‏ها را به خدا نسبت دهد. بنابراین وقتی معصوم می‏گوید: خدایا گناهان از من است، تو من را نگه‏دار، ناظر به این مقام خود است. مؤمنینی هم كه مراتب نازلتری داشته باشند، هر كدام به اندازه معرفتشان همین بیان را دارند. پس با قدری تحلیل و پرورش این جواب، می‏توانیم به بیشتر آن اشكالات پاسخ دهیم. ان شاء الله خدا به ما معرفتی دهد كه این شبهه‏ها مانع از توجهمان نشود. آن حالات ائمه و انبیاء به واقع بوده است. شوق، گریه‏ها، عبادت‏ها، حتی خوف‏ها، خوف از عذاب، با مقام و عصمتشان هیچ گونه منافاتی ندارد.
پروردگارا بر محبت و ولایت و معرفت ما بیفزای.


1. غافر، 55.

2. الكافی، ج 2، ص 502.

3. بحارالأنوار، ج 25، ص 205، باب 6.

4. مصباح‌المتهجد، ص 590، دعای سحر معروف به ابوحمزه ثمالی.

5. اسراء، 71.

6. كهف، 110.

7. ص، 26.

8. الكافی، ج 1، ص 157، باب الجبر و القدر، روایت 3.