صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه دهم: بر سر دو راهی

تاریخ سخنرانی: 
1386/06/31
تاریخ اثر: 
شنبه, 31 شهريور, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«بر سر دو راهی»

آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 31/06/86 هم زمان با دهم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

امیال حیوانی و انسانی

صرف نظر از بحث‏های علمی، فلسفی و تعبّدی، وقتی به درون خودمان نگاه و تأمّل می‏كنیم می‏بینیم حركات و رفتارهای اختیاری ما از میل‏هایی سرچشمه می‏گیرد كه به طور غریزی و فطری در وجود ما هست. به گونه‏ای كه اگر بعضی از این امیال نباشد، اصلاً حیات ما دوام پیدا نمی‏كند مانند این كه اگر میل به خوردن و آشامیدن نباشد، بچه شیر نمی‏خورد و زنده نمی‏ماند. بعضی از این میل‏ها موجب بقای نسل انسان می‏شود و همینطور انواع و اقسامِ غرایزی كه در انسان هست هر كدام نقشی را در زندگی انسان ایفا می‏كند. یك سلسله میل‏ها هم هست كه تدریجاً با تكامل انسان شكوفا می‏شود. مایه‏ی اولیه‏اش در انسان هست، لكن خودآگاه و فعّال نیست. غالب این میل‏ها مربوط به كمالات انسانی یا مرتبه انسانی و عقلانی آدمی است؛ مراتب عالی‏تری از انسانیت و میل‏هایی كه بالاتر از خوردن و آشامیدن و شكم و دامن است. در اولیای خدا و مؤمنینی كه در مكتب انبیاء و امامان تربیت شده باشند به تناسب كمالشان این میل‏ها شكوفا می‏شود.
میل‏های حیوانی یا غرایز پست، اگر شدّت پیدا كنند، حالتِ طغیان و سركشی پیدا می‏كنند به طوری كه در وجودِ انسان، مانع از فعّالیتِ بعضی از میل‏ها و غرایز دیگر می‏شوند. مثلاً جوانی كه در شرایط خاصّی بیشتر توجهش به امور حیوانی است كمتر دنبالِ درس خواندن می‏رود؛ با اینكه میل علم دوستی و حقیقت جویی یك میلِ فطری انسانی است، اگر به هر كسی بگویند نادانی، خوشش نمی‏آید ولی اگر انسان توجهش بیشتر به آن میل‏های حیوانی باشد، از ارضای این میل باز می‏ماند و كم كم طوری می‏شود كه اصلا رغبتی به درس خواندن و مطالعه و بحث علمی پیدا نمی‏كند. بدتر این كه گاهی آن امیال حیوانی مانع می‏شوند از اینكه یك سلسله میل‏هایی كه كاملتر و لطیف‏تر هستند به فعلیّت برسند و حتی طوری می‏شود كه آدم باور نمی‏كند چنین چیزهایی شدنی است. حتی بعضی از اهل قلم گفته‏اند آیاتی كه مربوط به محبّت خداست مجازی است و به معنای محبّتِ رحمت خدا و محبّتِ ثواب خدااست؛ این معنی ندارد كه آدم بگوید خدا را دوست دارم، خدا كه دوست داشتنی نیست! این میل اصلاً در آنها شكوفا نشده و نمی‏دانند محبت و دوست داشتن خدا یعنی چه؛ می‏گویند اصلاً نمی‏شود. آن عاملی كه ما را وادار می‏كند به این میل‏های پست دامن بزنیم و دنبالش برویم همان نفس امّاره است. خود نفس در قرآن فی حد نفسه بار ارزشی مثبت یا منفی ندارد، «وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواه1»؛ خداوند نفس انسان را كه ساخت و كامل كرد، هم كار خوب را به او الهام كرد و هم كار بد را، یعنی ما یك سلسله خواست‏هایی داریم كه نتایج خوبی دارد و موجب تكامل ما می‏شود؛ یك سلسله خواست‏هایی هم داریم كه وقتی زیاد به آنها بپردازیم و از حد خودش تجاوز كند مانع از رسیدن انسان به كمال می‏شود. آن‏هایی كه بی بند و باری را اقتضاء می‏كند و مرز ناشناس است، موجب فجور می‏شود: «فَأَلْهَمَها فُجُورَها»؛ آن‏هایی هم كه موجب رعایت مرز می‏شود و باعث می‏شود كه انسان خودش را بپاید كه در بند نیفتد و بی بند و بار نشود؛ می‏شود «وَ تَقْواها». منتها آن میل‏های حیوانی كه ما را به فجور دعوت می‏كند، زودتر در همه شكوفا می‏شود كه طبیعی است اما میل به تقوی تدریجاً باید رشد كند.

تزاحم امیال و نور عقل

همین میل‏هایی كه مربوط به دنیاست، گاهی در عمل تزاحم پیدا می‏كند. هر كسی می فهمد كه در آینده احتیاج به یك زندگی دارد: سرپناهی، خانه‏ای، راه درآمدی. همین فكر باعث می‏شود از بعضی امیال، مثل میل به راحت‏طلبی بگذرد و دنبال درس و كار برود و سرمایه‏ای پیدا كند. قوه‏ای كه به ما می‏گوید مقداری از خواسته‏هایت را صرف نظر كن و دنبال كار برو، اسمش عقل است. عقل كارش این است كه بین میل‏ها مقایسه می‏كند. می‏گوید بعضی‏هایش مهم‏تر و ارزش‏مندتر است. كسی كه به جای گردش و تماشای فیلم و شب نشینی، حداقل شب امتحان برای درس خواندن بی خوابی می‏كشد و به خودش زحمت می‏دهد، برای چیست؟ برای اینكه برایش روشن شده كه این كار نتیجه‏اش بهتر است. لذت بعدی‏اش بیشتر است. درست است كه آنها را هم برای لذت‏های مادی می‏خواهد، اما لذت‏هایی وجود دارد كه با دوام‏تر است و لذتش بیشتر. این مقایسه، یك روشنایی است، نوری است در باطن انسان.

شدت و دوام لذت

ملاك ترجیح لذت‏ها توسط عقل یكی به لحاظ زمان و دوام است و یكی هم به لحاظ شدتشان است. فرض كنید دو تا لذت وجود دارد، اما یكی خیلی لذت دارد ولی دیگری نه، متعارف است، خب اینجا عقل آدم می‏گوید آن را انتخاب كن كه اولاً لذتش و ثانیاً دوامش بیشتر است. این دو ملاك فطری است كه عقل آدمیزاد حكم می‏كند. قرآن هم می‏فرمایید: «وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقی2»؛ لذتهای آخرت هم بهتر از لذتهای دنیاست و هم بقایش بیشتر است. اگر همه‏ی عمر آدم هم به لذت بگذرد، هفتاد تا صد سال است اما لذت آخرت بینهایت است. پس عقل می‏گوید باید چه كرد؟ آنجایی كه تزاحم ندارد خب جمع می‏كنیم؛ «رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً3»؛ اما اگر تزاحم داشته باشد؟! تشخیص این كه بعضی لذائذ دنیا مانع از لذت آخرت می‏شود، یا با عقل است یا با نقل. عمده‏اش را از وحی و قرآن و سنت می‏فهمیم. ولی به هر حال وقتی فهمیدیم كه آن لذت‏ها پایدارتر و بهتر است و با این لذّت زودگذر جمع نمی‏شود؛ عقل می‏گوید باید آن را اختیار كرد. اگر آدم دنبال لذت شكم یا دنبال دامنش برود، لذتی دارد، اگر دنبال خدمت به خلق یا تحصیل علم هم برود لذت دارد، و یا بعدها می فهمد عبادت هم لذت‏هایی دارد ولو در آخرت. حالا اگر مقایسه كند، می‏فهمد كه لذت‏های مادی با لذایذ اخروی و معنوی قابل مقایسه نیست.

جنگ بین عقل و نفس

در واقع بین این دو نوع لذت و این دو انگیزه جنگ است. عقل فقط نشان می‏دهد، منتها چون عقل غالباً قضاوتش به نفعِ لذائذ مادّی و دنیوی نیست مسامحةً می‏گویند عقل با نفس می‏جنگد. آن لذائد پست را به نفس نسبت می‏دهند، در مقابلش آن كه می‏گوید نكن، عقل است. در صورتی كه آن دویی كه با هم می‏جنگند لذتهاست. ولی مسامحةً به حامل آن لذتهای پست، نفس می‏گویند و به حامل آن لذت‏های برتر، آن كه آدم را وادار می‏كند كه لذتهای پست را رها كند می‏گویند عقل. این كه در علم اخلاق می‏گویند، نفس با عقل می‏جنگد یا بعضی‏ها نفسشان غالب است بعضی عقلشان، در واقع بین دو غریزه یا دو میل است. عقل كارش فقط روشن كردن است. دعوایی با كسی ندارد. در واقع همه خواسته‏های فطری انسان، با هم قابل جمع نیستند. این زندگی طوری است كه آدم در بسیاری از اوقات باید یكی را انتخاب كند.

دوتا من!

این «من»؛ چیست كه در مقابل «نفس»؛ می‏گویم: خدایا من از این نفس شكایت می‏كنم. «نفس»؛ كه همان «من»؛ است كه دارای غرایز است و دائماً آدم را به سمت مراتب حیوانی و پست هل می‏دهد و مانع از این می‏شود كه آدم تعالی پیدا كند. من كه می‏خواهم مبارزه كنم، من كی هستم؟ آیا دو تا «من»؛ داریم؟ بله در تعبیرات گفته می‏شود، انسان یك منِ حیوانی و یك منِ انسانی و ملكوتی دارد. امّا شاید این تعبیر خیلی دقیق نباشد. بالاخره من یك «من»؛ هستم! هم خواسته‏های مادّی دارم و هم خواسته‏های معنوی. هم شكمم گرسنه می‏شود و غذا می‏خواهد و هم وقتی در پیشگاه الهی احساسِ پستی می‏كنم دلم می‏خواهد به خدا تقرب پیدا كنم. این همان منم دیگر! پس چطور من از نفس خودم شكایت می‏كنم؟ این واقعاً بحثی است كه از نظر علمی و عقلی جای تحقیق دارد.این جمله‏ی معروفی است كه «النّفس فی وحدتها كل القوی»؛ نفس قوای متعددی دارد كه در عین اینكه كثیرند، اما نفس یكی است، همه‏ی اینها اتحاد دارد. ولی به هر حال برای اینكه در تفاهم آسانتر باشد، به آن بخش یا حیثیتی از نفس كه دارای غرایز پست حیوانی است، می‏گوییم نفس (یا نفسِ امّاره) و به آن حیثیتی از نفس كه ما را به تعالی دعوت می‏كند، می‏گوییم: خود ملكوتی، خود انسانی، نفس ملكوتی. و الا در حقیقت هر دو بخش‏ها و حیثیت‏هایی از یك موجودند. در حقیقت آن تزاحم، بین خواسته‏های مختلفی است كه در درجات مختلف برای وجود انسان است. انسان یك موجود است، اما درجات و شؤون مختلفی دارد، هم عرضی و هم طولی. خب حالا من كه دارم شكایت می‏كنم از نفس خودم، یعنی چه؟ این نشان می‏دهد كه خدای متعال در این وجود انسانی كه قوا و خواست‏های مختلفی دارد حیثیات متفاوتی به ودیعت نهاده است كه یك حیثیتش حیثیت تصمیم‏گیری است.

حیثیت تصمیم‌گیری

وقتی انسان با دو كارِ متزاحم مواجه شد، ناچار است انتخاب كند، باید یك قوه‏ای تصمیم بگیرد كه یكی را انجام بدهد، این هم یك قوه است، منتها این تصمیم‏گیری‏ها در كارهای ساده و شرایط عادی، آسان است. امّا وقتی این خواستها طغیان می‏كند، تصمیم‏گیری مشكل می‏شود. تا وقتی این خواستها به حدّ طغیان نرسیده باید فرصت را غنیمت شمرد. تمهیداتی كرد كه آن خواستهای حیوانی و پست طغیان نكند. باید زمینه‏ای فراهم كنم كه همیشه خواستِ الهی را بر خواستِ نفسانی مقدّم بداریم. تصمیم بگیریم! اگر طغیان كرده باشد و محكومِ سركشی یك غریزه باشیم دیگر نمی‏توانیم زود تصمیم بگیریم.

اهمیت تفكُّر

این همه كه در قرآن و روایات، راجع به تفكر سفارش شده برای این‏جاست. آدم وقتی غضب كرده و در حال جوش و خروش است دیگر عقلش فعال نیست، جا ندارد به او بگویند بنشین فكر كن! چه فكری؟ آنجا داد می‏زند و حمله می‏كند چون قدرت فكر كردن ندارد، اما تا به حد هیجان نرسیده است می‏تواند فكر كند. آن وقتی كه آدم حالت آرامی دارد و هیجان غرایز در وجودش نیست؛ باید غنیمت بشمارد؛ برای فكر كردن و تصمیم صحیح گرفتن. ببینید چقدر آیات قرآن مطالب مختلفی را بیان می‏كند و می‏گوید: «إِنَّ فِی ذلِكَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَكَّرُونَ4»، «لَعَلَّهُمْ یَتَفَكَّرُونَ»، «أَفَلا تَعْقِلُونَ»؛ مگر نمی‏فهمید، مگر عقل ندارید؟ گاهی سؤال مطرح می‏كند شما كه عقل دارید بگویید این كار بهتر است یا آن؟ «آللَّهُ خَیْرٌ أَمَّا یُشْرِكُونَ5»؛ «... لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ * فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ6»؛ آخر دنیا و آخرت را با هم بسنجید ببینید كدام بهتر است؟ «وَ الْآخِرَةُ خَیْرٌ وَ أَبْقی»؛ مگر عقل شما این را نمی‏گوید، مگر توی كارهای دنیوی خودتان آن را كه لذتش شدیدتر است ترجیح نمی‏دهید، مگر آن را كه لذتش با دوام‏تر است ترجیح نمی‏دهید؟ چطور پای آخرت كه می‏آید دیگر عقلتان كار نمی‏كند؟ «بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِی الْآخِرَةِ7»؛ وقتی نوبت به آخرت می‏رسد علم‏ها ته می‏كشد و عقل از كار می‏افتد! بنابراین، ما باید عقلمان را به كار بگیریم، قبل از اینكه هیجانات بر ما غالب شود و ما را به راه شر سوق دهد، با فكر و تعقّل زمینه را برای تصمیم‏گیری صحیح فراهم كنیم. این راحت‏ترین و عاقلانه‏ترین كاری است كه می‏شود برای جلوگیری از افتادن در مهالك انجام داد.

اعتصام و توكّل

همه‏ی افراد این كار و فكر را می‏توانند بكنند، اما كسی كه معرفتِ توحیدی پیدا كرده می‏داند همه‏ی كارهای خیر دست خداست. این را پذیرفته كه «أَنَا أَوْلَی بِحَسَنَاتِكَ مِنْكَ وَ أَنْتَ أَوْلَی بِسَیِّئَاتِكَ مِنِّی8». انسان موحّد غیر از این كه فكر می‏كند و می‏خواهد با نیروی خودش تصمیم بگیرد و جلوی هیجانات نفس و تأثیرات نفسِ امّاره را بگیرد؛ می‏گوید: من پناهگاهی دارم كه قدرت بینهایت دارد، البته فكر و توفیق فكر كردن را هم او می‏دهد، پس اول خوب است سرچشمه را بگیرم. بگویم خدایا تو من را از شرّ نفس امّاره نجات بده، این است كه وقتی توجه پیدا كرد به خطرهای نفس امّاره و آثار سوئی كه بر هیجانات حیوانی و شیطانی مترتب می‏شود، بهترین راهِ نجاتش این است كه خودش را در دامن خدا بیندازد. یعنی خودش را متّصل كند به یك قدرت بینهایتی كه هیچ قدرتی در مقابل او تاب مقاومت ندارد. این همان حالت دعا و مناجات و توسل به خدا و راه خداست و آن چنان نیرویی به انسان می‏دهد كه در مقابل هر نیروی شیطانی می‏تواند مقاومت كند. بستگی دارد به پایه‏ی معرفتش و اینكه چه اندازه بتواند از این معرفت استفاده كند و رابطه‏اش را با خدای خودش تقویت كند.


1. شمس، 8-7.

2. اعلی، 17.

3. بقره، 201.

4. رعد / 3.

5. نمل / 59.

6. بقره / 220-219.

7. نمل / 66.

8. الكافی، ج 1، ص 157، باب الجبر و القدر، روایت 3.