صوت و فیلم

صوت:
,

فهرست مطالب

جلسه پانزدهم : انواع خوف

تاریخ سخنرانی: 
1386/07/05
تاریخ اثر: 
پنجشنبه, 5 مهر, 1386

 

بسم الله الرحمن الرحیم

راز و نیاز

«انواع خوف»

   ؛ آن چه پیش رو دارید گزیده‏ای از سخنان حضرت آیة اللّه علامه مصباح یزدی(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبری است كه در تاریخ 05/07/86 مطابق با پانزدهم ماه مبارك رمضان 1428 ایراد فرموده‏اند. باشد تا این رهنمودها چراغ فروزان راه هدایت و سعادت ما قرار گیرد.

معنای خوف و خشیت
گفتیم «خوف»؛ تقریباً دو معنا دارد. یكی آن حالت نگرانی و ترسی است كه برای انسان از وقوع یك امرِ ناگواری پیش می‏آید و یكی هم جایی كه صحبت از این كه ضرری به انسان برسد نیست، بلكه یك حالت انفعالی است كه در مقابل درك یك عظمت برای انسان حاصل می‏شود. احساس كوچكی و خود باختگی در مقابل یك عظمت. خشیت هم همین دو معنا را دارد و موارد خوف و خشیت كه در قرآن و غیر آن وجود دارد تفاوتی نمی‏كند.

نمونه هایی از خوف و خشیت در قرآن
«لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْیَةِ اللَّهِ
1»؛ اگر این قرآن را بر كوه نازل می‏كردیم، از خشیت الهی از هم می‏پاشید. كلمه‏ی خشیت در اینجا به كوه نسبت داده شده است. با اینكه كوه نمی‏ترسد خدا عذابش كند. این نظیر همان آیه‏ی شریفه‏ای است كه «فَلَمَّا تَجَلَّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكّاً2»؛ اگر كوه عظمت ربوبی را درك كند از هم می‏پاشد. درباره‏ی ملائكه می‏فرماید: «وَ یُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلائِكَةُ مِنْ خِیفَتِهِ3»؛ اینجا «خوف»؛ را به شكل ؛ «خِیفَتِهِ»؛ به كار برده؛ فرشتگان از خوف الهی تسبیح می‏گویند. این كه فرشتگان چه طور خوف الهی را درك می‏كنند نمی‏دانیم. ولی اجمالاً می‏دانیم فرشتگان مثل ما نیستند كه تكلیف به امری داشته باشند تا اگر تخلف كردند عذاب بشوند. احساس شكستگی، حقارت، ضعف و ناچیزی در مقابل یك عظمتِ بی نهایتی است كه درك می‏كنند. این غیر از آن است كه، «یَخافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ4»؛ یا «فَقِنا عَذابَ النَّارِ5»، كه مربوط به ترس از عذاب و ترس از خطری است كه متوجه انسان است.

خوف از عذاب دنیوی
در این جا متعلق خوف ضرر خود انسان است. كسی كه معتقد است اختیار عالم دست خداست، آن وقت می‏ترسد كه خدا به او عذابی نازل كند. مریض یا فقیرش كند. چنین خوفی طبیعی است. اگر اعتقاد به خدا داشته باشد، اگر چه به قیامت اعتقاد پیدا نكرده است، از خطرهای دنیوی می‏ترسد. قرآن نسبت به چنین خطرهایی می‏گوید: شما باید از مشكلات آینده كه در همین دنیا برایتان پیش می‏آید از خدا بترسید: «إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیكُمْ بِماءٍ مَعِینٍ6»؛ اگر آبهای شما خشك شود و فرو برود چه كسی به شما آب گوارا می‏دهد؟ قبلاً چشمه‏های آب بوده ولی حالا با موتور آب بیرون می‏آورند. می‏گویند در آینده جنگ بر سر آب است! قرآن از همین راه مردم را می‏ترساند و انذار می‏كند. یا گاهی می‏فرماید: این باغ‏های میوه و درختان سبزی كه دارید اگر خدا آتشی بفرستد و اینها را بسوزاند، چه خواهید كرد؟! می‏بینیم گاهی در یك گوشه‏ی دنیا، صدها و هزارها هكتار جنگل می‏سوزد و خاكستر می‏شود. در سطح جامعه و كشوری كه حیاتش به جنگل است، اگر جنگل بسوزد و خاكستر شود بلای عظیمی است. پس آنهایی كه حتی اعتقاد به قیامت ندارند اگر فكر و توجهی داشته باشند باز هم به خاطر عذاب‏های دنیوی باید از خدا بترسند.

 خوف از ذلّت
بالاتر از این آن‏هایی كه معرفت بیشتری دارند و سطح انسانی‏شان رشد كرده است، غیر از این نعمت‏های مادی از چیزهایی دیگری هم می‏ترسند. انسان‏های شریف برای آبروی خودشان خیلی ارزش قائل‏اند. از چیزهایی كه آدم می‏ترسد این است كه در یك جامعه‏ای آبرویش بریزد و به ذلّت بیفتد. این دوست داشتنِ احترام، دوست داشتن عزّت و آبرو یك مرتبه‏ی بالاتری از انسانیت است. بیش از دوست داشتن خوردنی‏ها و آشامیدنی‏هاست. آنجایی كه انسان ایمان به آخرت داشته باشد ترسش چندین برابر افزوده می‏شود. چون عذابهای دنیوی زمانش محدود بود؛ ولی وقتی معتقد به آخرت شد احتمال اینكه عذابهای طولانی، قرنها، بلكه عذاب ابدی، شامل حالش شود، خواه ناخواه مبتلا به خوفی بزرگ می‏شود. و این خوف به سلامت نفس و رقت قلب خودش بستگی دارد. اگر كسی گناهی هم مرتكب نشده است، آیا اطمینان دارد كه در آینده هم مرتكب نمی‏شود؟ بودند كسانی كه عمری را به سلامت و پاكی و تقوا زندگی كردند اما اواخر عمرشان عاقبت به شر شدند. مثال واضحش ابلیس است! در بین انسان‏ها هم زیاد بودند: مثل بلعم باعورا. «وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ مِنْه7»؛ حتی بعضی امامزادگان، كسانی كه سالیانی با احترام در میان مردم زندگی كردند، اواخر عمرشان فریب شیطان خوردند و فاسد شدند. فطری انسان است كه اگر خطری را در آینده احتمال بدهد از آن می‏ترسد. خطر اینكه از نعمت‏های اخروی محروم بشود، خطر این كه روزی بیاید كه از چشم خدا بیفتند و خدا به ایشان اعتنایی نكند. خطر این كه... .

خوف اولیاء الله
و امّا آن خوفی كه به معنای احساس كوچكی و حقارت در پیشگاه عظمت الهی است، غیر از خوف از عذاب است كه تلخ بود. اصلاً آن خوفی است كه اولیاء خدا از خدا می‏خواهند عظمتش را به ایشان نشان بدهد. خوف اینها خوفی است كه خیلی شیرین است. البته ما كه یقین به آخرت داریم انشاء الله دیگر خوف دنیا نباید خیلی برایمان مهم باشد و باید بیشتر نگرانی‏مان از عالم ابدی باشد. وقتی انسان توجهش به خطرهایی كه او را در دنیا و آخرت تهدید می‏كند معطوف می‏شود، می‏بیند در مقابل اراده‏ی خدا چیزی ندارد كه بتواند مقاومت كند، «إِنْ یَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ8»؛ اگر خدا بخواهد بدی، سختی و ضرری به انسان برسد، هیچ كس نمی‏تواند جلویش را بگیرد. اولیاء خدامی دانند موجودی هستند كه «لا أَمْلِكُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَ لا ضَرّاً9»؛ از خودم هیچ توانایی ندارم. اگر خدا اراده كند من را به جهنّم ببرد چه كنم؟ در بعضی از مناجات‏های امیرالمؤمنین(ع) هست (صحیفه‏ی علویه را ملاحظه بفرمایید) كه می‏فرماید: خدایا اگر روز قیامت دستور بدهی علی را بگیرید و به سوی جهنّم بكشید، من چه چاره‏ای بیندیشم؟ تصور كنید! محال كه نیست، تناقض هم لازم نمی‏آید! اگر تو گفتی علی را به جهنّم ببرید من چه كار كنم؟ این را می‏فرمود و زار زار گریه می‏كرد.

یأس از رحمت الهی
همین كه بنده‏ی ناچیزی كه تمام هستی‏اش از خداست، عصیان خدا بكند، یعنی بگوید تو گفتی این كار را بكن اما من نمی‏كنم؛ تو گفتی نكن، امّا من می‏كنم؛ معنایش سركشی در مقابل خداست. البته كم پیدا می‏شود كه مؤمن با توجّه گناه كند. اینها غفلت است. ولی اگر توجّه كند معنی كارش عصیان است. به معنای این است كه خدایا درست است تو گفتی این حرام است، امّا من اعتنایی ندارم. اگر من از خودم قدرتی داشتم؛ چشم و گوش و زبانم مال خودم بود و در مقابل خدا چنین حرفی می‏گفتم خیلی زشت بود، چه رسد به این كه همه‏ی اینها مال اوست. با چشم و گوش و زبانی كه تو دادی، علیه خود تو...! همین را آدم تصور كند كافی است تا زنده هست سرش را زیر بیندازد و از خجالت سر بلند نكند. اما پرداختن به امور مختلف و توجه به دنیا و گرفتاری‏هاو غیره، انسان را غافل می‏كند. این فرصت‏های ماه مبارك رمضان، به خصوص سحرها، برای این است كه مقداری فكر كنیم كه چه كار داریم می‏كنیم؟! با چه كسی مخالفت می‏كنیم و عاقبتش چه خواهد شد؟
گاهی ممكن است آن قدر خوف بر انسان غالب شود كه به كلّی از خودش مأیوس بشود. در روایت نقل شده است: یكی از كارگزاران عبّاسی عدّه‏ای از ذریّه‏ی پیغمبر را به امر هارون الرشید به شهادت رسانده بود. یكی از دوستانش در ماه مبارك رمضان بر او وارد شد و دید دارد غذا می‏خورد. از او پرسید: مگر نمی‏دانی ماه رمضان است؟ جواب داد آری، ولی كار من از این حرفها گذشته. پرسید: چه طور گذشته؟ گفت: نپرس، دیگر فایده ندارد. بعد داستانش را نقل كرد: هارون الرشید فرستاد دنبال من گفت كه تو چه قدر به من علاقه داری؟ گفتم علاقه‏ی من به شما این است كه حاضرم جانم را فدای شما كنم. گفت خب برو! هنوز به خانه نرسیده بودم، باز فرستاد دنبال من كه برگرد. باز گفت: چه قدر به ما علاقه داری؟ گفتم: حاضرم جانم و هر چه دارم در راه شما بدهم. گفت: خب برو! باز رفتم طرف منزل، مرتبه‏ی سوم فرستاد سراغ من. برگشتم گفتم: چه می‏فرمایید قبله‏ی عالم. گفت: تو چقدر به ما علاقه داری؟! فهمیدم آنچه گفتم هنوز برایش قانع كننده نبوده، گفتم حاضرم جانم، مالم، عزیزانم و دینم را برای شما بدهم. گفت حالا درست شد. یك غلامی را صدا زد و گفت همراه این غلام برو هر كاری كه گفت بكن. همراهش راه افتادم. من را به زندان مخوفی برد. اما من نمی‏دانستم افرادی كه در آن زندان بودند كیستند. غلام گفت: اینها را سر بِبُر. همه را سر بریدم. شصت، هفتاد نفر از ذریّه‏ی پیغمبر را در یك شب سر بریدم. در اتاق آخر پیرمردی بود. نوبت كه به او رسید گفت می‏فهمی داری چه كار می‏كنی؟ گفتم چه كار می‏كنم؟ گفت شصت نفر از ذریّه‏ی پیغمبر را سر بریدی؟! جواب پیغمبر را چه خواهی داد؟ گفتم: شما اولاد پیغمبر هستید؟ گفت: بله، همه‏ی اینهایی كه كشتی اولاد پیغمبر بودند، من هم اولاد پیغمبرم. دستم لرزید و دیدم دیگر كار از كار گذشته. از این به بعد دیگر امیدی به آمرزش ندارم. راوی می‏گوید این خبر را به حضرت رضا(ع) عرض كردم. حضرت فرمودند: گناه یأس از رحمت خدا از آن قتل‏هایش بیشتر است! اگر انسان به آن حدی رسید كه دیگر ناامید شد و گفت: دیگر فایده ندارد اینجاست كه باز باید به خدا پناه ببرد و بگوید خدایا این را هم علاج كن!

مناجات الخائفین
مناجات خائفین در چنین مقامی است، این مناجات تقریباً سه بخش است و در هر بخشی اوّل بیاناتی كه حسّ ترحّم را در شنونده بیدار می‏كندعرض می‏كند. سپس دعاهایی می‏كند. بخش اولش را قبلاً عرض كردم. به دنبالش حالتی را مجسّم می‏كند كه كمال درماندگی برای شخص است. می‏گوید: خدایا ای كاش می‏دانستم من كه به این دنیا آمدم سرانجامم شقاوت خواهد بود یا سعادت؟ آیا لیاقت عفو و رحمت تو را پیدا می‏كنم؟ اگر بدانم سرانجام من عذاب است، آرزو می‏كنم ای كاش مادر من را نزاییده بود. اما اگر بدانم عاقبت كارم این است كه مرا می‏آمرزی و لیاقت قرب تو را پیدا می‏كنم، دیگر هیچ غصّه‏ای نخواهم داشت.
«لَیْتَ شِعْری، ألِلشَّقاءِ وَلَدَتْنی اُمِّی، أمْ لِلْعَناءِ رَبَّتْنی»، در این‏جا نكته‏ی لطیفی است كه ارادت و ادب دعاكننده را نشان می‏دهد. شقاوت و سعادت هر دو را می‏شد به خدا نسبت داد. می‏توانست بگوید خدایا نمی‏دانم مرا كه خلق كردی، عاقبتم شقاوت است یا سعادت؟ این شبیه ادبی است كه در كلام حضرت ابراهیم(ع) است. مرض و شفا هر دو دست خداست، اما می‏گوید «إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ10»؛ هر گاه مریض می‏شوم او شفایم می‏دهد. مریضی را به خودش نسبت می‏دهد.
در این جا هم می‏گوید: ای كاش می‏دانستم آیا مادر، من را برای بدبختی زاییده بود و برای رنج و مصیبت پرورش داده بود؟ اگر چنین است «فَلَیْتَها لَمْ تَلِدْنی وَلَمْ تُرَبِّنی»؛ ای كاش من را نه زاییده بود و نه پرورش داده بود.؛ «وَلَیْتَنی عَلِمْتُ أمِنْ أهْلِ السَّعادَةِ جَعَلْتَنی»؛ ای كاش می‏دانستم كه آیا تو من را از اهل سعادت قرار داده‏ای؟ «وَبِقُرْبِكَ وَجَوارِكَ خَصَصْتَنی»؛ و من را لایق قرب و جوار خودت قرار داده‏ای. اگر این را می‏دانستم؛ «فَتَقِرَّ بِذلِكَ عَیْنی، وَتَطْمَئِنَّ لَهُ نَفْسِی»؛ آن وقت چشمم روشن می‏شد و دیگر آرامش خاطر پیدا می‏كردم. این كمال درماندگی است. از سرنوشت خودش آگاهی ندارد. بین یك امر بسیار مطلوب و یك امر بسیار نامطلوب و رنج آور، متحیّر است. مجسّم كردن چنین حالی، شخص كریم را سر رحم می‏آورد.
«الهی هَلْ تُسَوِّدُ وُجُوهاً خَرَّتْ ساجِدَةً لِعَظَمَتِكَ»؛ آیا صورت‏هایی را كه در مقابل عظمت تو به خاك افتاده و سجده كرده با آتش می‏سوزانی؟ بارها عرض كردیم كه لسانِ دعا و مناجات، استدلال منطقی نیست. بیانی است تا عاطفه و رحمت مخاطب را تحریك كند. «أوْ تُخْرِسُ ألْسِنَةً نَطَقَتْ بِالثَّناءِ عَلَی مَجْدِكَ وَجَلالَتِكَ»؛ زبانی را كه مدح و ثنای تو گفته لال می‏كنی؟ چون در اوصاف اهل جهنم دارد كه خدا در روز قیامت زبانشان را لال می‏كند، چشم و گوششان را نابینا و ناشنوا می‏كند. گوشی را كه به خاطر ارادت به تو از ذكر تو و شنیدن صوتِ اذان لذّت برده، كر می‏كنی؟ «أوْ تُصِمُّ أسْماعاً تَلَذَّذَتْ بِسَماعِ ذِكْرِكَ فی إرادَتِكَ، أوْ تَغُلُّ أكُفّاً رَفَعَتْهاَ الآمالُ إلَیْكَ رَجاءَ رَأْفَتِكَ»؛ آیا این دست‏هایی را كه پر از امید و آرزوی به رحمت و رأفت توست و به سوی تو بلند شده، خالی بر می‏گردانی؟ «أوْ تُعاقِبُ أبْداناً عَمِلَتْ بِطاعَتِكَ حَتَّی نَحِلَتْ فی مُجاهَدَتِكَ»؛ آیا بدن‏هایی را كه در راه عبادت و اطاعت تو و مجاهدت آن قدر رنج برده كه لاغر شده، می‏سوزانی؟ «أوْ تُعَذِّبُ أرْجُلاً سَعَتْ فی عِبادَتِكَ»؛ آیا پاهایی را كه در راه عبادت تو قدم برداشته عذاب می‏كنی؟
«إلهی لا تُغْلِقْ عَلَی مُوَحِّدیكَ أبْوابَ رَحْمَتِكَ»؛ خدای من! در رحمتت را به روی كسانی كه اهل توحید هستند نبند. «ولا تَحْجُبْ مُشْتاقِیكَ عَنِ النَّظَرِ إلی جَمیلِ رُؤْیَتِكَ»؛ و آنهایی كه اشتیاق دیدار جمال تو را دارند محروم نكن.
باز به همان شیوه‏ی اول چند سؤال می‏كند: «إلهی نَفْسٌ أعْزَزْتَها بِتَوْحِیدِكَ كَیْفَ تُذِلُّها بِمَهانَةِ هِجْرانِكَ»؛ كسی را كه با توحید خودت عزّت بخشیدی چگونه ممكن است كه با هجران خودت خوار كنی؟ «وَضَمیرٌ انْعَقَدَ عَلَی مَوَدَّتِكَ كَیْفَ تُحْرِقُهُ بِحَرارَةِ نِیرانِكَ»؛ و چگونه دلی را كه بر محبّت تو بسته شده و آن را در خودش جای داده، به حرارت آتشت می‏سوزانی؟
«إلهی أجِرْنی مِنْ ألِیمِ غَضَبِكَ وَعَظِیمِ سَخَطِكَ»؛ خدای من! مرا از غضب دردناك و سخطِ بزرگ خودت در امان بدار. چون مادامی كه غضب باشد نوبت به رحمت نمی‏رسد.
«یا حَنَّانُ یا مَنَّانُ یا رَحیمُ یا رَحْمنُ یا جَبَّارُ یا قَهّارُ یا غَفّارُ یا سَتّارُ، نَجِّنی بِرَحْمَتِكَ مِنْ عَذابِ النَّارِ، وَفَضیحَةِ العارِ»؛ هم از آتش جهنم مرا نجات بده، هم از رسوایی در قیامت. «إذا امْتازَ الأخْیارُ مِنَ الأشْرارِ»؛ در آن وقتی كه خوبان از بدان جدا می‏شوند. «وَحالَتِ الأحْوالُ، وَهالَتِ الأهْوالُ»؛ دگرگونیها پدید می‏آید و ترس‏ها و هولها در نفوس ظاهر می‏شود. «وَقَرُبَ المُحْسِنُونَ، وَبَعُدَ المُسِیئُونَ»؛ آنهایی كه نیكوكارند به قرب تو می‏رسند و آنهایی كه اهل عصیان و گناه هستند از تو دور می‏شوند. «وَوُفِّیَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا یُظْلَمُونَ»؛ هر كسی آن چه كاشته است درو می‏كند. آنچه عمل كرده است به او برگردانده می‏شود. در همچو صحنه‏ای خدایا! مرا از عذاب و رسوایی‏ها نجات ببخش. آمین


1. حشر / 21.

2. اعراف / 143.

3. رعد / 13.

4. نور / 37.

5.؛ آل‏عمران / 191.

6. ملك / 30.

7. اعراف / 175.

8. انعام / 17.

9. اعراف / 188.

10. شعراء / 80.